<![CDATA[Blog Spinozakring Soest]]> https://www.spinozakringsoest.nl/blog/ NL Tue, 05 May 2026 18:11:00 +0200 Incomedia WebSite X5 Pro <![CDATA[Zomercursus VHS over lichaam en geest]]> imblog
De zomercursus van de Vereniging het Spinozahuis is dit jaar van maandag 13 juli t/m donderdag 16 juli.
De zomerweek vindt evenals in voorgaande jaren weer plaats in de Ernst Sillum Hoeve in Den Dolder

In de zomercursus van 2026 staat een klassiek filosofisch probleem centraal: de
verhouding tussen lichaam en geest. Al sinds de oudheid hebben filosofen, theologen en
wetenschappers zich gebogen over de vraag hoe ons denken, voelen en willen
samenhangen met ons lichamelijke bestaan. Zijn lichaam en geest twee afzonderlijke
werkelijkheden, of moeten zij juist als één samenhangend geheel worden begrepen?

Er komen fantastische sprekers:
Paul van Tongeren over Plato en het dualisme
Han van Ruler over Descartes en de relatie tussen lichaam en geest
Marc Slors over het hedendaagse debat binnen de philosophy of mind
Paul Juffermans over parallellisme, interactieverbod en vrije wil
Paul de Kort, Menselijk gedrag: de resultante van emotie en cognitie. Het gelijk van Spinoza.
Nienke Vulink over diep-breinstimulatie en stoornissen van de lichaamsbeleving
Bert Keizer over lichaam, geest en neuroreductionisme
Yoram Stein over zijn nieuwe boek Afkicken met Spinoza: hoe filosofie je bevrijdt van alledaagse verslavingen

Maar naast tijd voor interessante sprekers is de zomerweek ook altijd een plek voor mooie ontmoetingen en gesprekken met andere cursisten.

Voor informatie: ledensecretaris@spinozahuis.nl


]]> Tue, 05 May 2026 16:11:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?zomercursus-vhs-over-lichaam-en-geest https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000C2 <![CDATA[Kunstenaar Thomas van Klaveren is geïnspireerd door Spinoza]]> imblog
Bezoek aan Thomas van Klaveren en Linda te Wierike

Spinoza had niet zoveel met kunst maar er zijn des te meer kunstenaars die zich geïnspireerd voelen door zijn filosofie.
 
Eén zo’n kunstenaar is Thomas van Klaveren die ik op 13 april ontmoette in zijn huis in Apeldoorn. Samen met zijn vrouw Linda ontving hij me hartelijk. Thomas had zelfs een heerlijke appeltaart gebakken.
Thomas heeft een lange loopbaan als tekenleraar op een gymnasium achter de rug maar is nu meer actief met het maken van kunst en samen met Linda heeft hij een initiatief ontwikkeld, De Apeldoornse School (DAS) om voor leerlingen van Apeldoornse lagere scholen lessen te geven op het grensvlak van filosofie en kunst.
Aan de muur hangt een schilderij, gemaakt door Thomas waar aan een tafel mensen van verschillende culturen en religies zitten. En er is een lege stoel, zoals bij de Joden een symbool voor de verwachte komst van Elia die de komst van de Messias en de wereldvrede zal aankondigen. Een symbool ook van de levenshouding van Thomas. Goed omgaan met de wereld en met de mensen. Spinoza: “men moet mensen niet bespotten, niet betreuren, niet veroordelen maar begrijpen”.


Thomas van Klaveren voor zijn schilderij met de tafel met culturele leiders van alle culturen rond een wereldkaart. Met een lege stoel voor Elia die de Messias, die de wereldvrede zal brengen, komt aankondigen.

In de kunstwerken van Thomas komt Spinoza veel terug. In portretten, in abstracte werken en in teksten in de schilderijen.

 

Twee portretten van Spinoza, links ruwe jute met daardoorheen wollen draden gevlochten, rechts olieverf op katoen. Met wat bloemetjes erbij om het strenge uiterlijk van Spinoza iets zachter te maken en om bloemen, in het bijzonder de cosmea neer te zetten als kleine tijdelijke aardse modi van de grote eeuwige substantie.

 

Links een klein geborduurd portretje gebaseerd op de 1000 gulden afbeelding.
Rechts ook maar dan met olieverf op jute.

De belangstelling voor Spinoza ontstond tijdens zijn studie vrije schilderkunst op de academie in Kampen. Spinoza gaf een gevoel van kortsluiting en verlichting, van begrip en onbegrip. De kortsluiting zat ‘m in de ‘meetkundige trant’; alle stellingen in de Ethica met bewijzen die eindigen met ‘hetgeen te bewijzen was’ waren voor Thomas lastig te overzien. Het heen-en-weer-geblader door alle interne verwijzingen haalde het doorlopende begrip onderuit. Tegelijkertijd was het ook verlichting want tussen al die bewijsvoeringen en uitleg zaten enorme inzichten verborgen. Juist in die weerbarstige verwijzingen naar andere delen van de ethica zat de verlichting. Alles hangt met alles samen maar om die samenhang te zien moet je wel moeite doen. Precies dát raakte Thomas, het over elkaar heen buitelen van complexiteit en glasheldere eenvoud viel en valt samen met zijn ervaring in het leven, “al wat uitmuntend is, is even moeilijk als het zeldzaam is”.
Thomas kocht in de kringloop het boekje van Jan Knol: Spinoza in 107 vragen en antwoorden. Dat hielp wel om veel van Spinoza’s moeilijke gedachten duidelijk te krijgen.
Hij legt uit: Spinoza heeft als filosoof begrip voor onze emoties, ze mogen er zijn en hij helpt je ze te begrijpen. Het helpt je vrediger in je lijf te zitten. Een soort zelfacceptatie. Zeker als je uit een gezin komt waar best weinig over emoties gesproken werd. Emoties werden door Spinoza iets waarover je kan praten. Wat dat betreft werd Thomas ook wel getroffen door de persoonlijke woorden van Gonny Pasman, over haar enthousiasme voor Spinoza, op de website van de spinozakring Soest.
Spinoza heeft een strakke mathematische filosofie, dat schept misschien afstand, maar in Spinoza’s leven zijn er veel menselijke verhalen die iets van zijn karakter blootgeven. Na zijn banvloek zocht hij aansluiting bij de collegianten, vrijdenkers, om nieuwe wegen te vinden. En zijn beroep als lenzenslijper zegt misschien ook wel symbolisch iets van hem: door de lenzen kijk je naar onbekende werelden van het kleine, via de microscoop, of juist naar het grote, de sterrenhemel, via een telescoop. Hij gebruikte zijn denkvermogen en creativiteit om de wereld te onderzoeken. Ongebonden, in vrijheid. Een professoraat aan de universiteit van Heidelberg wees hij dan ook af omdat hij niet volgens de daar geldende doctrines wilde werken.
Het verwerken van de stellingen van de Ethica deed Thomas, om ze tot zich door te laten dringen, op een creatieve manier. Hij vatte elk axioma, definitie en stelling bondig samen en schreef die, soms met zijn eigen impressies erbij op vellen papier die hij vervolgens samenvoegde en er een tekening van een mens aan toevoegde. Meer dan levensgroot.
De Ethica als kunstwerk. Thomas schreef de teksten op vellen papier en combineerde ze tot een collage in de voorstelling van een mens. Want de Ethica heeft uiteindelijk het geluk van de mens op het oog.

De hele tekening is gekreukeld; een proces van verproppen, weer ontproppen, opnieuw verproppen en ontproppen, net zo lang totdat het papier een ‘juiste’ kreukeldichtheid kreeg. Het beeld kreeg daardoor een zachtere meer aaibare uitstraling. Ook refereren de kreukels naar het echte leven wat nooit gladjes verloopt. De kreukels geven letterlijk en figuurlijk diepte.
Een ander project bestond uit het tekenen van zijn associaties bij de ethica-stellingen en die plakte hij op dezelfde manier weer samen tot een wederom meer dan levensgroot kunstwerk.

 
 
 

Enkele getekende artistieke impressies n.a.v. de filosofie van Spinoza
(details van een kunstwerk van ca. 3 m hoog).
Je kan associaties van Thomas met het werk van Spinoza herkennen: mathematische figuren, de gulden snede, de kosmos, de geborgenheid die mensen elkaar kunnen bieden en het begin dat besloten ligt in de substantie: de geest uit de fles of het zwarte vierkant, een archetypisch beeld dat je ook tegenkomt bij de schilder Malevich of bij de zwarte steen in Mekka.

Spinoza beschrijft hoe we als modi van het totaal allemaal samenhangen. Thomas beeldt dat plastisch uit in zijn schilderijen.

 

In de blokjes, zou je Spinoza’s modi kunnen herkennen: de individuele dingen, waar de mens ook toe behoort. De lijnen zijn bewust niet recht. De natuur is niet zo rechtlijnig. Alles leeft en kronkelt. In het rechter schilderij komt Spinoza er zelf even tussendoor kijken.
Voor Thomas is het min of meer strenge ‘binnen de lijntjes’ blijven ook zinnebeeldig voor Spinoza’s filosofie (ook al zijn het kronkelige lijntjes). De vrijheid om fijn te schilderen zit juist in de gedetermineerde patronen. Thomas noemt ze ook wel ‘bezielde excell-bestanden’ of, ‘liefkozend autisme in olieverf ‘

Behalve Spinoza heeft Thomas ook in de kunst zijn favorieten. Eén ervan is Pieter Breugel de oude. Het schilderij “De val van de opstandige engelen” (1562) heeft Thomas op een moderne manier nageschilderd.
Aartsengel Michaël wordt aan weerszijden bijgestaan door groen geklede medestrijders. Het werk zoals het nu is heeft een tijdje staan ‘rijpen’ en inmiddels heeft Thomas besloten de groene strijders te transformeren naar specifieke helden. Tenminste één van hen zal Spinoza worden. Ook hier probeert Thomas bruggen te slaan. Tussen religie en filosofie, tussen de 16e en 17e eeuw, tussen de Kunstgeschiedenis met een hoofdletter en zijn persoonlijke geschiedenis; “ik heb al van kinds af aan liefde voor de herkenbare menselijkheid in Bruegels werk. Ik wilde die schilder- en mens skills ook hebben. Dus ben ik mijn favorieten gaan kopiëren en zodoende toe-eigenen”.



De Val van de Opstandige Engelen – acrylverf op jute



De Toren van Babel , acrylverf op katoen,
waar Thomas de naam van God in verschillende talen aan toevoegde.



De Dulle Griet, acrylverf op katoen – nu nog sec als kopie dun opgezet op een goudkleurige ondergrond maar t.z.t. aangevuld met tijdloze, spinozistische en hedendaagse verwijzingen. Zeker bij dit werk ziet Thomas veel aanknopingspunten naar de actualiteit. Het beeld heeft iets strijdbaars, een onheilspellende sfeer, dynamiek, realistische metafysica (of andersom kan ook). Dulle Griet staat voor Thomas voor de onverschrokkenheid te midden van strijd en chaos. Dus Spinoza komt aan haar zijde. En de figuur rechts van het midden, zittend op een brandend dak, dat wordt een tech-reus. Het werk bulkt van de mogelijkheden om naar het nu getrokken te worden. En dat wil Thomas komende maanden gaan schilderen. Met veel geduld en gepriegel. Precies zoals Spinoza’s filosofie. Het moet gaan over wat er is, niet over wat er zou moeten zijn. Recht is een denkding, dat wat het sterkste is de realiteit.

Behalve Pieter Breugel zijn ook andere kunstenaars en filosofen inspirerend in het leven van Thomas, en Linda sluit zich daarbij aan. Aan de wand in de huiskamer hangt een portret van de Dalaï Lama. We zijn allemaal verbonden met de kosmos. Oosterse filosofieën vertegenwoordigen dat in sterke mate. Het Boeddhisme, maar ook de Dao. Thomas en Linda zien elementen daarvan bij Spinoza terug.
Thomas ziet ook een voortgaande lijn in Spinoza, Goethe, Rudolf Steiner en Joseph Beuys. Hij ziet in Goethe’s totaalplaatje, wetenschapper, dichter, politicus, een soort alles-is-één-gedachte die Steiner op zijn beurt uitwerkt in dat wat we nu antroposofie noemen. En daar borduurde Joseph Beuys weer fijn op verder met zijn ‘erweiterte Kunstbegriff”. Joseph Beuys wist op een ultieme manier de natuur, de kunst en de mens te verbinden. Zijn performance “I like America and America likes me” was daarvan een uiting. Hij liet zich 3 dagen lang met een wilde coyote in een kooi opsluiten, als symbool van verzoening tussen natuur en beschaving. En ook als een protest tegen het Amerikaanse imperialisme. Zo blijft zijn kunst actueel.

 
PS. Voor als u geïnteresseerd bent in de kunst van Thomas: hij is bereikbaar onder tho78@outlook.com.
 
 
Opzet Jan Mendrik met aanvullingen door Thomas van Klaveren - 20260415
Foto's: Thomas van Klaveren en Jan Mendrik
jmendrik@gmail.com
Voor de Spinozakring Soest

Downloadbare pdf van dit artikel
]]> Wed, 22 Apr 2026 14:10:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?kunstenaar-thomas-van-klaveren-is-geinspireerd-door-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000BF <![CDATA[Opening van het vernieuwde Spinozahuis]]> imblog


Nieuws.nl meldde op 8 april 2026:
Koning Willem-Alexander heeft woensdag, onder toeziend oog van tientallen enthousiaste buurtbewoners en vrijwilligers, een herdenkingszuil met een zegel voor de filosoof Baruch Spinoza onthuld. Daarmee opende de koning onder luid applaus het vernieuwde museum Het Spinozahuis in Rijnsburg, het voormalige woonhuis van de 17de-eeuwse denker.

Zie ook het bericht op "allesoverkatwijk".

Ook Filosofiemagazine besteedde aandacht aan het vernieuwde museum.


]]> Wed, 08 Apr 2026 11:26:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?opening-vernieuwde-spinozahuis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000BE <![CDATA[Geen land van grote woorden]]> imblog
10 eeuwen filosofie in Nederland

Boek van Ronald van Raak, verschenen: februari 2026

Boekpresentatie 12 april 2026, 14 u
Centrale bibliotheek Den Haag

Geschiedenis van de filosofie in Nederland
In Geen land van grote woorden biedt Ronald van Raak een levendige kennismaking met een Nederlandse denktraditie van duizend jaar. Met filosofen die werden vereerd en verguisd, maar allemaal hun stempel drukten op het denken in ons land.
Aan bod komen iconen als Erasmus en Spinoza, maar ook denkers als Hadewijch, Thomas a Kempis, Rudolf Agricola, Jacob Moleschott en Philip Kohnstamm – en vele anderen. Mensen die invloedrijk waren, maar deels uit ons collectieve geheugen zijn verdwenen. In een grote verscheidenheid aan ideeën signaleert Van Raak als rode draad een christelijk humanisme, dat was gericht op het recht om zelf na te denken en op de vraag hoe het vrije denken kon samengaan met een vreedzaam samenleven.
De geschiedenis van de filosofie in Nederland blijkt ook een spiegel: welke ideeën kregen in ons land de ruimte, en welke niet? En wat zegt dat over wie wij wilden zijn? Geen land van grote woorden biedt een originele introductie in een verrassend rijke traditie van denken in Nederland.

Uitgave: Boom

Tekst en omslagfoto: uitgeverij Boom


]]> Sat, 04 Apr 2026 08:20:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?geen-land-van-grote-woorden https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000BC <![CDATA[Brabantse Spinozakring, 10 juni: lezing Margot Brouwer ]]> imblog
Lucas F.M. van der Hoeven van de Spinozakring Brabant stuurde de volgende aankondiging:

Margot Brouwers lezing:  “Sterrenstof zijn wij”

Tijd: Woensdag 10 juni om 14.00 uur
Plaats: Openbare Bibliotheek Berkel-Enschot, Trappistinnentuin 77

Margot Brouwer (1989) studeerde natuurkunde en sterrenkunde aan de Universiteit van Amsterdam, promoveerde aan de universiteit Leiden en werkte als sterrenkundige aan de universiteiten van Amsterdam en Groningen. Vorig jaar verscheen het boek “Sterrenstof zijn wij”, waarin Margot Brouwer verslag doet van een persoonlijke existentiële zoektocht en van het hoopvolle wereldbeeld waar deze zoektocht toe leidde. Brouwers verhaal is een inzichtelijke synthese van mystieke spiritualiteit uit oost en west, Spinoza’s filosofie en moderne natuurwetenschap. Spinoza is voor Brouwer de sleutelfiguur als het gaat om de synthese tussen religie en wetenschap. “God of Natuur is als een oneindige oceaan waar talloze golven in open- en ondergaan. Wij mensen — en alle andere tijdelijke objecten zijn deze golven. We hoeven dan ook niet te sterven om een ‘hemels koninkrijk van God’ binnen te gaan. Gods rijk is ons fundament in het hier en nu. Onze diepste oefening is om elke dag die ultieme dimensie in onszelf te zien en aan te raken.”, aldus Margot Brouwer.

Deze lezing wordt door de Spinozakring Brabant georganiseerd in samenwerking met de Openbare Bibliotheek Midden Brabant. De entree bedraagt 12,50 Euro (inclusief koffie)

Voor nadere informatie:
lucas.van.der.hoeven@cbsm.nl   

]]> Wed, 11 Mar 2026 10:44:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?lezing-brabant https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000BA <![CDATA[Johan Braeckman over de blijvende aantrekkingskracht van Spinoza]]> imblog
In het tijdschrift "De Lage Landen" verscheen een mooie overdenking van Johan Braeckman over de Spinoza.

In de aanhef van het artikel wordt gesteld: Nu er een nieuwe Nederlandse vertaling van de Ethica is, zoeken we naar een verklaring voor zijn blijvende aantrekkingskracht.

Enkele citaten uit het artikel geven zicht op zo'n verklaring:

"Spinoza’s aantrekkingskracht is deels te verklaren door de mysterieuze aura rond de man en zijn oeuvre. Hij was een uitermate zelfstandig denker die, onder invloed van Descartes en van enkele Amsterdamse vrijdenkers, de dogma’s van de Sefardisch-joodse gemeenschap waarin hij opgroeide in vraag stelde."

"De originaliteit en authenticiteit van Spinoza zijn zeer inspirerend. Hij was geen spreekwoordelijke ivorentorendenker of academische filosoof, maar iemand die ons een radicaal ander perspectief bood op de aard van de werkelijkheid, op godsdienst, op rationaliteit, op emoties, op politiek, op samenleven en op de vraag wat het goede leven is."

"Hoewel zijn teksten bij een eerste kennismaking zeer complex en abstract op ons overkomen, toont zich gaandeweg de praktische toepasbaarheid van zijn werk. De Vlaamse filosofe Tinneke Beeckman legde dat helder uit in haar boek Door Spinoza’s lens. Een oefening in levensfilosofie (2012). Daarin gaat ze onder meer in op het belang van Spinoza om liefde, begeerte en seksualiteit te begrijpen. De rationalist Spinoza, aldus Beeckman, is “een complexe en subtiele denker van de passies”."

"De zelfbepaling van een mens moet voortkomen uit betrouwbare informatie. Wie zich vrij waant, maar zijn denken en zijn gedrag laat leiden door bijgeloof of irrationele denkbeelden, is veeleer pseudovrij. Daarom is Spinoza ook een vroege pleitbezorger van de democratie, van vrije meningsuiting en van neutraliteit van de overheid. Vrijheid van denken en spreken biedt de beste garantie dat de kwaliteit van onze kennis erop vooruitgaat."

"Zoals Kees Schuyt, de gewezen voorzitter van de Vereniging Het Spinozahuis, uiteenzet in zijn boek
Spinoza en de vreugde van het inzicht (2017) zocht Spinoza naar een manier van samenleven die in staat was
om levensbeschouwelijke vrijheid te koppelen aan duurzame vrede, veiligheid en voorspoed. Daarom,
aldus Ian Buruma in zijn beknopte en zeer leesbare boek Spinoza. Filosoof van de vrijheid (2024) “zijn wij
allen schatplichtig aan hem, en dan niet aan Spinoza als een ‘goede jood’ of een seculiere heilige, maar aan
Spinoza als een groots en humaan mens”. Maar het belang van Spinoza voor politieke kwesties mag niet
zijn belangrijkste betrachting overschaduwen: zijn zoektocht naar “ware gemoedsrust”. Ethica toont de
weg. “Het doel is steil, maar de weg is begaanbaar”, zo schrijft Spinoza in de laatste stelling van het boek.

Zie ook het recente interview van Johan Braeckman met Maarten van Buuren.

Een pdf van het artikel uit "De Lage Landen"
]]> Tue, 10 Mar 2026 10:15:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?johan-braeckman-over-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B9 <![CDATA[Koning opent op 8 april het vernieuwde Spinozahuis]]> imblog
Zijne Majesteit de Koning opent woensdag 8 april het vernieuwde museum Het Spinozahuis in Rijnsburg. Het museum toont het leven en de ideeën van filosoof Baruch Spinoza. Hij nam in 1661 zijn intrek in het huis en werkte er aan zijn Ethica, een filosofisch werk over God, de natuur, de rede en emoties.
Zo luidt het bericht op de website van het koninklijk huis. Een hele eer en een mooie opsteker voor alle vrijwilligers die zo hard gewerkt hebben om het Spinozahuis opnieuw in te richten.
Afgelopen zaterdag was ik in het Spinozahuis op bezoek en, hoewel nog niet alles af is was ik onder de indruk van de vernieuwde inrichting en presentatie. Door de nieuwe aanbouw (al weer een tijdje klaar) worden bezoekers warm ontvangen en voorzien van informatie. In het Spinozahuis is informatie nu heel mooi toegankelijk met uitlegvideo's, een audiotour met uitleg van de geschiedenis, de filosofie en de voorwerpen in het huis. Èn er is een apart interactief beeldscherm met uitleg over de bibliotheek van Spinoza. Welke boeken had hij, waar gingen die over? Zo krijg je een idee van welke schrijvers invloed hadden op het ontstaan van zijn ideeën.  
Het mooie is, vindt ik dat door het bijplaatsen van de aparte ontvangstruimte, het huis zelf zijn intieme kleinschalige karakter en geheel behouden heeft en aan authenticiteit gewonnen heeft.



Het Spinozahuis in Rijnsburg, met nieuwe ontvangstruimte



Het huis in ca. 1915
Schilderij door Anton Koster (1859-1937)
Bron: Wikimedia Commons


]]> Mon, 09 Mar 2026 15:29:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?koning-opent-op-8-april-het-vernieuwde-spinozahuis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B8 <![CDATA[Boekpresentatie "De weg van Spinoza" van Peter Eijgenhuijsen]]> imblog
7 maart 2026
Museum het Spinozahuis
         
  
Boekomslag   (uitgeverij Noordboek)
  Illustraties: Vera Galis
       
In een gezellige bijeenkomst op 7 maart, in het historische Spinozahuis presenteerde Peter Eijgenhuijsen zijn gloednieuwe, publieksvriendelijke boek over Spinoza. Mooi geïllustreerd door kunstenares Vera Galis, die ook aanwezig was. Hij overhandigde het eerste exemplaar aan Prof. Han van Ruler, de voorzitter van de Vereniging het Spinozahuis. "Een boekje over Spinoza presenteren in het Spinozahuis én aanbieden aan de voorzitter... mooier kan het niet" had Peter bedacht. Na een overleg met Pauline Roest en de museumcommissie werd dit evenement een feit.
 
In de presentatie vertelde Peter iets over het ontstaan van zijn fascinatie voor Spinoza. Je vraagt je misschien af: hoe komt iemand erbij om een boek over een van de moeilijkste filosofen uit de geschiedenis te schrijven? Peter is geen filosoof van beroep, maar werkte in de farmaceutische industrie, voornamelijk aan de registratie van geneesmiddelen. Complexe onderzoeksrapporten vertalen naar een strak, helder en overtuigend verhaal voor strenge overheidsinstanties zoals de Amerikaanse FDA en de European Medicine Agency. Die vaardigheid om taaie, onvoorspelbare materie te versimpelen en te structureren, kwam hem bij het schrijven over Spinoza perfect van pas.
Peters fascinatie voor Spinoza begon zo'n tien jaar geleden via een artikel over Spinoza in een bijlage bij de VPRO-gids: een blad van het Humanistisch Verbond. Dat verhaal gaf hem een schok van herkenning. Peter dacht al veel na over het leven en religie, en was tot de conclusie gekomen dat de traditionele religie uit de Bijbel niet voor hem werkte. Spinoza's ideeën sloten daar naadloos op aan: wij mensen zijn onderdeel van de natuur en we moeten ons daartoe verhouden.
Peter dook verder in de materie: hij werd lid van “de Vereniging” (Vereniging het Sinozahuis), volgde daar zomer- en wintercursussen en las zich een ongeluk. Maar Spinoza begrijpen is lastig. Hij vergeleek het leerproces met de "processie van Echternach": je doet een paar stappen vooruit en dan weer een paar achteruit. Net als je denkt dat je het snapt, hoor je weer een compleet andere invalshoek. Maar na een tijdje begon de kennis te landen, leerde hij het kaf van het koren te scheiden en richtte hij zich op experts die het wél goed konden uitleggen, zoals Maarten van Buuren, Paul Juffermans en Steven Nadler.
Hij raakte zo enthousiast dat hij zijn familie en vrienden er de oren mee van het hoofd kletste. Sommigen raakten ook geïnteresseerd, maar hadden geen zin in die ingewikkelde studie. Ze vroegen om een simpel, toegankelijk boekje. Hij besloot dat zelf te schrijven.
Tijdens een dagje uit in Breda vertelde hij over zijn plannen aan kunstenares Vera Galis, die normaal gesproken grote ruimtelijke objecten maakt voor bijvoorbeeld de Rijksgebouwendienst. Peter vroeg haar toen om met illustraties te helpen en zo begon hun gezamenlijke avontuur. Vera was behalve kunstenares ook de perfecte doelgroep; als niet-kenner kon ze precies aangeven of Peters teksten te ingewikkeld waren of juist te veel uitlegden.
 
Illustratie Vera Galis
  Spinoza stelt God gelijk met Natuur
       
Peter legde kort uit wat zijn boek behandelt. Hij ziet Spinoza's theorie als een "model van de werkelijkheid". En  zo zegt Spinoza: Als je de werkelijkheid beter begrijpt zul je gelukkiger zijn. De absolute basis van alles is: God is Natuur. Er is geen schepper die van buitenaf de touwtjes in handen heeft (zoals in het christendom); het scheppende zit ín de natuur zelf. Wij mensen zijn daar slechts verschijningsvormen van en we bezitten een klein beetje van die natuurkracht.
Ook op politiek vlak vindt Peter Spinoza nog altijd super actueel. Het doel van de staat is volgens Spinoza de vrijheid: een staat moet burgers in alle veiligheid de ruimte geven om zich te ontplooien, met goede gezondheidszorg, onderwijs en defensie. Dat is iets dat veel staten flagrant aan hun laars lappen. Om te voorkomen dat leiders misbruik maken van macht, is een strakke structuur met checks and balances cruciaal. Peter trok direct een parallel met het heden en wees op de democratie die onder druk staat, bijvoorbeeld in Amerika onder Donald Trump, waar de pers de mond wordt gesnoerd, het parlement machteloos toekijkt en de rechtelijke macht verdeeld is.

  
Illustratie Vera Galis
  In de samenleving bundelen we de krachten onder het motto “samen sterk”
       
Na uitgebreide bedankjes aan vertaler Maarten van Buuren, expert Paul Juffermans, Latijn-kenner Jan Fesevur en natuurlijk illustrator Vera, volgde er een vragenrondje.
Iemand uit het publiek vroeg of de theorie van Spinoza Peter ook in zijn persoonlijke leven, bijvoorbeeld als vader en echtgenoot, heeft veranderd.
Peter antwoordde dat hij het bijvoorbeeld op zijn werk handig vond. Het heeft hem een relaxtere houding gebracht, ook naar zijn collega’s. Zijn zoon Tim, nam daarop spontaan het woord en vertelde hoe zijn vader vroeger wel twaalf uur per dag werkte. Hij vertrok om 7 uur 's ochtends en stond 's avonds lang in de file. Maar sinds corona, zijn pensioen én zijn verdieping in Spinoza, is Peter een heel ander mens geworden. Terwijl ze samen thuis zaten, zag Tim zijn vader transformeren in een super relaxte man. Zelfs zó erg dat, wanneer Tim zelf enorm aan het stressen is voor een schoolproject of tentamen, Peter rustig de trap af komt wandelen en hem een of andere filosofische, relativerende quote van Spinoza naar zijn hoofd slingert. Waarop Tim dan denkt: "Ja, vertel me dat maar als mijn tentamen voorbij is, kom over een week maar terug!".
                     

  
Peter Eijgenhuijsen reikt het eerste exemplaar uit aan
Prof Han van Ruler, vz van de Vereniging Het Spinozahuis
Foto: Jan Mendrik
        

  
Prof Han van Ruler spreekt zijn waardering uit voor de illustraties van Vera Galis
Foto: Jan Mendrik
       
Aan het einde van zijn betoog reikte Peter met zichtbaar plezier het eerste exemplaar van zijn boek uit aan Han van Ruler. Han nam het dankbaar in ontvangst en benadrukte dat er eigenlijk te weinig algemene en toegankelijke inleidingen over Spinoza bestaan. Er zou veel meer reclame gemaakt moeten worden voor juist dit soort boeken, omdat Spinoza's werk anders vaak moeilijk te doorgronden is.
Han was ook enthousiast over de prachtige voorkant en de vormgeving door Vera.
 
Hij feliciteerde Peter en Vera hartelijk met het prachtige resultaat.
         
            

  
Peter Eijgenhuijsen met Vera Galis
Foto: Jan Mendrik

Recensies:
Recensie door Gonny Pasman van de Spinozakring Soest

Verslag door: Jan Mendrik, 8 maart 2026
downloadbare pdf versie
 
 
]]> Sun, 08 Mar 2026 17:52:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?boekpresentatie--de-weg-van-spinoza--van-peter-eijgenhuijsen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B7 <![CDATA[Video-interview Maarten van Buuren door Johan Braeckman]]> imblog
Johan Braeckman interviewde Maarten van Buuren over Spinoza,
voor de rubriek "de gedachtestreep" van het Belgische Humanistisch Verbond



Samenvatting van de discussie tussen Johan Braeckman en Maarten van Buuren:

In deze aflevering van de Gedachtestreep bespreken Johan Braeckman en professor Maarten van Buuren het leven en de filosofie van Baruch Spinoza. Ze verkennen Spinoza's achtergrond als zoon van Spaans-Portugese Joden en zijn opgroei in een strenge Joodse gemeenschap in Amsterdam. De discussies omvatten zijn vroege invloed, zoals de kennismaking met de moderne filosofie via Franciscus van den Enden. De gastheer stelt vragen over Spinoza's ideeën over vrijheid, determinisme en de verhouding tussen geest en lichaam, evenals zijn kritiek op de bijbel. Van Buuren legt uit hoe Spinoza's werk, met name de Ethica en Theologisch Politiek Tractaat, zijn denken over geluk en de juiste manier van leven weerspiegelt. De aflevering behandelt ook Spinoza's politieke ideeën, zijn pleidooi voor vrije meningsuiting, en hoe zijn deterministische visie samengaat met een vorm van vrijheid. Het gesprek benadrukt de relevantie van Spinoza's denken in de moderne tijd en zijn aantrekkingskracht op hedendaagse lezers.
 
Het belang van de Joodse gemeenschap waarin Spinoza opgroeide wordt benadrukt, evenals de strenge religieuze regels die daar golden. Er wordt ook gesproken over de migratie van Spinoza's ouders uit Portugal en de gevolgen daarvan voor zijn ontwikkeling en denken.
 
Hier verdiepen de sprekers zich verder in de geloofscontext van Spinoza's jeugd. Van Buuren legt uit hoe de strenge regels van de Joodse gemeenschap invloed hadden op Spinoza's denken en hoe zijn afwijkende ideeën al vroeg tot geruchten en uiteindelijk tot een banvloek leidden. Dit segment onderzoekt de spanning tussen Spinoza's persoonlijke opvattingen en de dogma's van zijn gemeenschap, wat leidt tot de centrale vraag van zijn leven en werk: hoe kan men vrijheid en waarachtige kennis bereiken in een wereld vol beperkingen.
 
De discussie vervolgt met de erkenning van Spinoza's intellectuele invloeden, zoals Franciscus van den Enden en de kennismaking met Descartes. Van Buuren benadrukt hoe Spinoza zich losmaakte van de Joodse gemeenschap en zich richtte op de moderne filosofie. Hij legt uit hoe Spinoza zijn denken vormgaf onder invloed van de nieuwe ideeën van zijn tijd, wat leidde tot zijn unieke filosofische benadering. De beide heren bespreken Spinoza's ideeën over kennis, vrijheid en geluk, en de rol van vrije wil en determinisme in Spinoza's denken. Van Buuren legt uit hoe Spinoza's visie op determinisme niet leidt tot passiviteit, maar eerder tot een actieve acceptatie van de werkelijkheid. Hier wordt het concept van 'noodzakelijke vrijheid' geïntroduceerd, wat een cruciaal punt is in Spinoza's ethiek. Hij benadrukt de noodzaak om de werkelijkheid te omarmen, wat leidt tot een diepere discussie over de relatie tussen vrijheid en geluk.
 
De discussie verschuift dan naar Spinoza's politieke ideeën, met speciale aandacht voor zijn Theologisch Politiek Tractaat. Van Buuren legt uit hoe Spinoza pleit voor de scheiding van kerk en staat en hoe zijn ideeën over vrije meningsuiting revolutionair waren voor zijn tijd. Dit segment onderzoekt de spanningen tussen geloof en politiek in de 17e eeuw en hoe Spinoza's werk deze spanningen aanpakt. De sprekers reflecteren op de relevantie van deze ideeën in de huidige politiek en de rol van religie in de samenleving.
 
Tenslotte bespreken de sprekers de ethiek van Spinoza en de moeilijkheid van zijn werk. Van Buuren benadrukt hoe Spinoza's Ethica een gids is voor een gelukkig leven, ondanks de complexiteit ervan. Dit deel biedt een samenvatting van de belangrijkste concepten uit de Ethica, waaronder de relatie tussen emoties, de rede en de zoektocht naar geluk. De uitzending eindigt met een reflectie op hoe Spinoza's denken blijft inspireren en relevant is voor moderne lezers.
]]> Mon, 02 Mar 2026 16:22:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?video-interview-maarten-van-buuren-door-johan-braeckman https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B6 <![CDATA[Nieuw nummer van Journal of Spinoza Sudies]]> imblog
Onlangs verschenen: Journal of Spinoza Studies jaargang 4 no. 2 (2025)

Het tijdschrift is hier gratis te downloaden.



Inhoud

Spinoza’s Dual Pleasure Problem
Brandon Smith

Cartesian Ontology of Thought: Distinguishing Intellect and Will
Saja Parvizian

Reading Spinoza Now: An Exchange with Genevieve Lloyd
Rosi Braidotti & Genevieve Lloyd

Korte samenvatting per artikel

1. "Spinoza's Dual Pleasure Problem" door Brandon Smith
Dit artikel analyseert een complexe spanning in Spinoza's theorie over plezier (of vreugde, laetitia). Enerzijds definieert Spinoza plezier als een overgang naar een grotere perfectie (een tijdelijke toename in zelfbevestigende macht). Anderzijds beschrijft hij 'gelukzaligheid' (beatitudo) als de allerhoogste vorm van plezier, terwijl dit perfectie op zichzelf is; een niet-overgankelijke, stabiele staat.
Smith betoogt dat deze dubbele theorie coherent is als we begrijpen dat plezier voor Spinoza fundamenteel een "aandoening" (affectio) is, die de uitdrukking is van de bevordering van zelfbevestigende kracht. Omdat mensen eindige wezens zijn, ervaren we overgankelijke (affectieve) pleziertjes wanneer we streven naar meer kracht. Gelukzaligheid daarentegen is een niet-overgankelijk, eeuwig plezier (zoals de intellectuele liefde voor God) dat voortkomt uit het deelhebben aan de oneindige existentiekracht die God en individuen delen.
De conclusie van Brandon Smith is dat Spinoza's ogenschijnlijk tegenstrijdige theorie over plezier volkomen coherent is wanneer we naar zijn onderliggende metafysica kijken

2. "Cartesian Ontology of Thought: Distinguishing Intellect and Will" door Saja Parvizian Dit artikel verdedigt de traditionele interpretatie van Descartes, namelijk dat er een sterk 'modaal onderscheid' bestaat tussen het intellect (ons bevattingsvermogen) en de wil. Parvizian betoogt hiermee tegen academici (zoals Alan Nelson) die beweren dat Descartes—net als Spinoza—het intellect en de wil als conceptueel identiek beschouwde. Parvizian stelt dat het gelijkstellen van deze twee faculteiten Descartes' hele systeem zou vernietigen, om drie redenen:
  • De theorie van dwaling: Bij Descartes voorkomen we fouten door met onze (vrije) wil ons oordeel op te schorten wanneer het intellect iets niet helder begrijpt. Als wil en intellect identiek zijn, is dit opschorten onmogelijk en zou God de oorzaak van onze fouten zijn.
  • Het onderscheid tussen mens en God: De menselijke wil is in zekere zin oneindig, maar het intellect is zeer beperkt. Zouden deze identiek zijn, dan zou de menselijke geest net zo volmaakt zijn als die van God, wat in Descartes' systeem onaanvaardbaar is.
  • Deugdethiek: Deugdzaamheid draait bij Descartes om de controle die we hebben over onze eigen wilskracht in reactie op passieve waarnemingen. Zonder een scheiding tussen waarneming (intellect) en de actieve wil, vervalt de basis voor morele verantwoordelijkheid en zelfbeheersing.
De conclusie van Saja Parvizian is dat we Descartes' traditionele scheiding tussen het intellect en de wil in stand moeten houden, en dat het gelijkstellen van deze twee vermogens (zoals Spinoza deed en zoals de onderzoeker Alan Nelson over Descartes beweert) fundamenteel onjuist is voor het Cartesiaanse systeem

3. "Reading Spinoza Now: An Exchange with Genevieve Lloyd" door Rosi Braidotti & Genevieve Lloyd Dit stuk is een uitgeschreven gesprek over de blijvende relevantie van Spinoza's werk in het heden. Lloyd weerspreekt de klassieke aanname dat Spinoza een koele 'rationalist' was die de rede verhief boven de emotie en verbeelding. Zij stelt juist dat rede, verbeelding en emoties bij Spinoza structureel met elkaar verbonden zijn in een samenwerkingsverband, zonder hiërarchie. Dit inzicht heeft grote moderne relevantie:
  • De mens binnen de natuur: Spinoza verwerpt de (Cartesiaanse) menselijke superioriteit over de rest van de natuur. Omdat het menselijk denken inherent belichaamd en ingebed is, biedt dit filosofische handvatten voor het doordenken van onze plaats in de natuur en onze collectieve emoties in tijden van klimaatverandering en het Antropoceen.
  • Ethische objectiviteit: Spinoza helpt ons inzien dat een objectief ethisch standpunt (bijvoorbeeld inzake mondiale crises en vluchtelingen) niet koud en emotieloos hoeft te zijn. Goede ethische objectiviteit is juist doordrenkt met betrokken, empathische emotie.
De conclusie van Genevieve Lloyd is dat Spinoza onterecht wordt bestempeld als een kille 'rationalist', en veel beter begrepen kan worden als een 'filosoof van de verbeelding' waarbij de rede, de verbeelding en de emoties in een non-hiërarchische samenwerking met elkaar verbonden zijn.
]]> Mon, 02 Mar 2026 13:30:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuws-nummer-van-journal-of-spinoza-sudies https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B5 <![CDATA[Musical Spinoza]]> imblog
Spinoza, een musical
2 juni - 11 juli 2026 - Amsterdamse Bostheater

Zie Website Bostheater voor meer informatie en tickets

Van de makers van Nachtwacht is er nu Spinoza, een gedurfde en ontroerende musical maar dan op de NITE-manier. Verwacht een echte NITE ervaring die alles samenbrengt: muziek, dans en theater. Een diep menselijk verhaal over liefde, overtuiging en de moed om anders te denken – in Amsterdam, over Amsterdam.
Amsterdam, 17e eeuw.

Een stad die zichzelf ziet als vrijhaven.
Een Portugees-Joodse vluchtelingengemeenschap.
Drie kinderen. Eén familie.

Bento (Spinoza), Rebecca en Miriam zijn broer en zussen. Ze groeien samen op; in dezelfde familie, met dezelfde geschiedenis, in dezelfde stad… En toch zijn ze alledrie compleet anders. Hun dromen botsen.
Bento is een vrijdenker, hij durft God, het geloof en de traditie radicaal ter discussie te stellen. Hij stelt vragen – te scherp, te vrij. Rebecca kiest voor veiligheid binnen de gemeenschap, voor erbij horen. Miriam verlangt naar een vrijheid die voor haar niet bestaat, puur omdat ze een vrouw is. Waar de kinderen in het begin een hechte band hebben, groeien ze steeds verder uit elkaar en ontstaat er een afstand.
Liefde wordt verboden. Ideeën worden gevaarlijk. En tolerantie blijkt ineens een ruim begrip.

Tussen denken en verlangen
Tegen de achtergrond van het Amsterdamse bos en met behulp van krachtige liedjes volgen de familie in hun strijd met geloof, vrijheid en verlangen. Terwijl de stad wordt geteisterd door oorlog en ziekte, raken zij elkaar kwijt. Maar ook al zijn ze niet meer samen, ze blijven altijd met elkaar verbonden.

Waarom Spinoza in 2026
Spinoza is een diep menselijk verhaal over liefde, overtuiging en de moed om anders te denken. Het laat zien dat een samenleving niet kan bestaan uit één stem alleen. We hebben de denkers nodig die alles durven te bevragen. We hebben mensen nodig die ons herinneren aan waar we vandaan komen. En we hebben bruggenbouwers nodig: mensen die verbinden, die partijen bij elkaar brengen, juist als de verschillen groot zijn. Alleen samen blijven we menselijk. Alleen samen blijven we vrij.

Credits
  • Guy Weizman - Regie |
  • Roni Haver - Choreografie |
  • Rik van den Bos, Marieke van Veen, Lev Avitan - Tekst |
  • Adam Kissequel, Adam Peterson, Bien De Moor, Jésula Toussaint Visser, Joes Brauers, Malou Gorter, Nimuë Walraven, Olaf Ait Tami, Sarah Janneh - Cast & performers |
  • Karima El Fillali - Muzikanten |
  • David Dramm, Pink Oculus - Muziek |
  • Guy Weizman - Muziekteksten |
  • Ascon de Nijs - Decor |
  • Benji Nijenhuis - Kostuums |
  • Maartem van Rossem - Licht |
  • Friederike Schubert - Dramaturgie |
  • Ludy Golstein - Regie Assistent

Spinoza is een productie van NITE, Club Guy & Roni, HIIIT (voorheen Slagwerk Den Haag) & Het Muziek (voorheen Asko|Schönberg).
Spinoza komt tot stand met steun van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de Gemeente Groningen, de Provincie Groningen, en wordt ondersteund door Internationaal Theater Amsterdam als alliantiepartner van het Amsterdamse Bostheater.

Tekst en foto:
https://bostheater.nl/events/spinoza/
]]> Tue, 17 Feb 2026 17:54:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?musical-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B4 <![CDATA[Serie voorjaarslezingen Museum het Spinozahuis]]> imblog
Museum het Spinozahuis in Rijnsburg organiseert de volgende lezingen:

april 2026
Lezing Rembrandt Zegers
zaterdag 4 april, 10:00 - 12:00
Koningin Wilhelminaschool, Rijnsburg
Rembrandt Zegers vertelt over zijn werk en onderzoek naar natuur(klimaat)vraagstukken. Hij doet dat met een filosofische en ethische insteek.

mei 2026
Lezing Margot Brouwer
zaterdag 2 mei, 10:00 - 12:00
Koningin Wilhelminaschool, Rijnsburg
Margot Brouwer is de tweede spreker in deze reeks en voor vele Spinozaliefhebbers geen onbekende meer door diens boek “Sterrenstof zijn wij”.

juni 2026
Lezing Yoram Stein
zaterdag 6 juni, 10:00 - 12:00
Koningin Wilhelminaschool, Rijnsburg
Yoram Stein is een echte Spinozakenner. Hij zal zijn “lessen” inzetten voor een eigentijds vraagstuk: verslaving.

Klik hier voor meer informatie en aanmelding
]]> Tue, 17 Feb 2026 13:45:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?serie-voorjaarslezingen-museum-het-spinozahuis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B3 <![CDATA[Filosofie Olympiade]]> imblog
        
  
 
Aankondiging van de Filosofie Olympiade 2026 op de website van de Nederlandse Filosofie Olympiade

Afgelopen zaterdag was er een interessante bijeenkomst bij de Spinozakring Soest, in de serie “voorlopers en tijdgenoten van Spinoza”. Sprekers waren Hans Dijkhuis, over de Hollandse jaren van Descartes, en Han van Ruler, over “Descartes en Spinoza”.

Han van Ruler vertelde bij die gelegenheid, op uitnodiging van Gonny Pasman, over de Nederlandse Filosofie Olympiade waar hij nauw bij betrokken is:
     
  • Ontstaan: Het initiatief kwam van Dennis de Gruijter, een student van Han van Ruler (tegenwoordig bekend van de Stoïsche School). Hij zag dat er voor vakken als biologie en wiskunde al olympiades bestonden en wilde dit ook voor filosofie realiseren.
    •  
  • Internationale context: Er bestaat een International Philosophy Olympiad waarbij leerlingen wereldwijd (van Zuid-Korea tot Argentinië) essays schrijven. Nederland sluit hierbij aan.
    •  
  • De wedstrijd in Nederland: Sinds 2012 vindt er jaarlijks in februari of maart een evenement plaats op de ISVW in Leusden. Leerlingen (voornamelijk 5/6 VWO en 5 HAVO) schrijven hier een essay in een vreemde taal (meestal Engels).
    •  
  • Toegankelijkheid: Hoewel het vooral op VWO/HAVO gericht is, wordt er ook naar talent gekeken. Er is bijvoorbeeld een VMBO-leerling geweest, Cesar Majorana, nu presentator bij de VPRO, die zo'n goed essay schreef dat hij naar de internationale olympiade in Denemarken mocht.
    •  
  • Internationaal succes: In 2017 organiseerde Nederland zelf de Internationale Filosofie Olympiade in Rotterdam, wat een groot succes was.
    •  
  • Samenwerking: De jaarlijkse organisatie wordt gesteund door de filosofiefaculteiten van diverse universiteiten. Het evenement dient ook om filosofie op middelbare scholen positief in de schijnwerpers te zetten.
]]> Mon, 02 Feb 2026 19:54:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?filosofie-olympiade https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B2 <![CDATA[De weg van Spinoza door Peter Eijgenhuijsen]]> imblog



Op 16 februari a.s. verschijnt het boek van Peter Eijgenhuijsen: De Weg van Spinoza
Het boek wordt op 7 maart 2026 geïntroduceerd in Museum Het Spinozahuis te Rijnsburg.

De uitgever, Noordboek, vermeldt:

‘Als je de wereld en jouw rol daarin beter begrijpt, zul je gelukkiger zijn,’ stelt Spinoza. Dit fraai geïllustreerde boek biedt een toegankelijke inleiding tot het denken van deze zeventiende-eeuwse Nederlandse filosoof. Je leest wie Spinoza was, hoe hij de wereld begreep, en hoe zijn filosofie ons kan helpen om onszelf en de wereld lief te hebben.
Peter Eijgenhuijsen is actief lid van Vereniging Het Spinozahuis, organiseert cursussen en redigeert boeken over Spinoza. Hij publiceerde eerder een boek over The Beatles en verhalen in literaire tijdschriften.
Beeldend kunstenaar Vera Galis verzorgde de illustraties.
]]> Sat, 24 Jan 2026 12:00:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?de-weg-van-spinoza-door-peter-eijgenhuijsen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B1 <![CDATA[Cursussen Amsterdamse Spinozakring]]> imblog
Introductiecursus Spinoza
Docent: Karianne Marx
Data: Maandag 19 jan - 26 jan - 2 feb - 9 feb - 2 mrt
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Kosten: 5 x €18 = €90
Locatie: Amsterdam, OBA Oosterdok Zaal 3.1
Klik op deze link naar de ASK website voor meer info en aanmelden.

Cursus Ethica
Docent: Erwin Nielsen
Data: 5 mrt – 2 apr – 7 mei – 4 jun – 2 jul
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Locati:e OBA Oosterdok Zaal 6.1 – LET OP: Op 4 juni Zaal 5.1
Kosten: 5 x €18 = € 90
Klik op deze link naar de ASK website voor meer info en aanmelden.

VRIJ: Filosofie als antwoord op de verslavingen van deze tijd
Docent: Yoram Stein
Data: Maandagavond 1 jun – 8 jun – 15 jun – 22 jun – 29 jun
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Locatie: OBA Oosterdok Zaal 3.1
Studiemateriaal: ‘VRIJ: Filosofie als antwoord op de verslavingen van deze tijd’ door Yoram Stein. Verschijnt in mei 2026 bij uitgeverij Noordboek.
Kosten: 5 x € 18 = € 90
Klik op deze link naar de ASK website voor meer info en aanmelden.

Spinoza en de kunst van de verbeelding
Docent: Anne Woodward
Deze cursus is reeds volgeboekt



]]> Mon, 29 Dec 2025 10:15:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?cursussen-amsterdamse-spinozakring https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000B0 <![CDATA[Spinoza een antisemiet? Steven Nadler: nee]]> imblog
Was Spinoza een antisemiet? Een analyse van een eeuwenoude beschuldiging
 
Naar aanleiding van enkele recente publicaties van Steven Nadler.


Illustratie: NotebookLM

 
1. De Controverse rond Spinoza's kritiek op het jodendom
 
Was Spinoza, een Jood die verbannen werd uit de Joodse gemeenschap, een antisemiet? Steven Nadler, zelf ook Jood, werd hier over geïnterviewd door de Groene [1] De religiekritiek van Spinoza:
Helaas zit het artikel achter een betaalmuur maar zijn betoog over deze vraag presenteerde hij eerder ook op de Spinozadag 2024 van de Amsterdamse Spinozakring; de transcript is hier beschikbaar.
 
Ik heb me afgevraagd waarom Steven Nadler deze kwestie op dit moment naar voren brengt. De veelvuldige verwarring tussen kritiek tegen de Israëlische politiek en vermeende haat tegen het Joodse volk (antisemitisme) heeft hem, zo kan ik mij voorstellen, geïnspireerd om de heldere visie van Spinoza naar voren te halen. Je kan kritiek hebben op de religie of de politiek maar dat wil niet zeggen dat je het volk, de mensen, niet accepteert of zelfs haat.
 
2. De Argumenten voor de aanklacht van antiseminitisme:
 
Spinoza uitte, in zijnTheologisch-politiek traktaat, harde kritiek op het jodendom. Deze passages vormen de kern van het bewijsmateriaal voor diegenen die Spinoza, in de woorden van filosoof Hermann Cohen, beschuldigen van een "wraakzuchtige haat jegens de joden". Deze aanklacht dwingt ons, volgens Nadler, echter tot een cruciale vraag: was zijn kritiek gericht op het Joodse volk, of tegen de doctrines van de joodse religie? Wat was er aan de hand?
     
  • Spinoza reduceerde de Schrift tot een louter historisch document. In plaats van een goddelijk geïnspireerde tekst zag hij het als een literair werk, dat hij omschreef als "gebrekkig, verminkt en inconsistent". Volgens hem was de Bijbel een onsamenhangende compilatie van teksten van verschillende auteurs uit diverse perioden, aangetast door eeuwen van overlevering.
  • Zijn kritiek richtte zich ook op de Joodse wet, de Thora. Spinoza verwierp het merendeel van de geboden als verouderde ceremoniële gebruiken en sektarische rituelen die hun relevantie hadden verloren. Hij stelde dat het enige werkelijk goddelijke gebod universeel en puur moreel was: "Heb uw naaste lief als uzelf." Alle andere voorschriften waren in zijn ogen bijgelovige praktijken die niets bijdroegen aan ware gelukzaligheid.
  • Spinoza wees het concept van het 'uitverkoren volk' af. Volgens hem waren de oude Hebreeën in geen enkel opzicht superieur—niet in wijsheid, karakter of nabijheid tot God.
  • Critici wijzen erop dat Spinoza het christendom boven het jodendom leek te plaatsen. Hij schilderde Jezus af als een ware filosoof die, in tegenstelling tot Mozes, geestelijke beloningen beloofde, zoals gemoedsrust en gelukzaligheid. Mozes daarentegen zou zijn volk vooral aardse en materiële beloningen in het vooruitzicht hebben gesteld. Sommigen vatten dat op als een christelijke vervangingstheologie.
 
Maar een diepere analyse van zijn werk legt een veel complexere motivatie achter Spinoza's woorden bloot.
 
3. Argumenten tegen Spinoza’s vermeende antisemitisme:
 
Nadler pleit tegen het etiket 'antisemitisme' door Spinoza's kritiek in een bredere filosofische en politieke context te plaatsen.
 
Definitie van antisemitisme: Nadler neemt de definitie van het United States Holocaust Memorial Museum over: "Discriminatie, vooroordelen of haat jegens Joden." Deze definitie richt zich op het vooroordeel jegens het Joodse volk als zodanig. Dat staat volgens Steven Nadler los van kritiek op de religie.
     
  1. Nadler benadrukt het cruciale onderscheid tussen antijudaïsme (kritiek op de religie) en antisemitisme (haat jegens het volk). Spinoza's aanvallen waren gericht op de doctrines, instituties en voorschriften van het jodendom. Zijn kritiek was echter niet exclusief; hij uitte vergelijkbare scherpe kritiek op de dogma's van het katholicisme en het calvinisme. Zijn afwijzing van de Joodse religie impliceerde geen vijandigheid jegens Joodse individuen, net zomin als zijn kritiek op het christendom een aanval op christenen was.
  2. Spinoza's filosofie is fundamenteel onverenigbaar met antisemitisme. Antisemitisme veronderstelt het bestaan van een onveranderlijke, negatieve 'essentie' die inherent is aan Joden. Voor Spinoza was een dergelijk essentialisme ondenkbaar. In zijn wereldbeeld staan alle mensen op hetzelfde metafysische en morele niveau; geen enkele groep is van nature beter of slechter dan een andere.
  3. Spinoza's primaire motivatie was politiek. Hij beschouwde álle religies met politieke macht als de grootste bedreiging voor de burgerlijke vrede. Machthebbers binnen georganiseerde religies verdelen de loyaliteit van burgers en ondermijnen het gezag van de seculiere staat. Ze zetten groepen tegen elkaar op.
  4. Spinoza's kritiek was verre van exclusief voor het jodendom. Zijn oordeel over het christendom was minstens zo scherp. Hij stelde dat christenen hun geloof baseren op "wonderen, oftewel op onwetendheid," waarmee ze "hun geloof in bijgeloof veranderen". De focus op het jodendom was dus strategisch en exemplarisch, niet het gevolg van een unieke haat.
 
4. Conclusie: filosoof, criticus, maar geen antisemiet
 
Nadler concludeert dat, hoewel Spinoza's werk onmiskenbaar veel materiaal bevat dat als anti-joods kan worden bestempeld, dit hem nog geen antisemiet maakt. Zijn kritiek op het jodendom is een gevolg van zijn algemene filosofische en politieke principes, niet de oorzaak en was niet tegen het volk gericht. Het jodendom fungeerde als een casestudy om een universeel probleem aan te kaarten: de gevaren van een religie die particularistische loyaliteit opeist ten koste van de staat en de universele rede.

[1] Met dank aan Peter de Wit die mij er op attent maakte.
]]> Sat, 27 Dec 2025 15:13:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-een-antisemitist,- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000AF <![CDATA[Blog met kerstwens van Henk bij de Weg]]> imblog
Een mooie Spinozistische kerstwens van Henk bij de Weg, getiteld "Spinoza enlightens the way":




De illustratie hoort bij een artikel over Verlichting.

Henk stelt ondermeer:
- Ik denk dat de kern van een verlichte houding tolerantie is tegenover anderen en hun meningen en standpunten,
- Niet autoriteit, maar rede en rationeel denken zijn de leiders naar de waarheid
- Iedereen heeft het recht om te weten en vrij te zijn..
- Om verlichting op politiek gebied te stimuleren, zijn de scheiding van kerk en staat en de scheiding van de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht (de zogenaamde Trias Politica) belangrijk als manieren om tirannie en de onderdrukking van de vrijheid van meningsuiting, zo niet van de vrijheid van denken zelf, te voorkomen.

Spinoza zou daar zo zijn handtekening onder zetten.

Henk houdt een filosofieblog bij, niet specifiek gewijd aan Spinoza, maar Spinoza komt er wel regelmatig in voor. B.v. in een blog over over Spinoza's woonplaatsen.





]]> Tue, 23 Dec 2025 12:54:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?blog-met-kerstwens-van-henk-bij-de-weg https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000AE <![CDATA[Ledenvergadering Ver Het Spinozahuis met Philipp Blom]]> imblog
Ledenvergadering Vereniging Het Spinozahuis
Den Haag, Zaterdag 13 december 2025

Het eerste deel van de vergadering was gewijd aan huishoudelijke zaken.
Vermeldenswaard zijn
Boekpresentatie
Er werd een nieuwe uitgave gepresenteerd in de reeks 'Mededelingen vanwege het Spinozahuis': de oratie van Andrea Sangiacomo over de relatie tussen het spinozisme en het christelijk geloof. Dit boekje wordt aan alle leden toegestuurd.
Cursussen
  • Wintercursus (start 28 februari): Vier bijeenkomsten over de briefwisseling van Spinoza, met sprekers Henri Krop, Andrea Sangiacomo, Paul Juffermans en Wiep van Bunge.
  • Zomercursus (13-16 juli 2026): Vindt weer plaats in de Ernst Sillumhoeve in Den Dolder met als thema de relatie tussen lichaam en geest. Sprekers zijn onder anderen Paul van Tongeren, Han van Ruler, Marc Slors, Henri Krop, Paul de Kort, Nienke Vulink, Yoram Stein en Bert Keizer.
Domus Spinozana (Den Haag)
Er werden plannen besproken voor het huis aan de Paviljoensgracht, eigendom van de Domus Foundation. De zolder wordt heringericht in 17e-eeuwse stijl. De vereniging stelt voor om de benedenverdieping te gebruiken voor een permanente tentoonstelling over Spinoza en wisselende tentoonstellingen op basis van de boekencollectie.
Museum Het Spinozahuis (Rijnsburg)
De herinrichting bevindt zich in de afrondende fase. De feestelijke heropening staat gepland voor woensdag 8 april. Nieuwe toevoegingen zijn onder meer een audiotour, video's over de Ethica en TTP, en een digitale catalogus van de bibliotheekboeken.

Lezing van Philipp Blom
Sapere Aude: Verlichting, geschiedenis en de moed van het denken
 
Introductie: De crisis van Waarheid en Vrijheid
Philipp Blom, historicus, schrijver en filosoof, opent zijn lezing met de vaststelling dat het liberale project en het progressieve denken in een defensieve positie verkeren. In het huidige debat, overschaduwd door politieke onrust en technologische ontwikkelingen zoals kunstmatige intelligentie (AI), staan twee kernwaarden onder druk: waarheid en vrijheid. Vaak klinkt de roep om een "nieuwe Verlichting", maar Blom stelt dat men vaak niet begrijpt wat de "oude" Verlichting eigenlijk inhield of waarom deze ontoereikend is gebleken.
 
Deconstructie van de Verlichting als 19e-eeuwse Mythe
Blom fileert het gangbare beeld van de Verlichting:
  • Een 19e-eeuwse uitvinding: Blom poneert de stelling dat "De Verlichting" als uniform project nooit heeft bestaan. Het is een constructie uit de 19e eeuw, gecreëerd door de burgerij die politieke en economische macht had verworven maar een ontstaansmythe miste. Om een lineair verhaal richting de liberale democratie te creëren, werden de radicale atheïsten en materialisten uit de geschiedenis gefilterd ten gunste van een gematigder verhaal.
  • Historische realiteit: In de 17e en 18e eeuw was er geen sprake van één beweging, maar van een divers landschap ("vele verlichtingen") met uiteenlopende tradities in Frankrijk, Engeland en Duitsland. Dit varieerde van vrome christelijke verlichters tot radicale materialisten.
  • Theologische erfenis: De canonieke Verlichting (zoals gedefinieerd door Kant) bleef diep theologisch. Het geloof in vooruitgang is een seculiere variant van de christelijke heilsgeschiedenis. Ook de hiërarchische relatie tussen mens en natuur bleef intact: waar God in Genesis de mens opdroeg de aarde te onderwerpen, gaf de Verlichting de Rede de autoriteit om de natuur wetenschappelijk te beheersen.
 
Spinoza’s Methode en de "Ont-theologisering"
Blom introduceert Spinoza als de sleutelfiguur die, net als Freud later, als Joodse buitenstaander de christelijke aannames kon doorbreken. Hij illustreert Spinoza’s denkwijze met hoe rabbijnen teksten verklaarden in de Talmoed
  • Talmoedische interpretatie: Alles in de Bijbel moet waar zijn maar soms staan er onaanvaardbare of onbegrijpelijke dingen in, die behoeven een uitleg om te blijven passen in het hele beeld van de religie. Neem het voorbeeld uit de Talmoed over de "ongehoorzame zoon" in Deuteronomium, die volgens de Bijbel gestenigd moest worden. Rabbijnen vonden dat problematisch en interpreteerden de definitie van ongehoorzaam zo strikt (de zoon moest o.a. binnen een periode van twee weken een vat wijn en 10 kilo vlees consumeren en ouders moesten met exact dezelfde stem spreken) dat de straf in de praktijk nooit uitgevoerd hoefde worden.
  • Deus sive Natura: Spinoza paste deze techniek toe op het godsbegrip. Door de eigenschap "oneindigheid" van God serieus te nemen, concludeerde hij dat er niets buiten God kan bestaan. Alles is God, dus ook de natuur. Dit elimineerde de transcendente God en maakte de mens en cultuur volledig onderdeel van de natuur.
 
De Mens in de "Kritische Zone" (Wetenschap & Latour)
Om de theologie uit de Verlichting te halen, moeten we ons zelfbeeld en ons taalgebruik aanpassen. Blom verwijst naar Bruno Latour en moderne wetenschap:
  • De Kritische Zone: We leven niet "op" de aarde als op een sokkel, maar in de "Kritische Zone", een flinterdunne laag atmosfeer van enkele kilometers dik waarin leven mogelijk is. Wij zijn medebewoners van deze zone, samen met plankton en schimmels, en zijn niet belangrijker dan zij.
  • Biologisch bewijs: Genetisch delen we 98,5% van ons DNA met chimpansees. Nog radicaler is het inzicht van het microbioom: ons lichaam bestaat voor het grootste deel uit niet-menselijke cellen (bacteriën, schimmels) die onze gezondheid en zelfs persoonlijkheid bepalen. Wij zijn natuur; er is geen scheiding.
 
De Bedreiging van AI voor Waarheid en Vrijheid
Blom analyseert de impact van technologie op de verlichtingswaarden:
Sapere Aude, durf te weten en Kants uitspraak dat Verlichting betekent “het afleggen van de onmondigheid die de mens aan zichzelf te wijten heeft”[1], zijn meer actueel dan ooit.
  • Dreigend einde van de waarheid: AI kan de werkelijkheid inmiddels zo goed simuleren (via tekst, beeld en geluid) dat het onderscheid tussen echt en nep verdwijnt. De technologische ontwikkeling gaat sneller dan het maatschappelijk aanpassingsvermogen (sociale media bestaan pas 15 jaar, ChatGPT 2 jaar), wat leidt tot disruptie.
  • Vrijheid versus gemak: Mensen leveren hun vrijheid graag in voor gemak. Blom gebruikt de analogie van een vertaal-app: wie een app gebruikt, spreekt de taal niet en verandert niet als mens. Wie de taal leert (met veel moeite en falen), transformeert zichzelf en krijgt toegang tot een andere manier van denken (een taal is ook een uiting van een cultuur).
  • Vrijheid als competentie: Echte vrijheid vereist competentie en discipline. Net zoals je pas vrij bent op een saxofoon als je het instrument door jarenlange oefening beheerst, vereist intellectuele vrijheid de competentie om de wereld zelfstandig te beoordelen. Als we dit uitbesteden aan algoritmes, worden we onmondig.
 
Een nieuw motto voor de Toekomst
Blom pleit voor een herziening van Liberté, Égalité, Fraternité:
  1. Vrijheid (Liberté): Oordeelsvermogen en de vaardigheid om weerstand op te bouwen om je niet te laten dicteren door de (schijn)werkelijkheid die je voorgeschoteld wordt.
  2. Gelijkheid (Égalité): Uitbreiding van rechten naar de natuur (rivieren, ecosystemen), vergelijkbaar met hoe bedrijven rechtspersonen zijn.
  3. Solidariteit (i.p.v. Fraternité): Het vervangen van de mannelijke "broederschap" door solidariteit en empathie. Dit houdt in: het koesteren van het analoge, lichamelijke leven en echte ontmoetingen met mensen, in plaats van digitaal gesimuleerde interacties.

[1] “Aufklärung ist der Ausgang des Menschen aus seiner selbst verschuldeten Unmündigkeit. Unmündigkeit ist das Unvermögen, sich seines Verstandes ohne Leitung eines anderen zu bedienen”

Opgesteld door Jan Mendrik; deze versie is (nog) niet gecheckt door de Philipp Blom
jmendrik@gmail.com
20251220
 
 
]]> Mon, 22 Dec 2025 13:00:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?ledenvergadering-ver-het-spinozahuis-met-philipp-blom https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000AD <![CDATA[Cursus Joodse en Islamitische geschiedenis]]> imblog
Moslims en Joden in de Middeleeuwen, samenleven, cultuur en conflict

In de cursus over voorlopers van Spinoza, van de Spinozakring Soest, vertelde Yoram Stein op 6 december over het belang van middeleeuwse Joodse denkers, met name Maimonides. De volgende cursus, waarop Mariette Schoffelmeer mij attent maakte, is in dat kader interessant.

De cursus Moslims en Joden in de Middeleeuwen, biedt een boeiende kennismaking met de middeleeuwse verhoudingen tussen Moslims en Joden in het Midden-Oosten en Spanje. Aan de hand van thema’s als co-existentie, tolerantie, culturele bloei en vervolging onderzoeken we hun wederzijdse invloed op filosofie, wetenschap, economie en religie. Centrale vraag is hoe dit gedeelde verleden doorwerkt in hedendaagse percepties en beeldvorming. Geschikt voor iedereen met brede historische interesse.

De cursus wordt gegeven door Wout van Bekkum op 4 maandagochtenden van 10-12 u van 26 januari t/m 16 februari 2026.
Voor meer informatie: zie de website van Hovo Noord Nederland
]]> Fri, 12 Dec 2025 12:22:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?cursus-joodse-en-islamitische-geschiedenis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000AC <![CDATA[Spinozadag 2025 van de Amsterdamse Spinozakring]]> imblog
Verslag van de Spinozadag 23 nov 2025, Paradiso Amsterdam

De wederom goedbezochte Spinozadag stond dit jaar in het teken van macht en recht.
De voorzitter van de Amsterdamse Spinoza Kring, Rob Hartmans opende en sloot de dag. De inhoudelijke leiding had Maike van de Pavoordt. Tussendoor was er muziek van Lotte Sarembe [1]. Oorspronkelijk zou ook Jan Pronk een presentatie houden maar hij moest het wegens prive omstandigheden laten afweten.

Gezien de huidige dreigende situatie in de wereld was het thema goed gekozen vanwege de actualiteit en de sprekers pasten optimaal bij het thema. Hun lezingen sloten ook prima op elkaar aan gaven een goed zicht op het wezen en de werking van macht en op de speelruimte van de democratie. Inhoudelijk werd het thema belicht door Pooyan Tamimi Arab [2] (de visie van Spinoza), Jorieke Manenschijn [3] (de democratische speelruimte binnen de rechtstaat) en Haroon Sheikh [4] (blik op de nieuwe complexe wereldorde). Tussendoor lazen twee jonge denkers een column: Omar Chamnaoui [5], over fysieke en psychische macht die elkaar versterken en Jonathan Thomaes [6], over het “normaal” als machtsmiddel.


 
 
Panel met de sprekers van de dag
vlnr: Haroon Sheikh, Jorieke Manenschijn, Jonathan Thomas, Omar Chamnaoui, Pooyan Tamimi Arab en Maike van den Pavoordt.
 
Hieronder volgt een samenvatting van de lezingen van de presentaties.
De lezingen zijn integraal te volgen op de website van de Amsterdamse Spinozakring.

Spinoza’s politiek zonder illusies
Pooyan Tamimi Arab, universitair docent rechtswetenschappen aan de Universiteit Utrecht

Spinoza wordt beschouwd als een machtsdenker die het recht analyseert als een functie van macht. Niet omdat hij vindt dat dat zou moeten maar zijn visie is dat je mensen moet beschouwen zoals ze zijn, en niet zoals ze zouden moeten zijn.
In de Ethica definieert Spinoza macht (potentia) positief en levensbevestigend (affirmatief) als het vermogen om een effect te hebben of te handelen. Dit vermogen om te bestaan en je te handhaven, de Conatus, is de essentie van het bestaan zelf, de immanente kracht van de natuur. Macht is dynamisch en kan worden vergroot; wanneer het lichaam sterker wordt, wordt ook de geest versterkt. Hoe groter iemands macht is, hoe minder men een speelbal is van emoties en hoe meer men door de Rede geleid wordt, wat Spinoza de hoogste vorm van macht of vrijheid noemt.
Wanneer dit ontologische perspectief op de staat wordt toegepast, noemt Spinoza dit potestas (menselijke, geïnstitutionaliseerde macht). Het recht (jus) en de natuurlijke macht (potentia) vallen samen; elk ding heeft het hoogste recht op alles wat het kan, gedetermineerd door zijn kracht, zoals de grote vissen die de kleine vissen opeten.
Spinoza verdedigt de democratie, die hij definieert als een "allenomvattende vereniging van mensen die gemeenschappelijk het hoogste recht heeft op alles wat zij vermag". Democratie staat voor politieke zelfbeschikking en is het omgekeerde van slavernij. Aangezien menselijk gedrag wordt bepaald door mechanismen zoals hoop op beloning en vrees voor straf, krijgen contracten en overeenkomsten pas geldigheid op basis van nut (utilitas) en de daadwerkelijke aanwezige krachten.
Er zijn natuurlijke grenzen aan de macht van de staat (potestas): buitensporig geweld wakkert verzet en rebellie aan. De staat moet voor burgers werken, hen gelukkig en vrij maken om in stand te blijven. Spinoza's secularisme houdt in dat de democratische overheid het recht heeft om publieke religie te reguleren (niet de individuele religie). Dit is de noodzakelijke aanwezigheid van macht om theocratische impulsen, die leiden tot summum odium (de allerergste vorm van haat), in toom te houden.
In internationale relaties zijn verdragen altijd conditioneel en gelden ze als een modus vivendi (voorlopig akkoord). Een bondgenootschap houdt stand zolang de vrees voor onheil of de hoop op voordeel van kracht blijft. Spinoza waarschuwt dat als een staat zich bedrogen voelt, deze de schuld bij zijn eigen domheid moet leggen, omdat die zijn heil in de handen legde van een ander, voor wie het eigen heil de hoogste wet is. Het is essentieel voor politiek zonder illusies om in te zien dat negatief gedrag van staten enkel door daadwerkelijke machtsuitoefening kan worden bijgestuurd. De constitutionele en democratische rechtsstaat blijft in deze complexe wereld de essentiële garantie voor onze regels en rechten.

Twee vormen van geweld als basis van macht
Column van de jonge denker Omar Chamnaoui

Omar deconstrueert het concept macht door te stellen dat het altijd gebruik maakt van geweld. Hij onderscheidt twee fundamentele vormen die altijd met elkaar gepaard gaan: fysiek geweld en psychologisch geweld.
Fysiek geweld vestigt de bestaande machtsstructuren en -dynamieken. Het wordt geassocieerd met legers en politie-eenheden en wordt letterlijk een “geweldsmonopolie" genoemd.
Psychologisch geweld wordt ingezet door instanties en personen die gezag hebben over ideeën en narratieven. Voorbeelden zijn het overtuigen van de bevolking dat een oorlog onvermijdelijk is, dat bepaalde groepen niet deugen, of (historisch) dat leiders door goden zijn gekozen. Dit leidt tot een situatie waarin mensen hun eigen onderdrukking in stand houden, waardoor zij "zowel gevangene als bewaker" worden.
 
Macht, Reductie en Verdeling
Een ander cruciaal aspect van macht is dat het reduceert en verdeelt. Grote machtsverschillen creëren een dynamiek waarin de machthebbers neerkijken op degenen met minder macht, vergelijkbaar met hoe een mens naar een groep mieren kijkt.
• Op kleine schaal (bv. werkgever-werknemer) worden machtsdynamieken gereguleerd door regels zoals arbeidscontracten en cao's.
• Op het niveau van de staat werkt deze regulering niet, omdat de machthebbers zelf de regels bepalen. Dit ïllustreert Omar met voorbeelden:
   ◦ Geert Wilders die een noodwet wilde invoeren.
   ◦ Donald Trump die zich terugtrok uit het Internationaal Strafhof en sancties oplegde vanwege een uitspraak die tegen zijn persoonlijke belangen inging.
 
De meest effectieve manier voor burgers om tegenmacht te bieden, is door zich te richten op het psychologische domein.
• Actie: Narratieven kunnen altijd ondervraagd, bekritiseerd en veranderd worden. Dit kan materiële gevolgen hebben, zoals bij boycotbewegingen.
• Houding: De oproep is om "hardop kritisch" te zijn tegen alle narratieven, inclusief die men zelf belangrijk vindt. Men moet opstaan tegen misinformatie en voor zichzelf opkomen als men wordt verteld ergens in te geloven zonder goede reden.
 
Conclusie
De (tegen)macht ligt bij het volk, niet vanwege hun stemrecht, maar vanwege hun stem—het vermogen om kritisch te denken en zich uit te spreken.

Bedreigingen en kansen voor de Nederlandse rechtstaat
Jorieke Manenschijn, jurist bij de Raad van State

De belangstelling voor rechtstatelijk verval is aan verandering onderhevig:
• Vóór 2023: De noodzaak van Jorieke’s onderzoek werd vaak in twijfel getrokken. Rechtsstatelijk verval werd gezien als een probleem voor jonge democratieën, niet voor een "oude, respectabele democratie" als Nederland.
• Na de verkiezingen van 2023: De zorgen zijn enorm toegenomen. Juristen, politici, onafhankelijke instanties en burgers uiten massaal hun zorgen. Dit werd bevestigd toen de vier coalitiepartijen in het hoofdlijnenakkoord de noodzaak voelden om expliciet vast te leggen dat zij zich aan de rechtsstaat zouden houden.
 
Deze zorgen worden echter niet unaniem gedeeld. Dilan Yeşilgöz (VVD) stelt dat critici vaak beleid dat zij onwenselijk vinden, verwarren met beleid dat daadwerkelijk antirechtsstatelijk is. Ze benadrukt dat wetten en verdragen "niet in beton gegoten zijn".
Deze discussie legt een fundamenteel probleem bloot: er is een gebrek aan een duidelijke, gedeelde terminologie om rechtsstatelijk verval te analyseren. Dit blijkt ook uit de kritiek op het rapport van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOVA), waarin slechts vier partijprogramma's als volledig rechtsstatelijk werden beoordeeld. Wim Voermans stelde dat het rapport een te strikte definitie hanteerde en daarmee de rechtsstaat onnodig politiseerde.
 
Als de term "antirechtsstatelijk" te makkelijk wordt gebruikt, verliest het zijn waarde en kan het een backlash veroorzaken, waarbij de rechtsstaat als een hindernis wordt gezien in plaats van een fundament.
Om te bepalen wanneer de maat vol is, moet eerst duidelijk zijn wat de rechtsstaat is. Het is een essentially contested concept: een begrip dat iedereen essentieel vindt, maar waarover geen eenduidige definitie bestaat.
1.      Minimale opvatting: De overheid is gebonden aan de wet
2.      Brede opvatting: Deze omvat ook een brede waaier aan mensenrechten en sociale grondrechten.
Jorieke pleit voor een derde benadering:
3.      Vergelijking met een ideaalbeeld: Elk voorstel dat afwijkt van het ideaal is verval. Probleem: er is geen universeel ideaalbeeld en dit laat geen ruimte voor nuances en democratische afwegingen.
 
In de kern gaat het om het maken van onderscheid tussen rechtsstatelijke verandering, rechtsstatelijk verval (een stap terug van een ideaalbeeld, maar binnen democratische marges) en rechtsstatelijke ondermijning (het aantasten van de onveranderlijke kern van de rechtsstaat).
 
De weerbaarheid van de rechtsstaat rust op twee pijlers:
1. Institutionele 'vangrails': Grondwettelijke waarborgen die de macht verdelen en beperken.
2. Een sterke rechtsstatelijke cultuur: Zowel bij machthebbers als bij burgers, die actief opkomen voor de kernwaarden van de rechtsstaat.

De boodschap is dat het behoud van een gezonde democratische rechtsstaat een actieve en kritische houding van burgers vereist, gericht op het doorzien van psychologische machtsmechanismen en het voeren van een genuanceerd, maar waakzaam debat over de toekomst van de rechtsstaat.
 
Het normaal als machtsinstrument en de Beperking van de authenticiteit
Column van jonge denker Jonathan Thomaes

Jonathan analyseert hoe het concept van 'het normaal' fungeert als een dwingende maatschappelijke kracht die individualiteit beperkt.
'Het normaal' wordt niet gedefinieerd als hoe mensen zijn, maar als hoe mensen moeten zijn. Degenen die dit 'normaal' bepalen, de 'normalisators', bezitten de macht en oefenen deze uit via twee processen:
1. Invloed: Het africhten van mensen om zich te conformeren aan de norm, vaak beginnend op jonge leeftijd. Michel Foucault illustreerde reeds hoe scholen leerlingen normen meegeven waartoe zij zich moeten verhouden.
2. Hervorming: Het corrigeren van individuen die niet aan de norm voldoen. De aard van de hervorming hangt af van de aard van de overtreding. Macht wordt niet enkel door de overheid uitgeoefend. Het is aanwezig in elke interactie, van ouder-kindrelaties tot vriendschappen, waarin normen (soms gezamenlijk) worden bepaald.
 
Voorbeelden van Normatieve Macht
• ADHD: Een kind met ADHD dat medicatie krijgt, wordt 'hervormd'. Hoewel dit hem kan helpen functioneren, is de beslissing hem opgelegd door de macht van zijn ouders om hem weer 'normaal' te maken, ten koste van zijn 'natuurlijke zelf'.
• Islamitische Scholen: De wens van extreemrechtse politici om islamitische scholen te sluiten wordt gepresenteerd als een machtsstrijd tussen het 'westerse normaal' en het concurrerende 'islamitische normaal' om invloed op jonge leerlingen.
• Rechten van Queer Mensen: In conservatieve staten in de VS wordt de vrijheid van queer mensen ingeperkt. Het bewust niet geven van les over LBGTQI+ onderwerpen en het bestempelen van genderbevestigende zorg als kindermishandeling zijn manieren waarop 'normalisators' hun macht uitoefenen.
 
De column eindigt met een pleidooi voor het recht op authenticiteit:
Al met al zijn wij de marionette van het normaal. In dit levensechte poppenspel is er altijd macht die wij uitoefenen en die op ons uitgeoefend wordt. Hervorming is nodig wanneer zelfexpressie direct ten koste gaat van anderen. Geloof, afkomst, of gender leiden hier niet toe. Vergelijk het met een mes in de handen van een chirurg: correct gebruikt kan het levens redden, maar misbruik kan de samenleving kapotmaken. De conclusie is dat alleen wanneer 'het normaal' wordt bepaald door tolerantie en medeleven, iedereen de vrijheid zal hebben om authentiek te zijn.
 
Macht en recht in een fragmenterende wereldorde
Haroon Sheikh, senior wetenschapper bij de wetenschappelijk raad voor regeringsbeleid (WRR) en bijzonder hoogleraar  Strategic Governance  of Global Technologies aan de Vrije Universiteit

Haroon schetst een grimmig beeld van de huidige internationale verhoudingen, die gekenmerkt worden door een fundamentele en complexe fragmentatie.
 
Het Einde van een uitzonderlijke Periode
Haroon stelt dat het ongemakkelijke en 'grimmige' gevoel dat in Nederland en het Westen heerst, voortkomt uit het einde van een uitzonderlijke periode na de Koude Oorlog. Deze periode kenmerkte zich door:
• Veiligheid: De dreiging van grootmachten verdween.
• Welvaart: De oprichting en uitbreiding van de EU en de toetreding van China en Rusland tot de WTO zorgden voor enorme economische kansen.
• Waarden: Het leek alsof de wereld convergeerde naar een systeem van liberale democratie en internationale rechtsorde, zoals beschreven in Francis Fukuyama's "het einde van de geschiedenis".
 
Voor veel andere delen van de wereld is de huidige, complexere wereldorde juist positief, omdat deze meer ruimte biedt voor diverse stemmen en nieuwe rollen.
 
De Drie Assen van Fragmentatie
Haroon verwerpt simpele modellen zoals een 'tweede Koude Oorlog' en introduceert zijn centrale these: de wereldorde fragmenteert langs drie assen, wat haar onvoorspelbaarder en gevaarlijker maakt.
1.      Machtspolen
De wereld is verschoven van een unipolaire orde (VS) naar een multipolaire orde met ten minste vijf concurrerende grootmachten: de VS (die de door hen gecreëerde orde nu willen aanpassen), China (een opkomende macht met een ander wereldbeeld), Rusland (een meester in 'dark power'), India (een opkomende macht die machtspolitiek omarmt) en de EU (die de 'taal van macht' probeert te spreken).
2.      Tonelen van conflict
Conflict wordt niet langer primair militair uitgevochten. Macht wordt uitgeoefend via energie, grondstoffen (zeldzame aardmetalen), technologie (chips, AI), infrastructuur (havens, telecom), en zelfs mensen (migratie als wapen, diaspora's).
3.      Wereldbeelden
Er is geen enkel overkoepelend verhaal meer (zoals kapitalisme vs. communisme) dat de wereldpolitiek kan verklaren. Meerdere wereldbeelden bestaan naast elkaar: globalisering, revisionisme (Rusland, China, Trump's 'Make America Great Again'), een groeiend populistisch/autocratisch wereldbeeld, en een invloedrijk postkoloniaal perspectief dat de westerse rechtsorde ter discussie stelt.
 
Spinoza's Realisme en de Huidige Tijd
Haroon trekt een parallel tussen onze tijd en die van Spinoza, die eveneens een periode van fragmentatie en grootmachtconflict was. Dit leidt tot een Spinozistische, realistische kijk op de internationale orde:
• Recht is gegrond in macht: Recht is geen ideaal, maar hangt samen met wat een staat vermag. Het is een "gestolde machtsstructuur".
• Realistische Ratio: De rede dient niet om een ideale wereld te ontwerpen, maar om de werkelijkheid te begrijpen zoals die is.
• Anarchie tussen staten: In de afwezigheid van een hogere autoriteit heerst er een natuurtoestand tussen staten.
 
Deze wereldvisie komt overeen met de beroemde uitspraak van Thucydides: "De sterke doen wat zij kunnen en de zwakke lijden wat zij moeten." Dit zien we terug in de terugkeer van 'sferen van invloed' en de manier waarop grootmachten beslissen over het lot van kleinere naties, zoals in Oekraïne.
 
Realistische Paden voor het Verdedigen van Recht
Ondanks de dominante machtspolitiek, biedt Haroon concrete, realistische manieren om het recht te verdedigen, waarbij hij ook een diepere laag in Spinoza's denken aanboort ("Vrede is niet de afwezigheid van oorlog, maar een deugd").
1. Erken de Complexiteit: De rechtsorde is een complex web. Door kleinere, technische rechtsordes (bijv. spoorwegrecht, productveiligheid) te versterken, kan er hopelijk een positief effect op de grote rechtsorde ontstaan.
2. Benut de Macht van Europa: Europa is een 'rechtsmacht'. Via het "Brussels Effect" kan de EU via haar regelgeving de facto mondiale standaarden zetten (bijv. op het gebied van privacy), zelfs voor Amerikaanse bedrijven.
3. Zoek Nieuwe Bondgenoten: Het mondiale zuiden (Brazilië, Zuid-Afrika, India) kan een cruciale partner zijn. Deze landen zoeken vaak het recht op om zich te beschermen tegen grootmachten en kunnen helpen de universele geldigheid van het recht te verdedigen. Een voorbeeld is Zuid-Afrika dat Israël voor het Internationaal Strafhof daagt.
4. Manipuleer de Grootmachten: Gebruik de eigen belangen van grootmachten om hen richting het recht te sturen. Benut China's behoefte aan soevereiniteit om hen te binden aan internationale regels, of gebruik de wens van een politicus als Trump voor een Nobelprijs voor de Vrede als hefboom.
5. Wees Voorbereid: Een wereld die enkel op macht is gebaseerd, is niet houdbaar en zal tot ellende leiden. Wanneer de problemen onhoudbaar worden, is het cruciaal om klaar te staan met doordachte ideeën om de rechtsorde te herstellen en te versterken.
 

[3] Jorieke Manenschijn
https://www.boom.nl/auteur/110-23299_Manenschijn
https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/jorieke-manenschijn/publications#tab-4

     
[6] Jonathan Thomaes

Dit verslag is hier als pdf downloadbaar
 
Jan Mendrik 20251126
jmendrik@gmail.com
]]> Thu, 27 Nov 2025 20:26:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinozadag-2025-in-amsterdam https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000AB <![CDATA[Steven Nadler over Tolerantie]]> imblog
Ter gelegenheid van de Spinozamaand in Den Haag, in oktober, was Steven Nadler in Nederland.
Op 10 oktober hield hij de Spinozarede, onder de titel "Spinoza on Tolerance".

De lezing van Steven Nadler is, ook voor degenen die niet aanwezig waren, nog te volgen op de website van de Stichting Spinoza Den Haag.
Niettemin is er publiciteit gegeven aan zijn bezoek. Zo publiceerde Filosofiemagazine een interview van Jonathan Janssen met Steven Nadler. Hierin kwam de huidige politieke toestand in Amerika aan de orde en de positie die Spinoza zou voorstaan m.b.t. tolerantie en de kwestie rond uitlatingen van pers en politici over Israël en antisemitisme.
De standpunten van Steven Nadler had hij ook reeds in andere gremia geuit, zoals in een lezing bij het St Norbert College “Spinoza, Toleration and the First Amendment”, te volgen op Youtube., en in een interview van Philosophy Bites (18 mei 2021)  De belangrijkste punten uit deze bronnen zijn hieronder weergegeven.

Spinoza’s visie op Tolerantie, zoals uitgelegd in de lezing aan het Norbert college

 
In zijn Theologisch-Politiek Traktaat wijdde Spinoza verschillende hoofdstukken aan politieke kwesties. Hoofdstuk twintig bevat zijn meest opmerkelijke verklaring over dit onderwerp:

 
De titel van dat hoofdstuk luidt:
Aangetoond wordt dat in een vrij staatsbestel het een ieder is toegestaan te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt.[1]
 
Dit lijkt op het eerste gezicht op een absolute vrijheid van meningsuiting en uitdrukking. Dit zou vrijheid van de pers en vrijheid van literatuur omvatten, waarbij iedereen vrij moet zijn om te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt, zowel mondeling als schriftelijk.
 
Hij benadrukt het belang van deze vrijheid door te stellen dat [aan het eind van paragraaf 4]:
 
Het geweldadigst is dus het staatsgezag  daar, waar de vrijheid om te zeggen en te verkondigen wat men denkt aan de enkeling wordt ontzegt; gematigd daarentegen is het bewind daar, waar deze zelfde vrijheid aan eenieder wordt toegestaan.
 
Ondanks deze initiële schijn van absolutisme, is Spinoza niet werkelijk een absolutist over dit onderwerp. Hoewel het onmogelijk is om onderdanen deze vrijheid volledig te ontzeggen (omdat men niet kan controleren wat zij denken), kan het onvoorwaardelijk toestaan ervan, volgens Spinoza, gevaarlijke consequenties hebben [paragraaf 5]:
 
Maar toch kunnen wij ook volstrekt niet ontkennen dat de majesteit [van de staat] evenzeer door woorden als door een daad geschonden kan worden, en als het dus al onmogelijk is deze vrijheid de onderdanen totaal te ontnemen, zo zal het anderzijds ook hoogst verderfelijk zijn haar geheel toe te staan. Daarom is het onze taak hier te onderzoeken, hoe ver deze vrijheid aan de enkeling kan en moet worden toegestaan zodanig dat de vrede in de staat en het recht van de hoogste overheden behouden blijft. Dit was hier immers, zoals ik in het begin van hoofdstuk 16 heb aangekondigd, mijn voornaamste doel.
 
Hij trekt de grens tussen handelen en denken/spreken. Hoewel handelen tegen het decreet van de soeverein een inbreuk op diens recht is, is dit niet het geval bij denken, oordelen en spreken.

 
Voorwaarden voor Toegestane Kritiek
 
Vrijheid van meningsuiting is beperkt tot zolang men de soevereine autoriteit niet ondermijnt. Spreken is alleen toegestaan onder strikte voorwaarden. Men mag zijn mening uiten en communiceren [Paragraaf 7]:
 
mits hij het slechts eenvoudig zegt of verkondigt en mits hij alleen op een redelijke wijze, niet met bedrog, toorn, haat, noch ook met de bedoeling iets op eigen gezag in de staat te introduceren, zijn standpunt verdedigt.
 
Als iemand bijvoorbeeld beweert dat een wet in strijd is met de gezonde rede en pleit voor de intrekking ervan, dan verdient hij het goed van de staat als hij als een goede burger handelt [paragraaf 7]:
 
… en als hij dan tevens zijn mening aan het oordeel van de hoogste overheid (de enige wier taak het is wetten in te stellen of op te heffen) onderwerpt, en intussen niets doet dat in strijd is met wat die wet voorschrijft, maakt hij zich juist heel verdienstelijk jegens de publieke zaak, als een van de beste burgers.
Maar als hij dit daarentegen doet om de magistraat van onbillijkheid te beschuldigen en bij het volk gehaat te maken, of als hij op oproerige wijze streeft naar afschaffing van die wet, tegen de wil van de magistraat in, dan is hij beslist een oproerkraaier en een rebel.

 
Opruiing
 
Opruiende opvattingen zijn volgens Spinoza, die welke de fundamentele staatsstructuur ondermijnen [paragraaf 9]:
 
Maar ik keer terug tot mijn onderwerp: op welke wijze de enkeling de vrijheid van oordeel kan gebruiken met behoud van het recht van de hoogste overheden, hebben we nu uit de grondslagen van het staatkundig leven gezien. Maar we kunnen daaruit niet minder gemakkelijk bepalen welke meningen in de staat oproer betekenen: die namelijk, die zodra zij geponeerd worden, bewerkstelligen dat de overeenkomst, waarbij de enkeling afstand heeft gedaan van zijn recht om volgens zijn eigen beslissing te handelen, wordt opgeheven. Bijvoorbeeld als iemand meent dat de hoogste overheid niet zijn eigen meester is, of dat niemand zijn beloften gestand hoeft te doen, of dat ieder volgens zijn eigen oordeel behoort te leven en andere soortgelijke dingen, die rechtstreeks in strijd zijn met de genoemde overeenkomst, dan is zo iemand oproerig, niet zozeer wegens zijn oordeel en mening als wel wegens de daad die dergelijke oordelen inhouden; en wel omdat hij alleen al door iets dergelijks te menen de belofte van trouw die hij stilzwijgend of uitdrukkelijk aan de hoogste overheid heeft gegeven, verbreekt.
 
Daarom is Spinoza's oorspronkelijke schijnbare absolutisme over vrijheid van meningsuiting uiteindelijk behoorlijk beperkt. Men mag de autoriteit van de soeverein niet ondermijnen of mensen aanmoedigen om tegen de wetten in te handelen.
 
Spinoza's standpunt komt neer op een doctrine van “overtuig of gehoorzaam”. Hoewel hij kritiek op onrechtvaardige wetten toestaat, moet dit gebeuren met woorden en niet met daden, en moet de wet ondertussen gehoorzaamd blijven. Spinoza wilde de basispolitieke fundamenten van de staat bewaren, omdat hij geloofde dat zelfs een vrij persoon vrijer is in een staat dan alleen, buiten de staat aangezien de sociale en politieke context het soort rationeel leven mogelijk maakt.

 
Burgerlijke ongehoorzaamheid, handelingen die tegen de wet ingaan, zijn volgens Spinoza dus niet toegestaan en een standpunt moet op redelijke wijze naar voren worden gebracht.

 
In het interview in Filosofie Magazine confronteert Nadler Spinoza’s visie met de uitdagingen van de huidige tijd
 
 
 
1. Nadler benadrukt dat de tijd waarin wij leven moeilijke tijden zijn voor wie gelooft in tolerantie en de vrijheid van meningsuiting. Hij signaleert:
  • Een ultranationalistische regering in de Verenigde Staten die burgers arresteert en het land uitzet op basis van hun etniciteit.
  • Kennisinstituten die op allerlei manieren worden gestraft omdat zij ideeën verdedigen die niet in lijn zijn met de ideologie van de regering.
  • Burgers zijn nergens meer vrij om te spreken zonder vrees voor mogelijke consequenties, mede doordat iedereen met zijn telefoon kan filmen en video's kan uploaden op het internet.

2. Het is van fundamenteel belang om de vrijheid van meningsuiting te garanderen. Nadler stelt dat het hoog tijd is om de Nederlandse filosoof Baruch Spinoza te raadplegen, die hij beschouwt als een van de eerste en radicaalste verdedigers van tolerantie en de vrijheid van meningsuiting. Over het belang ervan zegt hij, verwijzend naar Spinoza:
  • Iedereen moet de vrijheid hebben om te filosoferen, wat betekent: denken wat je wil en zeggen wat je denkt. Dit is van uitzonderlijk belang in zowel ons privéleven als in de politiek.
  • Elke poging van een staat om die vrijheid in te perken, zal averechts werken, omdat dit enkel wrevel en verzet uitlokt en het onmogelijk is om volledig te controleren wat mensen denken en zeggen.
  • Alle vooruitgang - of het nu op wetenschappelijk, technologisch, intellectueel of artistiek gebied is - is afhankelijk van de vrije uitwisseling van ideeën. Het is niet in het belang van de gemeenschap om deze vrijheden te beknotten.

3. Nadler merkt op dat, hoewel Spinoza verder gaat dan wie dan ook in zijn tijd, de grenzen van Spinoza's tolerantie niet ver genoeg gaan.
  • Spinoza schrijft dat de staat geen uitingen moet tolereren die haar autoriteit ondermijnen. Dit wordt door Spinoza gezien als een bedreiging voor de binding tussen de burgers en de staat.
  • Nadler vindt dit problematisch. Hij stelt dat degene die bepaalt wat staatsondermijnende uitspraken zijn de staat zelf is.
  • Nadler geeft het voorbeeld dat dit zou betekenen dat iemand als Donald Trump zelf mag bepalen welke uitingen zijn positie als president ondermijnen en welke hij dus mag verbieden (dat is feitelijk ook wat er nu gebeurt).
  • Nadler suggereert dat Spinoza deze macht aan de staat geeft, waarschijnlijk omwille van de veiligheid en stabiliteit van het politiek bestel. Hij verbindt dit met het Rampjaar 1672, na de moord op Johan de Witt, waarna Spinoza zich naast vrijheid ook zorgen maakte over de stabiliteit van de politieke gemeenschap.

4. In een bredere context van vrije meningsuiting en kritiek bespreekt Nadler de kwestie van antisemitisme:
  • Nadler stelt dat de beschuldiging van antisemitisme tegenwoordig te pas en te onpas wordt gebruikt. Hij vreest dat als de lat te laag wordt gelegd - bijvoorbeeld wanneer elke kritiek op het beleid van de Israëlische staat wordt bestempeld als antisemitisme - de beschuldiging bijna betekenisloos wordt.
  • Hij maakt een scherp onderscheid tussen iemand als een verwoede neonazi en een Joodse criticus van Israëls aanvallen op Palestina.
  • In het geval van Spinoza concludeert Nadler dat de filosoof kritisch is op het jodendom, maar geen antisemiet. Een antisemiet is iemand die Joden haat omdat ze Joden zijn, en Spinoza is vanuit zijn filosofie niet geneigd tot haat.
  • Nadler benadrukt dat Spinoza net zo kritisch is op het katholicisme en het protestantisme, en eigenlijk op elke religie die gebaseerd is op bijgeloof en onwaarheden.
  • Nadler bekritiseert predikers die mensen voorschrijven hoe ze moeten leven, bijvoorbeeld door te beweren dat God de vernietiging van Palestijnse huizen op de Westelijke Jordaanoever opdraagt. Volgens Nadler heeft dit niets te maken met vroomheid of deugdzaamheid, maar is het er juist mee in strijd.

[1] In de vertaling van F. Akkerman.

20251118-Jan Mendrik


]]> Tue, 18 Nov 2025 15:03:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-steven-nadler-in-filosofie-magazine https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000AA <![CDATA[Lezingenmiddag Johan de Witt - 15 nov 2025]]> imblog
Johan de Witt 1625 - 2025. Geschiedenis, grafcultuur en nalatenschap


Bartholomeus van Bassen,
De Nieuwe Kerk aan het Spui gezien vanuit het oosten (1649)

Een van de grootste staatsmannen uit onze geschiedenis werd samen met zijn broer in 1672 in stilte bijgezet in de Nieuwe Kerk in Den Haag in een graf, anoniem gemarkeerd met slechts het getal 77 in steen gebeiteld. Hun namen ontbreken. Opmerkelijk genoeg weten maar weinigen waar Johan de Witt begraven werd: zijn rustplaats bleef eeuwenlang onzichtbaar. Geen monument, geen opschrift. Dat juist zo’n centrale figuur uit onze geschiedenis stilletjes verdween onder een naamloze steen, blijft verbazingwekkend.
Dit jaar is het 400 jaar geleden dat Johan de Witt werd geboren. Met deze bijeenkomst, georganiseerd door de Vrienden van De Witt in samenwerking met de Nieuwe Kerk Den Haag, sluiten we dit jubileumjaar af. Een passende afsluiting bij zijn graf: over herinnering en vergetelheid, publieke ruimte en politiek geheugen.

Iedereen is welkom: van liefhebbers van geschiedenis tot bezoekers van de kerk, van Hagenaars en Hagenezen tot mensen die Johan de Witt gewoon beter willen leren kennen.

  • 13.30 uur – Inloop met koffie en thee
  • 14.00 uur – Christian Melsen en Ineke Huysman: Welkom en introductie
  • 14.15 uur – Lex van Tilborg: De geschiedenis van de Nieuwe Kerk
  • 14.45 uur – Lydia Boer en Geurt van Lagen: Orgelconcert
  • 15.00 uur – Pauze
  • 15.30 uur – Celine Oldenhage: Kerkelijke begrafeniscultuur in de zeventiende eeuw
  • 15.45 uur – Jean-Marc van Tol: De Witt en Spinoza, Spinoza en De Witt
  • 16.15 uur – Borrel
  • 17.30 uur – Einde


]]> Tue, 28 Oct 2025 09:23:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?15-november---lezingenmiddag-johan-de-witt https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A9 <![CDATA[Clare Carlisle over overeenkomsten tussen Oosterse filosofie en Spinoza]]> imblog
Spinoza en India: is het boek De Open-Deure tot het Verborgen Heydendom van Abraham Rogerius de missing link tussen Oosterse filosofie en Spinoza?
 
Onlangs kwam ik een artikel tegen over de relatie tussen de gedachten van Spinoza en Indiase bronnen. Clare Carlisle publiceerde het artikel Spinoza and India: the question of influence vorig jaar [1]. Zij schetst dat Spinoza kennis gemaakt zou kunnen hebben met het hindoeïsme via het boek De Open-Deure tot het Verborgen Heydendom van Abraham Rogerius, dat in 1651 in Leiden werd gepubliceerd.

 
Titelblad van De Open-Deure tot het Verborgen Heydendom
van Abraham Rogerius (1651) [2]
 
Dit werk is een gedetailleerde etnografische studie van de Zuid-Indiase religie, en bevat de allereerste vertalingen van Sanskriet-teksten in een Europese taal.
In de zomercursus 2024 van de Vereniging het Spinozahuis, waar Clare Carlisle een lezing gaf, refereerde ze reeds aan dit boek [3].
  
Van ouds her is door veel schrijvers en onderzoekers de overeenkomst tussen bepaalde Indiase filosofieën (met name de Advaita Vedanta) en Spinoza’s filosofie opgevallen. Claire Carlisle noemt een hele reeks: Pierre Bayle (1702), de Duitse Romantici en Idealisten (eind 18e - begin 19e eeuw), zoals J.G. von Herder, 19e maar ook hedendaagse deskundigen zoals Owen Ware en Andrea Sangiacomo [4] [5]. Zij stelden zich in het algemeen comparativistisch op (het ging hen om de vergelijkbaarheid van denkbeelden). Clare Carlisle hoopt door het boek De Open-Deure een aanwijsbare missing link te hebben gevonden.

Clare Carlisle stelt dat velen de overeenkomst tussen Spinoza’s filosofie en Oosterse denkwijzen hebben opgemerkt maar dat de zoektocht naar een concrete link ontbrak. Spinoza had b.v. geen boeken in zijn bezit over Oosterse denkwijzen. Clare claimt niet te kunnen bewijzen dat Spinoza De Open-Deure kende maar maakt aannemelijk dat Spinoza het werk gekend zou kunnen hebben en dat de denkbeelden er van invloed op Spinoza gehad kunnen hebben. Veel slagen om de arm dus.
De combinatie van opvallende tekstuele parallellen tussen De Open-Deure en Spinoza's werk, samen met de historische context (de publicatie van het boek in Spinoza's directe intellectuele en geografische omgeving), maakt de "kwestie van invloed" tot een legitieme vraag naar verder academisch onderzoek, aldus Clare Carlisle.
 
In het artikel onderzoekt Clare Carlisle de overeenkomsten en verschillen tussen Spinoza en Rogerius.
De door haar genoemde belangrijkste overeenkomsten zijn:
  1. Monistische ontologie en essentiëel Begrip van de Ziel in God: De overtuiging van de Indiase filosofie is dat menselijke wezens "in God waren geweest, ende in sijn wesen begrepen". Dit komt overeen met de visie van Spinoza in de Ethica: dat "wat ook is, is in God [quicquid est, in Deo est], en kan zonder God niet zijn of worden begrepen" (E1p15). Bovendien stelt Spinoza dat "wat in de macht van God is, in Zijn essentie [in ejus essentia] zo begrepen moet worden dat het noodzakelijkerwijs daaruit volgt" (E1p35d). Dit sluit aan bij de oosterse non-dualistische gedachte van het eeuwige, onpersoonlijke Zijn (Substantie of Brahman).
  2. De Ethiek van dankbaarheid versus nederigheid: Rogerius' geeft een anekdote over een "wijze man" die een verschuiving illustreert van een ethiek van nederigheid voor de goden naar dankbaarheid voor zijn eigen goede werken. Deze houding is ook te vinden in Spinoza's standpunt over deugd, dat de christelijke nederigheid bekritiseert en pleit voor acquiescentia in se ipso (zelfgenoegzaamheid of zelfachting). Dit is een onderdeel van de brede ethische zorg die herkenbaar is in bepaalde Indiase bronnen.
  3. Het nastreven van wijsheid: Bhartrihari leert in de Nītiśataka dat als een wijs persoon zijn wijsheid met anderen deelt, "het zal toenemen en nooit vergaan". Dit komt sterk overeen met de nadruk die Spinoza consequent legt op zijn toewijding om wijsheid niet alleen na te streven, maar ook te delen. Spinoza stelt dat "Het goede dat iedereen die deugd wenst voor zichzelf, hij dat ook voor alle mensen wenst, en meer naarmate hij een grotere kennis van God heeft" (E4p37).
  4. Het fundamentele contrast tussen de wijze en de onwetende persoon dat centraal staat in Bhartrihari's Nītiśataka. Spinoza vond deze vergelijking zo belangrijk dat hij ervoor koos om zijn Ethica ermee af te sluiten. De wijze mens bezit waarachtig bewustzijn van zichzelf, God en de dingen, en heeft ware gemoedsrust (animi acquiescentia). Bovendien deelt Spinoza met Bhartrihari de opvatting dat een belangrijk kenmerk van een wijs persoon is dat hij de dood niet vreest. Dit benadrukt de oriëntatie van filosofisch onderzoek op 'spirituele' idealen van rust en/of bevrijding.

Er zijn ook verschillen:
  1. Ascese vs gebruik van wereldse middelen:
    De leer van de Indiase filosoof Bhartrihari, zoals weergegeven in de Vairāgyaśataka (Honderd Verzen over Verzaking), concentreert zich op een meer rechtlijnige ascetische leer van niet-gehechtheid en minachting voor wereldse goederen, waarbij de nadruk ligt op de ijdelheid en leegheid van het wereldse.
    Spinoza's uiteindelijke standpunt in de Verhandeling van de verbetering van het verstand (TIE) wijkt hiervan af. Hij stelt dat het verwerven van geld, zinnelijk genot en aanzien alleen obstakels zijn wanneer ze omwille van zichzelf worden gezocht, maar dat ze, indien gezocht als middelen, "van groot nut zullen zijn bij het bereiken van het doel".
  2. De verzoening van vrijheid binnen het Goddelijke (Substantiële Absorptie):
    Volgens de analyse van de Duitse Idealist F.W.J. Schelling lost de Indiase filosofie (zoals in de Bhagavad Gita) een sleutelprobleem van het Spinozistische panentheïsme op, namelijk meer ruimte creëren voor de menselijke vrijheid (vrije wil). De Gita bekrachtigde het "zijn van de dingen in God," maar niet noodzakelijkerwijs het "zijn van God in de dingen".
  3. De ultieme realiteit van de wereld (Illusie/Māya):
    In de geschiedenis van het comparativisme wordt Spinoza's monisme vergeleken met Indiase filosofieën zoals het hindoeïsme, waarbij Pandits leerden dat de hele wereld "slechts een soort droom en een loutere illusie is" (māya of droom). Alle veelheid en diversiteit van dingen die ons verschijnen, zijn slechts één en hetzelfde ding, dat God zelf is.
    Hoewel de monistische of non-dualistische ontologie van Spinoza en Indiase gedachten vaak als analoog worden gezien, wordt de Indiase denkwijze expliciet geassocieerd met het concept van illusie. Spinoza's filosofie daarentegen beschrijft eindige dingen als modi van de substantie, en hoewel hij het bewustzijn van de goddelijke eeuwigheid bekrachtigt, wordt de wereld doorgaans niet op dezelfde manier als een 'loutere illusie' gedefinieerd in zijn systeem.

 
Jan Mendrik, 20251027
Downloadbare pdf van dit artikel
   
[1] https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09608788.2025.2553310
[2] Bron: https://archive.org/details/deopendeuretothe00rogeuoft/page/22/mode/2up
[3] https://www.spinozakringsoest.nl/blog/index.php?vhs-zomerweek
[4] Andrea Sangiacomo’s boek Spinoza’s Yoga: Practice of Power and Experience of the Infinite.
https://books.ugp.rug.nl/ugp/catalog/book/202
Andrea geeft in dit boek aan waar Spinoza’s filosofie overeenkomt en afwijkt van Indiase Yoga. Zie een samenvatting hiervan:
https://www.spinozakringsoest.nl/blog/index.php?nieuw-boek-van-andrea-sangiacomo
[5] Op onze website is ook een interview te vinden van Cees Schut, die zich verdiepte in de Advaita Vedanta en in Spinoza. Zie https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-cees-schut
 
 
]]> Mon, 27 Oct 2025 12:35:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?clare-carlisle-over-overeenkomsten-tussen-oosterse-filosofie-en-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A8 <![CDATA[Boekpresentatie Maarten van Buuren]]> imblog


Op 16 oktober 2025 gaf Maarten van Buuren bij boekhandel Broese in Utrecht, een presentatie van zijn nieuwe vertaling van het Politiek Traktaat van Spinoza en het door hem geschreven Spinoza en de republiek.
 
Het Politiek Traktaat is Spinoza's laatste geschreven werk hij werkte eraan tot zijn dood in februari 1677. Het manuscript was grotendeels af, hoewel er nog enkele hoofdstukken over democratie en algemene hoofdstukken over de staat ontbraken. Het werd ternauwernood gered en uitgegeven door zijn drukker, Jan Rieuwertsz.
 
Maarten gaat in op de achtergronden van het ontstaan van het Politiek Traktaat.
 
Het Politiek Traktaat wordt doorgaans verkeerd wordt begrepen; het is geen manifest voor de democratie, maar een manifest voor de republiek. Maarten is ervan overtuigd dat het Politiek Traktaat een antwoord biedt op de politieke problemen die ontstonden na het rampjaar 1672, waaronder de moord op de gebroeders De Witt.
 
Het traktaat is verdeeld in twee delen. Deel 1 (hoofdstuk 1-5) behandelt de staat in het algemeen en levert een legitimering van de republiek. De conclusie is dat de enige juiste invulling van de staat een republiek is, omdat de soevereiniteit bij het volk legt (volkssoevereiniteit).
 
Deel 2 (hoofdstuk 6-11) behandelt de vraag welke staatsvorm het meest geschikt is voor een republiek, waarbij republiek wordt begrepen als het algemeen belang, en niet als staatsvorm. Spinoza bespreekt de monarchie, aristocratie en democratie en concludeert dat alle drie mogelijk zijn. Hij stelt dit echter op voorwaarde dat ze worden gecontroleerd door een raad van voldoende omvang, zoals de Staten-Generaal. De monarchie leidt tot willekeur en democratie tot chaos/anarchie, wat ten koste van alles vermeden moet worden. Spinoza's voorkeur gaat daarom uit naar een gemengde staatsvorm. Een gemengd bewind stelt de staat in staat om de staatsvorm aan te passen aan de omstandigheden, bijvoorbeeld door in tijden van vrede meer democratie toe te staan en in tijden van oorlog meer macht over te dragen aan een leider. Maartren stelt dat deze opvatting een reactie is op de voortdurende zwenkingen tussen de monarchisten (Oranjes) en de republikeinen in de 17e eeuw, een strijd die mogelijk werd door het ontbreken van een grondwet in Nederland.

 
Na deze introductie is er een discussie met het aanwezige publiek.
Iemand vraagt wat Spinoza zou zeggen over de huidige politieke omstandigheden. Maarten stelt vast dat zowel ten oosten als ten westen van ons – verwijzend naar figuren als Trump en Poetin – er duidelijke tendensen zijn die Spinoza "monarchistisch" of zelfs "despotisch" zou noemen, neigend naar alleenheerschappij. Dit lijkt een bijna wereldwijde trend te zijn, waarbij velen, zoals Netanyahu en anderen, een kans zien om een soortgelijk "ondemocratische manier van regeren" te realiseren. Europa en Nederland, die tussen Oost en West "ingeklemd" zitten, steken hier bleekjes bij af. Ze blijven hangen in besluiteloosheid en weten niet goed hoe ze zich moeten verzetten tegen deze leiders. Spinoza zou dan de suggestie doen om gezien de benarde omstandigheden een gemengd bewind in te stellen, misschien zelfs een aristocratisch bewind.
 
Hierop volgt een vraag over Spinoza's opvatting van "het volk". Maarten benadrukt dat het belangrijk is te onderzoeken wat Spinoza onder het volk verstond, aangezien het iets heel anders kan zijn dan de moderne opvatting van "alles en iedereen". Voor Spinoza en zijn tijdgenoten was "volk" niet de totale bevolking. Bij denkers als Althusius en later Spinoza is heel duidelijk: met "het volk" wordt nooit de "Jan en alleman" bedoeld. Spinoza gebruikt de term multitudo (de massa). Hij beschouwt de massa als een "lichaam" in de zin van een natuurkundig lichaam. Dit lichaam wordt pas wat als het "richting" krijgt door het bestuur, het landsbestuur of de machthebber. Het meest gebruikte beeld van de multitudo is dat van een kudde. Een kudde rent dom rond, vertrapt alles en heeft een "herder" nodig die richting geeft.
In zijn Politiek Traktaat gebruikt Spinoza de term populus. Populus vormt de grondslag voor de republiek in de zin van volkssoevereiniteit, wat betekent dat de soevereiniteit bij het volk ligt. Maar wie is dat volk dan? In het laatste hoofdstuk van het Politiek Traktaat definieert hij degenen die stemrecht hebben in een democratie: alleen mannen, senioren (een bepaalde leeftijd, bv. 40 jaar), eerstgeborenen, mensen die een aanzienlijk bedrag aan belasting betalen. Vrouwen, knechten en personeel worden uitgesloten. Dit volk komt neer op zo'n 5% van de bevolking. De soevereiniteit van het volk betekent dan ook dat het volk in letterlijke zin "nooit enig stemrecht" heeft. Het volk wordt vertegenwoordigd op een indirecte, stapsgewijze manier, bijvoorbeeld via de stadsbestuurders (vroedschap) naar de provinciale staten en dan naar de Staten-Generaal.
 
Hoe werken Spinoza’s ideeën door in deze tijd?
Spinoza was een grondlegger van het rationalisme en heeft daardoor indirect bijgedragen aan de Verlichting in de 18e eeuw. Op politiek gebied is de grondwet van de 19e eeuw een antwoord op de problemen die Spinoza in zijn tijd al aan de kaak stelde, met name het gebrek aan een grondwet om de staatsvorm te bepalen.

De discussie sluit af met de vraag wie de 'Spinoza van deze tijd' zou kunnen zijn. De spreker antwoordt dat dit een verlicht denker zou zijn die de problemen benadert vanuit het beginsel van de rede (ratio), wat in de politieke context vertaald kan worden als "gemeenschapszin".
Namen? Nee die noemt Maarten (wijselijk) niet.



Zie ook meer informatie
]]> Fri, 17 Oct 2025 12:14:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?boekpresentatie-maarten-van-buuren https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A7 <![CDATA[Interview met Anne Woodward]]> imblog
Spinoza en de kunst
 
Interview met Anne Woodward
 
Inleiding
Mijn eerste kennismaking met Anne Woodward was in een cursus over Spinoza en kunst die zij gaf voor de Amsterdamse Spinozakring. Als kunstenares, operazangeres èn Spinozaliefhebber was ze van binnenuit gemotiveerd en in staat om de link tussen die twee te leggen. In die cursus gaf zij aandacht aan de filosofie van Spinoza en aan veel schrijvers, dichters, musici en beeldende kunstenaars die door Spinoza zijn geïnspireerd.



Anne Woodward in haar woning in Den Haag

 
 
Uit mijn aantekeningen van de cursus citeer ik:
Spinoza zelf heeft geen specifieke esthetiek heeft geschreven. De natuur is zoals ze is en niet zoals ze zou moeten zijn. Goed en kwaad, en ook schoonheid en lelijkheid, zijn subjectieve menselijke oordelen die voortkomen uit onze waarneming en ons streven naar overleving, niet uit een transcendentale realiteit of een doelgericht plan van God of de Natuur. Een esthetiek, in de betekenis van schoonheid, behoort dan ook niet tot Spinoza’s filosofie. Schoonheid, als subjectieve ervaring, kan prettig en nuttig zijn omdat het vreugde oplevert. En vreugde werkt versterkend op onze conatus, onze levenskracht.
 
De Ethica, Spinoza’s hoofdwerk, kan ook zelf worden gezien als een kunstwerk dat de lezer overweldigt door zijn vorm en wijsheid van de eeuwige oergrond van alle fenomenen. Filosofie en kunst delen het doel om perspectieven op de werkelijkheid te veranderen, en beide streven naar waarheid en vrijheid maar hebben geen direct nut. Anne Woodward ziet een connectie tussen muziek en filosofie, aangezien beide draaien om 'inspiratie' en 'intuïtie'. Ze beschouwt filosofie als een kunstvorm die ons begrip en geluk verdiept.
 
Anne Woodward behandelde in de cursus een aantal kunstenaars in het bijzonder. Een greep uit haar favorieten:
Goethe is één van de dichters die sterk beïnvloed waren door Spinoza’s ideeën. Goethe waardeerde Spinoza's "grenzeloze onbaatzuchtigheid" en het idee dat liefde voor God geen wederliefde vereist.
De dichter Leo Vroman zag God als een onpersoonlijk, onmenselijk groot "Systeem" dat het universum regeert. Vroman's gedicht Psalm 1 en zijn cyclus Begrip tonen hoe hij de natuur en het universum met de ogen van een wetenschapper en dichter bekeek.
 
Systeem! Gij spitst geen oog of baard
en draagt geen slepend kleed;
hij die in u een mens ontwaart
misvormt u naar zijn eigen aard
waar hij ook niets van weet.

Systeem, ik noem u dus geen God,
geen Heer of ander Woord
waarvan men gave en gebod
en wraak wacht en tot wiens genot
men volkeren vermoordt.

Systeem! Lijf dat op niets gelijkt,
aard van ons hier en nu,
ik voel mij diep door U bereikt
en als daardoor mijn tijd verstrijkt
ben ik nog meer van U.

uit: Psalmen en andere gedichten 1995.

Mondriaan's geometrische schilderijen zijn niet idealistisch, maar eerder een "realistische" poging om de essentie van de werkelijkheid te tonen: "de dynamische beweging in evenwicht". Zijn werk, net als Spinoza's filosofie, probeert de dualiteit tussen lichaam en geest en subject en object te overstijgen en de fundamentele eenheid te tonen.
De pianist en dirigent Daniel Barenboim nam Spinoza's Ethica overal mee naartoe. Hij vergelijkt de eeuwige substantie van Spinoza met de stilte in muziek, en de noten en composities met de tijdelijke modificaties die daaruit voortkomen.

Ontmoeting in Den Haag
Begin september 2025 ontmoette ik Anne Woodward thuis in haar woning in Den Haag. Anne leidt ondanks haar gevorderde leeftijd (ze is geboren in 1944) een zeer actief leven. Ze is net terug uit het Bayreuth van Wagner, geeft binnenkort een cursus op Lesbos, over Spinoza en politiek, samen met Henk Jan Hoekjen en in het najaar geeft ze weer een cursus “de dubbelrol van de verbeelding” bij de Amsterdamse Spinozakring.
 
Anne is haar leven lang operazangeres geweest, onder haar artiestennaam Anne Haenen. Ze is opgeleid aan het conservatorium in Amsterdam, waar ze in 1971 cum laude afstudeerde. Ze besteedde in haar carrière veel aandacht aan klassieke muziek uit de 20e eeuw, ze trad op, gaf muzieklessen, had de regie over muziekproducties over de hele wereld, onder meer in Sint-Petersburg, waaraan ze warme herinneringen bewaart vanwege de oprechte en bevlogen mensen die ze er ontmoette.
 
Wat mij in haar repertoire opvalt is dat ze behalve de klassieke operarollen, ook veel vernieuwend, modern werk vertolkte zoals in de opera Dorian Gray van Hans Kox. Het komt op mij over als een uiting van de onderzoekende manier waarin zij in het leven staat.
 
Belangstelling voor filosofie en Spinoza
Na haar internationale zangcarrière begon ze in 1999 aan een studie filosofie aan de Universiteit van Utrecht, waar zij in 2008 cum laude afstudeerde. Behalve in Spinoza is zij zeer geïnteresseerd in Nietzsche en ze schreef samen met Piet Steenbakkers en Anne Borsboom het boek The Art of Nietzsche.
 
Over haar belangstelling voor filosofie en Spinoza vertelt ze dat het boek van Bertrand Russell, History of Western Philosophy, haar enorm boeide. Ze werd direct gegrepen en besloot dat ze filosofie wilde studeren, net zoals ze ooit de drive voelde om zangeres te willen worden. Hoewel haar muzikale vrienden haar waarschuwden dat filosofie haar niet gelukkig zou maken, was haar doel niet het geluk maar het begrijpen. Ze realiseerde zich later, toen ze nader met Spinoza kennis maakte, dat begrijpen en gelukkig worden eigenlijk hetzelfde zijn.
Spinoza had niet zoveel met kunst of muziek. Niet zoals b.v. bij Schopenhauer die de muziek de meest diepzinnige van alle kunsten vond en het beschouwde als een directe uitdrukking van de 'Wil'. Of Nietzsche die zei “we hebben kunst om niet aan de waarheid te sterven”.
Toch koos ze ervoor om haar eindscriptie over Spinoza te schrijven, ondanks dat hij geen specifieke theorie over kunst had. Piet Steenbakkers en Theo Verbeek inspireerden haar met hun inzichten in Spinoza. Het was de breedte en gelaagdheid van zijn filosofie die haar intrigeerden, en ze vond het fascinerend dat zijn ideeën overeenkomsten vertoonden met oosterse filosofie, hoewel hij daar waarschijnlijk nooit bewust mee in contact was geweest. Alles komt bij Spinoza samen, het is veel omvattender en completer dan bij andere filosofen.
‘Na mijn carrière als zangeres voelde ik een sterke behoefte om antwoorden te vinden op existentiële vragen die ik had. Al tijdens de periode dat ik zangeres was had ik vaak vragen die ik niet kon beantwoorden, waarvan ik dacht: als ik ouder word en ik houd op met zingen, ga ik eens kijken hoe ik dat moet oplossen. Bijvoorbeeld de vraag waarom iedereen naar het theater komt om zoveel ellende te zien zoals haat, moord en doodslag die je in veel opera’s tegenkomt. Hoe zit dat? Daar kan je natuurlijk een oppervlakkig antwoord op formuleren, maar ik dacht, ik wil daar eens wat meer van weten, hoe dat in elkaar zit. Ik ben me toen wat meer in de filosofie gaan verdiepen. En ik vond aanknopingspunten bij Plato, bij de Stoïcijnen en bij de Epicuristen en van daaruit raakte ik gefascineerd door Spinoza.’
 
De rol van kunst en intuïtieve kennis
We bespraken hoe kunst, met name theater en muziek, kan dienen als een middel om het leven te doorgronden en te ervaren. Kunst stelt je in staat om via een proces van sublimatie meer ervaringen op te doen dan in je persoonlijke leven mogelijk is. Het is een “speelruimte” waarin je je eigen antwoorden kan formuleren. Bij muziek is een directe verbinding met de intuïtie. Als je bij voorbeeld de opening van Brahms’ eerste symfonie hoort dan ervaar je een opening naar het universum toe. Het scheurt alle sluiers die over de werkelijkheid heen liggen weg, je gaat meteen, bam, de diepte in. Kunst en muziek zijn voor Anne altijd een bron van inspiratie geweest die maakt het leven de moeite waard is.
Dat raakt aan de intuïtieve kennis van Spinoza. Het is kennis van iets vanuit de grond van het bestaan. Dit leidt tot het besef dat jij en het geobserveerde object één zijn in God. Intuïtieve kennis gaat daarmee veel dieper dan de eerste en tweede soort kennis die Spinoza onderscheidt.[1]
Deze intuïtieve kennis kan niet in woorden worden uitgedrukt, net zoals een mysticus zijn ervaringen niet kan beschrijven.
 
Spinoza als therapeut
Maar Spinoza is ook heel praktisch (even valt de titel van het boek van Gilles Deleuze: Spinoza: Practical Philosophy). Zo beschrijft Spinoza in zijn Ethica een vorm van therapie. Het biedt richtlijnen om emoties onder controle te houden en een pad naar geluk te vinden. Dit sluit aan bij de ideeën van de Stoïcijnen en Epicuristen.
Spinoza heeft het over passiviteit en activiteit. Je bent passief als je wordt overvallen door emoties, maar je wordt actief als je handelt vanuit je eigen verstand en natuur. De intellectuele liefde, die voortkomt uit het begrijpen van de werkelijkheid, is een krachtige motivatie die je aanzet tot actie, in tegenstelling tot puur analytische kennis.
Je kunt je afvragen hoe Spinoza's determinisme zich verhoudt tot ons vermogen om van passiviteit naar activiteit te komen. Dit wordt vaak bediscussieerd in Spinoza's filosofie. Enerzijds is alles gedetermineerd; anderzijds beschrijft Spinoza een ethiek die een 'wilshandeling' lijkt te vereisen om je emoties te sturen. Er is een soort paradox dat alles gedetermineerd is, maar dat de mens toch actief kan zijn door te handelen vanuit zijn eigen aard en intellect. Uiteindelijk ligt de vrijheid in het besef dat je één bent met de universele natuur, en niet alleen een afgescheiden individu.
 
Spinoza’s realisme
Anne merkt op dat Spinoza's filosofie helpt bij het begrijpen van de mens zoals hij is, en niet vanuit een utopisch ideaalbeeld. Spinoza is een realist, hij constateert hoe de wereld is en vandaaruit heb je een vaste basis om verder te denken. Behalve over de kosmos, de mens, en de natuur schreef hij ook over de maatschappij en de politiek. Hij schreef over de beste staatsvormen die vrede en vrijheid kunnen beschermen, maar was realistisch over het feit dat democratie kan ontaarden in anarchie, wat weer leidt tot despotisme en vervolgens weer tot aristocratie en oligarchie en van daaruit een nieuwe poging tot democratie, zoals Machiavelli dat beschreef. Deze vicieuze cyclus is met de focus op het verlangen naar vrede en vrijheid nog steeds actueel in het licht van de huidige problemen, zoals oorlogen, klimaatverandering en de opkomst van populisme. Het is de vraag waarom, ondanks alle filosofische idealen, de wereld nog steeds in brand staat.
De menselijke natuur is niet veel veranderd sinds Spinoza's tijd. Anne vraagt zich hardop af of het tijd is voor een nieuwe filosofie die ons kan helpen. Spinoza is een mooie basis maar er is ook vernieuwing nodig.
 
Een nieuwe tijd met nieuwe uitdagingen
We staan voor veel nieuwe uitdagingen waarvan kunstmatige intelligentie (AI) er één is. Computers kunnen ons goed helpen met informatieverwerking en analyses maar we moeten bewaken dat de menselijke geest zich kan blijven richten op medemenselijkheid, creativiteit en intuïtieve kennis. De ware hoop is dat die waarden voor de mens bewaard kunnen blijven, omdat een computer die vermogens niet bezit.
In de filosofie van Spinoza zijn we allen in God. Je bent één met de andere mensen en dingen van de natuur. Dat is fundamenteel anders dan bij het neo-liberalisme, daar gaat het alleen om jezelf.
Er is een nieuwe moraliteit nodig is. Filosofie heeft op zichzelf geen macht om dat te bewerkstelligen, maar geeft het inzicht dat het denken over deze fundamentele vragen de eerste stap is naar verandering.
Anne bewondert Spinoza vanwege zijn synthese van verschillende denkrichtingen, waaronder die van de stoïcijnen en epicuristen. Ze ziet ook overeenkomsten met de "wil" van Schopenhauer en de "wil tot macht" van Nietzsche. Ze benadrukt dat Spinoza's filosofie niet de enige waarheid is; elk filosofisch systeem heeft iets te bieden. Ze noemt ook andere denkers die haar inspireren, zoals Descartes, Plato, Isaiah Berlin, James Tully en Charles Taylor (ze was net in zijn nieuwste boek Cosmic Connections bezig). De waarheid is volgens Spinoza de volledigheid van alle kennis, en onwaarheid is enkel onvolledigheid.
 
We moeten dus open blijven staan voor nieuwe filosofieën en inspiraties die onszelf en de wereld verder kunnen helpen.

Opgetekend door Jan Mendrik (jmendrik@gmail.com)
 Het gesprek vond plaats op 8 september 2025

Eerdere interviews:
- Herman de Dijn: Spinoza: de weg van rede én intuïtie
- Paul Juffermans: Vrijheid van denken en van meningsuiting is cruciaal voor een betere wereld
- Maarten van Buuren: Bevrijding via de ratio
- Henri Krop: Spinoza, baken van Nederland en inspirator in tijden van polarisatie
- Hans Werner: Spinoza, sleutel tot jezelf en een goede samenleving
- Cees Schut: Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie
 
[1] Spinoza onderscheidt drie soorten kennis in zijn ethiek, elk met een oplopende graad van waarheid en adequaatheid.
De eerste is verbeelding (imaginatio), ofwel de kennis van de zintuigen. Dit is de meest onbetrouwbare en onvolledige vorm van kennis, omdat het zich richt op toevallige en oppervlakkige verbanden tussen dingen.
De tweede soort kennis is de rede (ratio), die zich richt op algemene begrippen en algemene principes. Deze vorm van kennis is adequaat, omdat ze ons in staat stelt de noodzakelijke relaties tussen dingen te begrijpen door middel van logische en wiskundige deductie.
Ten slotte is er de intuïtieve kennis (scientia intuitiva), de hoogste vorm van kennis. Hierbij begrijpt men de essentie van de dingen rechtstreeks vanuit de essentie van God, als het ware met één blik, zonder de noodzaak van redenering.
 
 
]]> Wed, 08 Oct 2025 12:28:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-ann-woodward https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A6 <![CDATA[Spinoza inspireert jazz pianist Jeonghyun Choi]]> imblog
Spinoza inspireert de jazzpianist Jeonghyun Choi.

“Ik probeer de inzichten van Spinoza te vertalen naar geluid. Elk stuk reflecteert op een (persoonlijke) emotie en zoekt naar de essentie ervan via de vrijheid van jazz.”
Concert op 11 oktober 2025 in Voorschoten.

Meer informatie over het concert:
https://www.grootvoorschoten.nl/nieuws/cultuur/20765/pjpj-jazzconcert-spinoza-inspireert-de-jazzpianist-jeonghyun-choi

Voor een impressie, zie:
]]> Wed, 08 Oct 2025 12:05:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-inspireert-jazz-pianist https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A5 <![CDATA[Johan de Witt en Dordrecht ]]> imblog
De Witt en Dordrecht, enige persoonlijke herinneringen

Door Dick Blaauboer

De gebroeders de Witt horen volgens de Dordtenaren echt bij Dordrecht (hoewel Johan mogelijk niet in Dordrecht is geboren). We vinden een standbeeld van hen op de Visbrug in Dordrecht. De Latijnse School van Dordrecht, waar de gebroeders de Witt o.a. latijn geleerd hebben, stond sinds de stichting in 1253 dicht bij de Grote Kerk. Het is de oudste Latijnse School van Nederland. Sinds 1579 is de school in verschillende gebouwen gehuisvest geweest. De school bevindt zich nu op het Oranjepark (!). Op enig moment is de school, vernoemd naar zijn beroemde leerling, Johan de Witt gymnasium gaan heten.
 
Enkele bekende personen die in het begin van de 17e eeuw als rector aan de school verbonden waren, zijn Gerardus Joannes Vossius (1577-1649), historicus en theoloog en Isaac Beeckman (1588-1637), wiskundige, natuurkundige en meteoroloog. Beeckman heeft, nog voor Newton, de traagheidswet (1e wet van Newton, traagheidswet) geformuleerd: “Dat eens roert, roert altyt, soot niet belet en wort” (Journal, I, 44). Hij was een belangrijke vriend en inspirator van René Descartes.



Standbeeld van Johan en Cornelis de Witt op de Visbrug in Dordrecht
(foto: Marja Wijnties, Job Dansik)

Zelf ben ik getogen (niet geboren) Dordtenaar en heb ik het genoegen gehad op het Johan de Witt gymnasium mijn middelbare school opleiding te hebben gevolgd (1967-1973). Mijn vader was er leraar en rector. Het was in die tijd een kleine school (minder dan 200 leerlingen) die, met succes, vocht voor zijn zelfstandigheid. Zelfstandige gymnasia stonden toen onder grote druk om op te gaan in een grotere scholengemeenschap. Het Johan de Witt had ook een logo met tekst: ΧAIPE KAI YΓIAINE, “verheug u en wees gezond”. Er was een actieve schoolvereniging, Vossius, die schoolfeesten, excursies etc. organiseerde waaronder een “grote avond” waarop klassieke toneelstukken van Sophocles, Aeschylus e.a. werden uitgevoerd door leerlingen onder de regie van een bevlogen oude talen docent.  Elke vijf jaar is er een reünie van oud-leerlingen en sinds enkele jaren is er een jaarlijkse reünie van mijn examenjaar (1973). Mijn klassieke opleiding is voor mij altijd van grote waarde gebleven.



Logo van het Johan de Witt college te Dordrecht
ΧAIPE KAI YΓIAINE: “verheug u en wees gezond”.

]]> Mon, 06 Oct 2025 16:24:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?johan-de-witt-en-dordrecht- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A4 <![CDATA[Podcast met Yoram Stein, onderwerp: sociale media]]> imblog
Spinoza en instagram
 
Filosofie Magazine verzorgt podcasts onder de naam Filosofie Insight, te vinden op hun website of bij podcastspelers zoals Spotify.
De inmiddels tweede aflevering van de jonge podcast heeft de titel: Zou Spinoza Instagram hebben geliket?
De ondertitel luidt:
Kunnen we in de digitale, sociale wereld van Instagram ons geluk vinden? Hoe denkt Spinoza daarover? Esmée Koeleman vraagt het aan filosoof Yoram Stein. ‘Erkenning moet nooit een doel op zich worden, want dan blijf je afhankelijk van hoe anderen denken.’



Kunnen we uitspraken van Spinoza koppelen aan het gebruik van Instagram en  sociale media? Yoram weet daar wel een zinnig antwoord op:
Op de vraag of we ons geluk kunnen vinden in Instagram en andere sociale media, begint Yoram met een citaat uit de Verhandeling over de verbetering van het verstand van Spinoza.
Spinoza voelt zich geconfronteerd met de vraag wat werkelijk waardevol is in het leven:
 
[1] Nadat de ervaring mij geleerd had, dat al wat in het gewone leven veel voorkomt, ijdel en futiel is,... besloot ik uiteindelijk uit te zoeken of er iets bestond dat echt goed was, en dat gekend zou kunnen worden om alleen daarmee mijn gemoed te vullen, met prijsgeven van alle andere dingen; dus of er soms iets bestond, dat, eenmaal gevonden en verworven, mij voor altijd een ongestoorde en hoogste blijheid zou laten genieten.
[2] Ik zeg, dat ik uiteindelijk besloot: inderdaad, ik begreep meteen hoe roekeloos het was om bereid te zijn een zekere zaak te willen opgeven, voor iets dat nog onzeker is; ik onderkende wel degelijk de voordelen die men kon verwerven door eer en rijkdom, en dat ik gedwongen werd om die niet langer na te streven, als ik ernstig werk wilde maken van iets anders en iets nieuws . Als nu toevallig het hoogste geluk in eer en rijkdom lag, dan begreep ik wel, dat ik er naast zou grijpen, maar, als dat niet het geval was en ik mij alleen daarvoor inzette, dat ik dan evenzeer van het hoogste geluk verstoken zou blijven.
(vertaling door Willy Schuermans)

Spinoza was op zoek naar een manier van leven die hem vrij maakt van de verslaving aan eer en rijkdom. Hij was op zoek naar het ware duurzame geluk. Veel dingen geven momentaan genot. Hoe meer we dat zoeken hoe verdrietiger we worden. We raken er verslaafd aan. Voor sociale media geldt dat ook. We kunnen uren en uren verspillen door naar korte filmpjes te kijken. Het is schijnwerkelijkheid. We zijn verslaafd aan het krijgen van likes en zijn teleurgesteld als ze uitblijven. Maar aan de andere kant: het is ook een ontspanning en vermaak. Is dat dan slecht?
Rijkdom, eer en lust. Ze leiden de geest af zodat je niet over andere dingen kan nadenken. Het brengt het verstand in verwarring en verdooft het. Er volgt verdriet. Geen blijvend geluk.
Spinoza zegt ook:
“Ik begreep in groot gevaar te verkeren en was op zoek naar redding”. Spinoza was echt heftig getroffen. Zingenot vergelijkt hij met een dodelijke ziekte.
 
Yoram stelt: Sociale media hebben het zelfde. Het maakt ons steeds erger verslaafd en houdt ons van het blijvende geluk af.
Het lijkt wel of Spinoza in een crisis zat. Hij heeft ook veel meegemaakt. Z’n Moeder en vader sterven en zijn broer en zus. Hij is familiaal belast omdat zijn ouders vluchtelingen waren. En hij erft een schuld. Hij wordt uit de synagoge gezet en mag zijn familie en bekenden niet meer zien. En de pest waarde door het land. Ja hij verkeerde vast wel in een crisis. Waar moet je dan het eigen echte geluk dan vinden? Hij was op zoek naar dat ultieme geluk, “het hoogste goed”. Maar wat is dat dan?

[13] De menselijke natuur is evenwel te beperkt om door eigen denken die orde te begrijpen. Hij kan zich niettemin een sterkere menselijke natuur voorstellen dan de zijne. Hij snapt meteen ook dat niets hem belet om een dergelijke natuur te verwerven en dat prikkelt hem om naar middelen te zoeken om zich te vervolmaken. Al wat dienstig kan zijn om dat te bereiken noemt hij een waar goed. Het hoogste goed is evenwel dat hij samen met andere individuen erin slaagt, zoveel mogelijk, te genieten van dergelijke natuur. We zullen op de passende plek aantonen, dat die natuur zonder de minste twijfel bestaat in kennis van de eenheid van de geest met de hele natuur.

Besef dat jij en jouw geest een onderdeel is van de hele natuur. Je lichaam en je gedachten voldoen aan de natuurwetten. Je bent onderdeel. Dat geeft liefde tot het grote geheel. De intellectuele liefde tot God noemt Spinoza dat. Begrip leidt tot liefde.
Spinoza is niet alleen maar rationalist. Denken, voelen en handelen zijn een eenheid. Die gaan samen. Dus als je het inzicht bereikt dan heb je ook het gevoel om mild te zijn naar anderen. Alles gebeurt noodzakelijk. Als je dat beseft sta je anders, milder, in het leven.
 
Leidt dat niet tot lethargie of onverschilligheid? Nee de natuur is gelijk aan God. Spinoza verandert het idee van een God. God is de natuur. Het verdient je achting en respect. Alles in de natuur hangt samen en dat maakt je juist niet onverschillig. Je kan er met meer kalmte naar kijken.
 
En hoe kom je er? Door je verstand te gebruiken en dingen te kennen zoals je ze kàn kennen. Spinoza onderscheidt verschillende soorten kennis. De eerste soort, de imaginatio (zoals zintuigelijke kennis en de emoties) is de basis maar daar kunnen we in vast blijven zitten. Door de tweede soort, de ratio, de rede, leer je hoe dingen echt zijn, niet zoals ze lijken.
Sociale media houden ons in de imaginatio. Het hoeft niet slecht te zijn maar het kan er toe leiden dat je in een fuik zwemt. Geestelijke crises, depressies, anorexia, al dat soort problemen neemt toe. Mede door de sociale media. Jonathan Haidt heeft dat beschreven en wetenschappelijk aangetoond in zijn boek Generatie angststoornis.
 
Yoram Stein concludeert:
We moeten uit die grot van Plato komen en onze vooronderstelling onderzoeken. Los van de verslaving.
Op zichzelf zijn lust, rijkdom etc. niet slecht. Alleen als we ze als het hoogste goed beschouwen zijn ze slecht. In beperkte mate is het wel goed, je mag best blij zijn en vermaakt worden.
Dus Instagram kan best een middel zijn om goede zaken te doen maar het is erg als je je geluk verknoopt met hoeveel mensen jou liken op Instagram.

Jan Mendrik 20251005
Met dank aan Pieter Potter die mij attent maakte op de Podcast.

Downloadbare pdf van dit artikel
]]> Sun, 05 Oct 2025 19:12:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?podcast-met-yoram-stein,-onderwerp--sociale-media https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A3 <![CDATA[Inaugurele rede van Andrea Sangiacomo]]> imblog
Andrea Sangiacomo werd per 1 september 2022 benoemd worden tot bijzonder hoogleraar en bekleedt de Spinozaleerstoel aan de Erasmus School of Philosophy. De Spinozaleerstoel ‘De actualiteit van Spinoza’ wordt gefinancierd door de Erasmusstichting, G. Ph. Verhagen-Stichting, Vereniging Het Spinozahuis, Stichting Elise Mathilde Fonds, Van Cappellen Stichting en het Erasmus Trustfonds.
Hij volgde Prof Henri Krop op die de leerstoel bekleedde van 2017 tot 2022. De leerstoel bestaat vanaf het jaar 2000.

Andrea hield zijn inaugurele rede op 3 oktober 2025. De plechtigheid is nog hier te bekijken.

Vanuit de spinozakring Soest wensen we prof Sangiacomo een boeiende en vruchtbare periode toe in Rotterdam!

Samenvatting van de oratie
Andrea Sangiacomo begint met de observatie dat Spinoza een populariteit geniet die hij nooit eerder heeft gekend, waarbij zijn naam wordt genoemd in academische kringen van cognitieve wetenschap tot politiek. Dit valt samen met een contemplatieve wending in de westerse samenleving, waarbij Aziatische tradities sinds het begin van de 20e eeuw, en vooral na de Tweede Wereldoorlog, in toenemende mate bekend zijn geworden. Tegenwoordig zijn mindfulness en yoga alledaagse begrippen, vaak gezocht als verlichting van stress of uit nieuwsgierigheid.
 
In zijn boek Spinoza’s Yoga heeft Andrea naar voren gebracht dat het denken van Spinoza een vruchtbare dialoog kan aangaan met Aziatische contemplatieve tradities over existentiële problemen. Spinoza zou het met deze tradities eens zijn v.w.b. de identificatie van het egoïstische zelf als de boosdoener voor de meeste existentiële problemen. Hij wijkt echter van de meeste Aziatische tradities af (met uitzondering van de non-dualistische tantrische school) met betrekking tot de oplossing: Spinoza biedt niet het ascetische streven naar de beëindiging van alle verlangens, maar eerder de bekrachtiging van het verlangen zelf door middel van hogere en krachtigere vormen van kennis, wat uiteindelijk leidt tot de ervaring van wat hij de intellectuele liefde tot God noemt.
Andrea richt zich vervolgens op de westerse culturele achtergrond, namelijk het christendom, dat een onmiskenbare invloed heeft gehad op de Europese cultuur en geschiedenis. Hoewel Spinoza zelf geen christen was, kende hij de christelijke doctrines goed en schreef hij zelfs een heel boek over de Bijbel. Zijn postume werken werden gepubliceerd met een voorwoord waarin werd beweerd dat Spinoza's filosofie niet alleen volledig in overeenstemming was met het christendom, maar ook een rationeler perspectief bood op de ware kern van de christelijke leer. Andrea is geïnteresseerd in een serieuze confrontatie tussen deze twee polen, wat betekent dat de spanning en de dualiteit gerespecteerd moeten worden, zonder te streven naar verzoening (zoals een ‘spinozistisch christendom’). Spinoza’s gedachte wordt gezien als een spirituele drug die in de juiste dosis genezend kan zijn, maar bij een verkeerde dosis bijwerkingen kan hebben.
 
Spinoza als Hulpmiddel voor het christendom (De Genezende Drug)
 
Spinoza kan het christendom helpen op minstens vier gebieden.
  1. Atheïsme en theïsme: Spinoza biedt een minimalistische definitie van God als een eeuwige en oneindige substantie, de ultieme grond van het zijn. Het meest interessante is dat Spinoza aantoont dat volledige kennis van God altijd een emotionele ervaring moet zijn, verbonden met liefde en bekrachtiging. Theïsme kan dus geen puur rationele ontologische bewering zijn. Echt atheïsme wordt daarom niet ingegeven door rationele argumenten, maar door het ontbreken van een specifieke emotionele verbinding met de werkelijkheid. Spinozisme kan de aandacht verleggen van puur rationele (of wetenschappelijke) argumenten naar een meer ervaringsgerichte en belichaamde benadering.
  2. Immanentie en transcendentie: Spinoza stelt dat God immanent aanwezig is in de natuur. Hoewel hij vaak als pantheïst wordt bestempeld (God is gelijk aan de som van alle dingen), suggereren sommige geleerden dat hij beter als een panentheïst kan worden beschouwd (alles is in God, zonder God te reduceren tot de som van eindige dingen). Sinds de reformatie heeft het christendom de transcendentie van God te veel benadrukt, deels vanwege een pessimistische kijk op de wereld en ascetische aspiraties, wat leidde tot het wegzakken van God uit de menselijke levens (wat Nietzsche "God is dood" noemde). De Bijbel zelf presenteert echter een paradoxale God die zowel totaal  transcendent als totaal immanent is (denk aan de incarnatie, waarbij God vlees werd in een eindig menselijk wezen). Zowel Spinoza als de christelijke theologie proberen de paradox van Gods immanente transcendentie en transcendente immanentie te benadrukken. Hoewel Spinoza deze paradox ontologisch benadert (Gods immanentie is een noodzakelijke implicatie van Zijn natuur) en het christendom vanuit liefde en vrijheid (Gods immanentie is een keuze om liefde toe te staan), kan een dosis spinozisme het christendom helpen herinneren aan zijn roeping om in deze paradox te blijven. Overmatige nadruk op transcendentie ondermijnt de affectieve existentiële ervaring die ten grondslag ligt aan het theïsme.
  3. Antropomorfisme en de drie-eenheid: Het christelijke concept van een persoonlijke God, met intenties en plannen, loopt het risico te vervallen in naïef antropomorfisme. Spinoza’s campagne tegen het projecteren van menselijke psychologie op God (vooral via de verbeelding) is een daad van spirituele  hygiëne die de deur sluit voor bijgeloof en politieke manipulatie. Dit resoneert met de christelijke mystieke traditie van de via negativa (bijv. Dionysius de Areopagiet), die alle predicaten en namen afwijst als ontoereikend om Gods aard te vatten. Bovendien kan Spinoza's anti-antropomorfisme helpen bij het begrijpen van de doctrine van de drie-eenheid. Door het vroegmoderne, Cartesiaanse model van het 'persoon' (een autonoom, bewust subjectief centrum) te deconstrueren, kan men terugkeren naar een relationeel begrip van persoonlijkheid (relatio subsistens, zoals bij Aquinas), wat meer compatibel is met de drie-eenheid. Dit vereist dat men stopt met het projecteren van onze menselijke psychologie op God.
  4. Gnostiek en dualisme tussen lichaam en geest: Spinoza biedt een geschikte non-dualistische visie op lichaam en geest, die een tegengif kan zijn tegen de aanhoudende Gnostische neiging in het christendom om het lichaam en lichamelijkheid als negatief te beschouwen. Het vroege christendom (Incarnatie, lichamelijke genezing, de opstanding van de 'glorieuze lichamen' bij Paulus) benadrukte belichaming. Spinozisme kan het belang van de belichaamde aard van cognitie en ervaring herstellen, waarbij geen authentieke kennis van God mogelijk is zonder volledige betrokkenheid van het lichaam.  Spinoza biedt een perspectief waarin er geen noodzaak is om te kiezen tussen aarde en hemel, ziel en lichaam, omdat ze altijd twee aspecten zijn van dezelfde realiteit.
 
Het christendom als beperking voor het spinozisme (voorkomen van intoxicatie)
 
Hoewel spinozisme genezend kan zijn, moet het worden gedoseerd, omdat het anders kan leiden tot 'bedwelming'. Het christendom kan helpen dit te voorkomen door te wijzen op drie fundamentele existentiële feiten waar Spinoza’s filosofie moeite mee heeft.
  1. Een rationalistische calamiteit: Spinoza’s rationalisme, dat het redden van de mens afhankelijk maakt van de rede (en Christus gelijkstelt aan de rede), negeert twee feiten. Ten eerste: de rede kan geen onweerlegbare zekerheid verschaffen. Dit maakt verlossing afhankelijk van iets dat niet ultieme zekerheid kan leveren. Ten tweede: de rede is, hoewel in beginsel eenvoudig, snel complex en specialistisch. Als verlossing afhangt van hoge intellectuele prestaties, lijkt dit oneerlijk/ongelijkwaardig, aangezien noodzakelijke goederen algemeen beschikbaar zouden moeten zijn. Christelijke wijsheid benadrukt daarentegen simpliciteit en intellectuele nederigheid; verlossing vereist geen academische graad. Te veel spinozisme kan leiden tot een rationalistisch delirium van alwetendheid.
  2. Het individualisme van de verlossing: Spinoza’s verlossing (de intellectuele liefde tot God) is individualistisch: mijn verlossing is niet jouw verlossing. Dit model is weliswaar in lijn met Aziatische  tradities en de neoliberale maatschappij (waar verlossing 'aanpasbaar' en 'verkoopbaar' is), maar het verraadt een overleving van het egoïsme, aangezien verlossing juist de aflegging van het egoïsme (de pretentie van een zelfvoorzienende entiteit te zijn) zou moeten zijn. De Bijbel daarentegen verdedigt een communautaire reddingsleer (Joden ontsnappen als volk, christenen worden als volk geroepen). Het christendom helpt ons te beseffen dat verlossing niet primair mijn persoonlijke verlossing is, maar deelname aan de verlossing van een heel volk. Dit is een tegengif tegen het fundamentele wantrouwen in anderen dat wordt aangemoedigd door de huidige cultuur, waarin de verbeelding (sociale media) hoogtij viert.
  3. De betekenis van lijden en kwaad: Volgens Spinoza is lijden slechts een afname van ons handelingsvermogen; moreel kwaad bestaat niet in de natuur, slechts onvoldoende kennis. God kent noch lijden noch kwaad. Dit Apollinische standpunt kan leiden tot wat in de populaire spiritualiteit spiritual bypassing wordt genoemd: de neiging om lijden niet onder ogen te zien of er existentiële betekenis aan toe te kennen. Het christendom (het kruis) herinnert ons er echter aan dat het kwaad de reële schaduw is van onze vrije keuze om God niet lief te hebben. Het christendom neemt de realiteit van het kwaad serieus. De opgestane Christus toont zijn wonden, wat suggereert dat lijden in zekere zin in de glorie blijft opgenomen, overwonnen maar niet uitgewist. Een overdosis spinozisme kan verdovend werken; als we onze pijn niet meer voelen, stoppen we ook met het ervaren van ons leven, wat de emotionele ontmoeting met God in de weg staat.

Ter afsluiting stelt Andrea een spirituele oefening voor: de toehoorders worden uitgenodigd om een kort gedicht van Huub Oosterhuis te interpreteren vanuit zowel een spinozistisch als een christelijk perspectief, om te onderzoeken wat buiten hun comfortzone ligt. Het gedicht luidt:
 
Niemand Leeft voor zichzelf
Niemand sterft voor zichzelf
Wij leven en sterven
Voor God onze Heer
Aan Hem behoren wij toe.

Jan Mendrik 4 okt 2025, jmendrik@gmail.com

Downloadbare pdf van dit artikel
]]> Sat, 04 Oct 2025 13:30:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?dissertatie-van-andrea-sangiacomo https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A2 <![CDATA[Bezoek aan Johan de Witt tentoonstelling in Dordrecht]]> imblog
Op 2 oktober brachten we met een klein groepje belangstellenden van de Spinozakring Soest een bezoek aan de Johan de Witt tentoonstelling “De wereld van Johan de Witt”, in het Dordrechts museum. De tentoonstelling is daar nog te zien t/m 7 december 2025.
In de ochtend leidde mede-Soestenaar Jean Marc van Tol ons rond over de tentoonstelling. Jean Marc is één van de samenstellers van de tentoonstelling.

 

De altijd super enthousiaste Jean Marc van Tol bij het beeld van Johan de Witt
 
Johan de Witt (1625-1672) was tijdgenoot van Spinoza en raadpensionaris (1653-1672) van de Nederlandse Republiek. De tentoonstelling toont onder meer brieven van en over Johan de Witt en een keur aan schilderijen, topstukken die voor deze tentoonstelling zijn samengebracht. Zo zijn er twee meesterwerken te zien die tijdelijk beschikbaar zijn uit de eerste kamer, die nu verbouwd wordt: de allegorie op de vrede van Adriaen Hanneman en de allegorie op de oorlog van Jan Lievens.

 

Ook is de Zwaan van Jan Asselijn, geleend van het Rijksmuseum, te zien. Het stuk is symbolisch omdat men de Witt zag als een zwaan die zijn nest beschermt. [1]



Interessant is ook de portrettengalerij van Johan de Witt en zijn familie.





Jean Marc van Tol en Gonny Pasman, de organisator van de Spinozakring Soest
Bij een Fokke en Sukke tekening van Jean Marc.

’s Middags gaf Jean Marc een lezing in het museum, georganiseerd door de Vereniging Dordrechts Museum. De vereniging was zo vriendelijk om ons, uit Soest, als gast uit te nodigen bij de lezing.
 
Jean Marc van Tol legde uit dat de tentoonstelling eigenlijk een uitvloeisel is van het correspondentieproject dat in samenwerking met het Huygens Instituut (KNAW) tot stand kwam. Dit project, dat bijna tien jaar geleden begon, heeft als doel de volledige nalatenschap van Johan De Witt in kaart te brengen en digitaal toegankelijk te maken.
Jean-Marc vertelde over dit onderzoek. Hij is afgestudeerd letterkundige, gespecialiseerd in middeleeuws Nederlands en dol op academische archiefstudie. De kern van het correspondentieproject, dat hij uitvoert samen met andere deskundigen en ca 30 studenten, betreft het digitaal ontsluiten van het 38 meter lange, unieke archief van De Witt. Dit archief is van uitzonderlijke historische waarde omdat het direct na de moord op de gebroeders de Witt in 1672 in beslag werd genomen, wat voorkwam dat Johan, in tegenstelling tot andere politici, zijn correspondentie eerst nog kon zuiveren.
 
Daarnaast is Jean Marc tekenaar van Fokke en Sukke en schrijft hij historische romans (Musch, Buat en het nog te verschijnen Willem). Hij schreef n.a.v. een lezing[2] die hij hield voor de spinozakring Soest in januari 2025: De Witt en Spinoza, Spinoza en de Witt.[3]
 
In het project worden brieven en andere documenten gescand en gedigitaliseerd. Vervolgens voegt het team de metadata toe. Bijzonder is de inzet van AI-software (“Transkribus”) voor transcriptie. Een model werd getraind op het zeer regelmatige handschrift van De Witt. Deze software, ontwikkeld in samenwerking met een Zwitserse universiteit, behaalt een nauwkeurigheidspercentage van circa 97%, een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de 80% die bij handmatige paleografie als een goede score wordt beschouwd.
Het project leidt tot de ontdekking dat het beeld dat is ontstaan door oudere, negentiende- en vroeg-twintigste-eeuwse edities van De Witts brieven, onvolledig en selectief is. De digitale analyse heeft cruciale nieuwe inzichten opgeleverd. Zo is een veel uitgebreider en internationaler netwerk blootgelegd dan voorheen bekend was, en is de significante rol van vrouwelijke correspondenten, zoals Louise Christina van Solms, aan het licht gekomen—een aspect dat door eerdere historici grotendeels werd genegeerd.
De bevindingen van dit onderzoek vormen de basis voor succesvolle publieksprojecten, waaronder de tentoonstelling in het Dordrechts Museum, diverse boekpublicaties en een televisiedocumentaire[4].
Jean Marc belichtte in de lezing ook cruciale momenten in Johan de Witts leven, met name zijn onverwachte opkomst aan de macht na de mislukte staatsgreep van Willem II in 1650, en stelt gevestigde 'feiten', zoals zijn geboorteplaats Dordrecht, ter discussie op basis van nieuw bewijs uit de archieven. Waarschijnlijk is Johan de Witt in Den Haag geboren omdat zijn vader, Jacob de Witt, ten tijde van zijn geboorte veelvuldig in Den Haag aanwezig was bij vergaderingen van de Staten van Holland en zijn gezin had meegenomen.
 
Na de pauze vertelde Jean Marc over mensen rondom Johan de Witt, met een specifieke focus op de figuur Henri de Fleury de Coulan, beter bekend als Ritmeester Buat. Zijn analyse, gebaseerd op uitgebreid archiefonderzoek, corrigeert eerdere, geromantiseerde geschiedschrijvingen en werpt nieuw licht op de complexe politieke intriges van de Tweede Engelse Zeeoorlog.
De centrale figuur, Ritmeester Buat, wordt in de roman door Jean Marc gepresenteerd als een 'onbetrouwbare verteller' en een ietwat naïeve militair die ongewild een cruciale rol speelde als boodschapper tussen Johan de Witt en de Engelse Lord Arlington. Zijn ongeletterdheid leidde tot een fatale fout: hij overhandigde per ongeluk een geheim, verraderlijk schrijven aan De Witt, wat de ondergang en executie van Buat in 1666 inluidde.
Dit verraad, en de ontmaskering ervan, versterkte op korte termijn de positie van Johan en Cornelis de Witt, wat leidde tot de succesvolle tocht naar Chatham en de voor de Republiek gunstige Vrede van Breda.
Verder benadrukte hij de veelzijdigheid van Johan de Witt, niet alleen als staatsman maar ook als een financieel genie die wordt beschouwd als de grondlegger van de levensverzekering door zijn wiskundige werk m.b.t. lijfrentes.
Jean Marc lardeerde zijn verhaal met veel opmerkelijke en soms komische details. Zo vertelde hij over het bestaan van de L'Ordre de l'Union de la Joie, een 'schertsorde' (gezelligheidsvereniging) opgericht in Den Haag door de zussen Amelie en 'Traetje' van Brederode in de periode dat de Oranjes politiek buitenspel stonden.
De leden kwamen bijeen voor feesten, muziek en dans, en hielden zich aan speelse regels, zoals het maken van een 'trikotetsje' (reverence) bij ontmoetingen op straat.
Opmerkelijk is dat niet alleen de Oranje-aanhang lid was, maar ook prominente figuren als Johan de Witt en de gebroeders Christiaan en Constantijn Huygens Jr. Hun vader, Constantijn Huygens Sr., schreef een humoristische brief waarin hij vroeg of hij "het hulpje van de leerling van de kok" van de orde mocht worden.
In de door Jean Marc geschreven literaire reconstructie wordt Buat lid gemaakt van deze orde om zijn toegang tot de kring rond Johan de Witt te verklaren.
 
[1] Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/De_bedreigde_zwaan
Het schilderij toont een knobbelzwaan die haar nest met eieren beschermt tegen een hond. De zwaan staat voor zuiverheid en de hond voor het kwaad. Aan de voorstelling zijn na het overlijden van Asselijn drie opschriften toegevoegd. Onder de zwaan staat in hoofdletters DE RAAD=PENSIONARIS. Vermoed wordt dat daarmee Johan de Witt bedoeld wordt. Op een van de eieren staat, eveneens in hoofdletters, HOLLAND geschreven, een verwijzing naar het gewest Holland, waarvan De Witt raadpensionaris was. Boven de hond staat DE VIAND VAN DE STAAT. Op die manier kreeg de voorstelling de allegorische betekenis van Johan de Witt (de zwaan), die Holland (het ei) beschermt tegen de vijanden van de staat (de hond).
[2] https://www.spinozakringsoest.nl/geschreven-verslag-lezing-jean-marc-van-tol---20250118.html
[3] Zie voor een recensie door Gonny Pasman, van dit pas verschenen boekje: https://www.spinozakringsoest.nl/boek-recensies.html#De_Witt_en_Spinoza
[4] De Grooten Tour van de gebroeders de Witt
https://npo.nl/start/serie/de-grooten-tour-van-de-gebroeders-de-witt/seizoen-1/grooten-tour-van-de-gebroeders-de-witt_3

 

 
 
]]> Sat, 04 Oct 2025 11:27:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?bezoek-aan-johan-de-witt-tentoonstelling-in-dordrecht https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/0000000A1 <![CDATA[Boekpresentatie Maarten van Buuren]]> imblog
Van Maarten van Buuren kregen wij de volgende uitnodiging:

Beste Spinozavrienden,
Donderdagavond 16 oktober a.s. worden bij Boekhandel Broese in Utrecht twee nieuwe Spinozaboeken gepresenteerd: Spinoza, Politiek traktaat en de flankerende studie Spinoza en de Republiek. De bijeenkomst is van 18.00 tot 20.00 uur. Ik zal de nieuwe titels inleiden met een lezing. Mocht je in de buurt zijn, dan ben je van harte welkom,
Maarten van Buuren

Aanmelden verplicht:

Zie de informatie over de boeken elders op deze site: Spinoza, Politiek Traktaat en Spinoza en de Republiek
]]> Tue, 30 Sep 2025 13:08:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?presentatie https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000009F <![CDATA[George Eliot en Spinoza]]> imblog
Het werk van George Eliot, vooral Middlemarch, wordt vaak gezien als een fictieve hervertelling van Spinoza's Ethiek. Hoe komt Spinoza's concept van vrijheid tot uiting in Eliot's romans?

Stel je voor dat Spinoza een soort handleiding schreef over hoe de mens werkt. Hij geloofde dat onze acties en gevoelens niet willekeurig zijn, maar veroorzaakt worden door allerlei invloeden. George Eliot nam die handleiding en liet in haar boeken zien hoe dit in het echte leven eruitziet.
De kern van de zaak: Eliot's personages zijn geen onafhankelijke superhelden; ze zijn mensen die worstelen met hun eigen gewoontes, hun opvoeding en de druk van de maatschappij. Ze maken fouten en denken dat ze vrij zijn, maar ze zitten eigenlijk gevangen in hun eigen denkpatronen.
Het doel van haar boeken is te laten zien dat echte vrijheid niet betekent dat je zomaar alles kunt doen wat je wilt. Het betekent dat je leert begrijpen waarom je doet wat je doet. Door jezelf en je motieven beter te leren kennen, kun je betere keuzes maken en zo uiteindelijk een vrijer leven leiden.
Het is dus een soort handleiding voor zelfverbetering, verpakt in prachtige verhalen. Eliot gebruikte Spinoza's filosofie om te laten zien dat als je begrijpt hoe de wereld en je eigen geest werken, je pas echt in staat bent om een beter mens te worden.

Kunsthistorica Mieke Leenders legt alles mooi uit in een levendig artikel in online tijdschrift The Collector
]]> Tue, 16 Sep 2025 20:00:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?george-eliot-en-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000009E <![CDATA[Oktoberprogramma van de Stichting Spinoza Den Haag bekend]]> imblog
Oktobermaand Spinozamaand in Den Haag
De Stichting Spinoza Den Haag heeft tgv haar eerste lustrum een fantastisch programma georganiseerd met lezingen, theater, muziek, wandelingen, een vaartocht, workshops etc.
Met de Spinozalezing door Steven Nadler, over Spinoza and Toleration, op 10 oktober
Alles vindt weer, inmiddels traditiegetrouw, plaats in de oktobermaand, in Den Haag

Ontdek ook het Spinoza-kwartier: pak een terrasje aan de Dunne Bierkade en bezoek vooral het Spinozahuis (Domus Spinozana), waar u alle middagen gratis welkom bent!

Voor alle informatie:

Zie ook onze spinozakalender van Nederland op deze website
]]> Sun, 31 Aug 2025 11:09:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?oktoberprogramma-van-de-stichting-spinoza-den-haag-bekend https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000009C <![CDATA[Thorbecke en Spinoza, lezing KNAW en ASK, 16 mei 2025]]> imblog
Op 16 mei 2025 gaf Remieg Aerts, biograaf van Thorbecke, een lezing getiteld
“Spinoza en Thorbecke: wat is vrijheid?”

 
De lezing werd georganiseerd door de KNAW en de Amsterdamse Spinozakring.
De video van de lezing is hier te zien:  https://www.youtube.com/watch?v=31Vxv3y62Ok
 

Samenvatting

Johan Rudolph Thorbecke (1798-1872), was een van de meest invloedrijke Nederlandse politici en denkers uit de 19e eeuw, en de vader van onze grondwet uit 1848. Hij had een duidelijke visie op hoe deze grondwet moest bijdragen aan de ontwikkeling van de samenleving. Zijn intenties gingen verder dan het waarborgen van individuele rechten; hij wilde een fundament leggen voor een samenleving waarin vrijheid, gelijkheid en solidariteit centraal stonden.
Hij werd sterk beïnvloed door de Duitse filosofie, het protestantisme en ook door Spinoza.
Thorbecke zag al vroeg de noodzaak van een sterke infrastructuur en juridische rechten om collectieve vooruitgang en maatschappelijke harmonie te bevorderen. Zijn ideeën en inzichten waren vooruitstrevend en in sommige opzichten zelfs eerder dan die van Karl Marx, vooral in zijn analyse van de maatschappelijke gevolgen van economische en technologische veranderingen.

 
Spinoza en Thorbecke

Thorbecke liet zich liet inspireren door de filosofie van Spinoza, maar tegelijkertijd afstand nam van bepaalde aspecten ervan. Thorbecke had een diep respect voor Spinoza's rationele benadering en zijn visie op de relatie tussen het goddelijke en de natuur. Spinoza beschouwde God en natuur als één en hetzelfde, wat bekend staat als zijn pantheïstische filosofie. Thorbecke daarentegen ontwikkelde een eigen visie, panentheïsme, waarin het goddelijke niet alleen in de natuur aanwezig is, maar ook daarboven uitstijgt.
Thorbecke stelde dat het goddelijke niet alleen aanwezig is in de natuur (zoals bij Spinoza), maar ook een transcendente dimensie heeft: het overstijgt de natuur. In het panentheïsme is God zowel immanent (aanwezig in de wereld) als transcendent (boven en buiten de wereld). Dit betekent dat het goddelijke niet volledig samenvalt met de natuur, maar dat het een hogere, meer universele en allesomvattende kracht is die de natuur overstijgt.
 
Thorbecke's panentheïsme weerspiegelt een meer religieuze en persoonlijke interpretatie van de relatie tussen God en de wereld, beïnvloed door zijn protestantse achtergrond. Dit onderscheid markeert een belangrijk verschil tussen de filosofieën van Thorbecke en Spinoza. Waar Spinoza een meer universele en abstracte benadering hanteerde, probeerde Thorbecke filosofie te verbinden met praktische maatschappelijke en politieke vraagstukken.
 
De spreker benadrukt dat Thorbecke, net als Spinoza, geloofde in rationaliteit en de kracht van intellectuele reflectie, maar dat hij tegelijkertijd een meer sociale en politieke dimensie aan zijn filosofie toevoegde. Thorbecke gebruikte deze ideeën om zijn visie op liberalisme en vrijheid vorm te geven, waarbij hij sociale cohesie en rechtvaardigheid centraal stelde. Hierdoor wist hij Spinoza's abstracte filosofie te vertalen naar concrete politieke en maatschappelijke principes.
]]> Sat, 30 Aug 2025 12:11:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?thorbecke-en-spinoza,-lezing-knaw-en-ask,-16-mei-2025 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000009D <![CDATA[Oratie Andrea San Giacomo]]> imblog
Op 3 oktober 2025 zal Prof Andrea Sangiacomo, hoogleraar aan de Erasmus School of Philosophy, zijn oratie uitspreken.
Zijn leeropdracht is "de actualiteit van Spinoza".

De titel van de uit te spreken rede is:
De actualiteit van Spinoza, een spiritueel medicijn.

De oratie begint om 16 u en is online te volgen via de volgende link:




]]> Thu, 28 Aug 2025 14:22:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?oratie-andrea-san-giacomo https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000009B <![CDATA[Nieuw nummer van het Journal of Spinoza Studies]]> imblog Onlangs verscheen een nieuw nummer van het tijdschrift Journal of Spinoza Studies: Vol. 4 No. 1 (2025): "Spinoza and Recognition: A Contested and Open-Ended Approach".

JSS publiceert origineel, vernieuwend wetenschappelijk werk over elk aspect van Spinoza's denken of hoe dit wordt opgevat. Het tijdschrift wordt uitgegeven door de University of Groningen Press en heeft een uitgebreide internationale wetenschappelijke editorial board. Het staat onder hoofdredactie van Kristin Primus (University of California, Berkeley)Andrea Sangiacomo (Rijksuniversiteit Groningen).gen)

Het nummer, over erkenning, wordt ingeleid door Nicolas Lema Habash, Francesco Toto:
Het moderne idee van 'erkenning' heeft een geschiedenis die vaak teruggaat tot Hegel. De historie omvat verschillende auteurs, zoals Hobbes en La Rochefoucauld, Mandeville, Hume, Rousseau en Smith. Spinoza wordt in dit verband zelden genoemd. Niettemin spelen thema's die verband houden met wat men erkenning kan noemen een doorslaggevende (en hoogstwaarschijnlijk invloedrijke) rol in Spinoza's ideeën over antropologie, ethiek, politiek en religie en in de relatie tussen deze domeinen. Een bestudering van deze thema's kan een beter begrip geven van Spinoza's denken en zijn plaats in de geschiedenis van de westerse filosofie, en voor het identificeren van vragen over erkenning die nog steeds relevant zijn voor filosofische debatten van vandaag.

Het tijdschrift is Engelstalig en gratis te downloaden op https://jss.rug.nl/issue/view/5232

Inhoudsopgave van dit nummer:

  • Editor’s Introduction: Spinoza and Recognition: A Contested and Open-ended Approach
    Nicolas Lema Habash, Francesco Toto

  • The Theologico-Political Treatise on Recognition: Spinoza With and Against Hobbes
    Francesco Toto

  • The Others in Spinoza’s Philosophy: Imitation, Utility, and Friendship
    María Jimena Solé

  • Is There a Spinozist Concept of Recognition?
    Christian Lazzeri

  • Interdependence and Intersubjectivity: Spinoza on Recognition
    Martin Saar

  • From the Politics of Recognition to the Politics of Resentment
    Mariana de Gainza

  • Spinozist Apiculture: Labor and the Problem of Interspecies Recognition in the Short Treatise
    Nicolas Lema Habash

]]> Sun, 17 Aug 2025 11:28:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuw-nummer-verschenen-van-het-journal-of-spinoza-studies https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000009A <![CDATA[Terugblik op de VHS zomercursus met als thema "hoop"]]> imblog
De zomercursus van de VHS trok weer veel deelnemers (ca 60) en had deze keer als thema “hoop”. Het thema werd belicht door Han van Ruler, Henri Krop, Yoram Stein, Hannah Laurens, Jamie van der Klaauw, Thomas van Binsbergen, Floris van den Berg, Pooyan Tamini Arab, Ronald van Raak. Daarnaast beleefden we een hoopvolle avond met jeugdig enthousiasme door de jonge denker des vaderlands Omar Chamnaoui en filosofie eindexamenleerling Boaz Simon.

De week werd georganiseerd door Yoram Stein, Henri Krop, Hans Werner en Peter Eijgenhuijsen. Alle discussies werden vakkundig in goede banen geleid door Yoram Stein.
 
Van te voren had Yoram Stein een inleiding geschreven rond het thema “Spinoza en hoop”. Hij constateert daarin een toenemende aandacht voor het thema ‘hoop’ (dat is bij voorbeeld af te meten aan de vele recente boeken over dit thema).
Philipp Blom stelt in Hoop – over een verstandige verhouding tot de wereld dat hoop onuitroeibaar is en op de meest onverwachte plaatsen te vinden is.
Tommy Wieringa is pessimistischer en stelt in Optimisme zonder hoop dat angst voor de onzekere toekomst mensen vatbaar maakt voor leugens en valse geruststelling.
Beide auteurs zijn het erover eens dat we er niet op kunnen vertrouwen dat de toekomst beter zal zijn, maar dit is geen reden tot passiviteit. Deze drang om te leven en te overleven wordt door Blom ‘hoop’ genoemd en door Wieringa ‘optimisme’.
Spinoza definieert hoop als een onbestendige blijdschap die voortkomt uit de voorstelling van een toekomstige of voorbije gebeurtenis met een twijfelachtig verloop. Hoop en vrees, die bij Spinoza meestal in combinatie worden genoemd, kunnen niet als zodanig goed zijn, omdat ze onlosmakelijk verbonden zijn met droefheid en wijzen op een gebrek aan kennis en onvermogen van de geest. Streven naar een leven onder leiding van de rede betekent proberen onafhankelijker te worden van hoop en vrijer van vrees. Maar een mens kan psychologisch gezien niet helemaal zonder de kracht van hoop, zeker als het om politiek gaat. Spinoza’s politiek wil hoop en vertrouwen stimuleren, wat leidt tot relatieve vrijheid. Yoram stelt dat Spinoza het hierin niet eens kan zijn met Wieringa over het afscheid van hoop.
 
Han van Ruler opende de week met een uitleg over hoop in de filosofiegeschiedenis, beginnend bij de oude Grieken. Hoop staat in het rijtje van de klassieke en christelijke deugden (moed, gematigdheid, voorzichtigheid, rechtvaardigheid, geloof, hoop en liefde). Bij Spinoza blijft hoop een moeilijke combinatie vond hij. Het gaat altijd over hoop in de combinatie met vrees. Je hoopt op iets onzekers waarvan je verwacht dat de uitkomst positief is. Dat staat tegenover Spinoza’s focus op de rede. Maar Spinoza erkent dat de mens niet zonder hoop kan. Bij Spinoza is die dubbelheid, het ideaal en de praktische beperking, heel fundamenteel.
 
Henri Krop gaf een exposé over het begrip hoop bij Immanuel Kant (1724-1804) en bij Ernst Bloch (1885-1977). Kant onderscheidde in zijn filosofie 4 door iedereen te begrijpen vragen: Wat kan ik weten?, Wat Moet ik doen?, Wat mag ik hopen?, Wat is de mens? Hopen is voor hem dus een wezensvraag. De vraag beantwoordt hij met “ik mag hopen dat ik doe wat ik moet doen”. Kant was positief in die hoop: de mens is in staat een moraal te ontwikkelen en er is zelfs hoop dat oorlog zal verdwijnen.
Voor Ernst Bloch heeft hopen betrekking op het kunnen realiseren van dagdromen, die hij bij ieder mens vindt en die hij als de motor beschouwt voor ons handelen. Ieder mens leeft primair toekomstgericht. Ondanks zijn ervaringen in WOI en WOII bleef hij optimist. Hoop is een emotie en heeft een positieve waarde. Het maakt de mens groot en verliefd op succes.  Kunst, wetenschap, utopieën en zelfs reclame labelt hij als positief, ze wakkeren de mensen aan om een toekomstbeeld na te streven en handelend en ook arbeidend in het leven te staan.
 
Yoram Stein vertelde over Leo Strauss (1899-1973). Geboren in Duitsland vluchtte hij naar de VS waar hij docent werd aan de universiteit van Chicago. Hij kreeg veel invloed op het denken in de VS. Hij verdiepte zich uitvoerig in Spinoza (Spinoza’s Critique of Religion – 1930 en later ook in zijn roemruchte essay Gow to study Spinoza’s Theological-Political Ttreatise? (1948)). Strauss noemt twee oorspronkelijke polen in het denken: Athene (filosofie, vrij onderzoek, vrij denken) en Jerusalem (Openbaringsreligie, God bepaalt wie we moeten gehoorzamen). De moderniteit is een breuk met die traditie. Dat begint bij Machiavelli, die bestudeerde hoe mensen zijn i.p.v. hoe mensen zouden moeten zijn. Dat keert terug bij Spinoza.
De moderniteit met haar typische geloof in vooruitgang is in de 20e eeuw in een crisis geraakt. Met als voorbeelden de twee wereldoorlogen en de massamoorden onder het fascisme en het communisme. Weliswaar is er sprake van een wetenschappelijke en technologische vooruitgang, maar deze is niet gepaard gegaan aan een morele vooruitgang. De moderne mens is vergeleken met de klassieke mens qua macht een reus, naar bij gebrek aan een idee van het goede is het een ‘blinde reus’. Als vooruitgang een illusie is gebleken, wat moeten we dan? Strauss pleit – als het om de kennis gaat van wat een goed leven is - voor een terugkeer naar de wijsheid van de traditie, zoals die te vinden is in bijvoorbeeld Maimonides en Plato. In de discussie die daarop volgde werd het realiteitsgehalte van die wens erg betwijfeld.
 
Hannah Laurens had een glasheldere uitleg over het begrip hoop bij Spinoza. Spinoza stelt dat hoop en vrees op zich niet iets goeds kunnen zijn (in E4P47). Hij definieert hoop als een onbestendige blijdschap [inconstans laetitia] die is ontstaan uit de idee van iets in de toekomst of het verleden, over de afloop waarvan we tot op zekere twijfelen (E3DefAff12). Er bestaat volgens Spinoza geen hoop zonder angst en angst zonder hoop en beide brengen droefheid. In E4P47d zegt Spinoza: Gevoelens van hoop en angst kunnen niet zonder droefheid bestaan. Angst is namelijk droefheid (...) en hoop kan niet bestaan zonder angst (...); daarom kunnen deze gevoelens niet op zichzelf goed zijn (...). Het heil zit uiteindelijk in de rede. Het is beter een optimistische realist te zijn dan iemand die zich baseert op hoop. Maar tegelijkertijd is Spinoza de realist die constateert: vrij te zijn van hoop en vrees is maar voor een enkeling weggelegd. We kunnen niet anders dan toch leven met hoop en vrees. Er is wel een asymmetrie: hoop is sterker dan vrees. In zijn politieke theorie erkent Spinoza ook dat de staat niet kan zonder machtsmaatregelen waarvoor hoop en vrees nodig zijn. Maar de overheid moet liever gebruik maken van hoop dan van vrees.
 
Jamie van der Klaauw sprak over het onderwerp hoop voor de maatschappij. Naast de ideeën van Spinoza (vooral in diens politieke traktaat) besteedde hij speciaal aandacht aan de schrijvers Alexander Douglas (“The philosophy of hope”), een taoistische visie, en Paulina Tambakaki (“Grieving democracy”), die stelt dat rouwen om de democratie een krachtigere en realistischer affect is dan hoop, en dat het dient als grondwerk voor een transformatieve verhouding tot de maatschappij. Zij stelt dat rouwen een krachtiger en realistischer affect is dan hoop.
Is er concreet gezien nog wel iets te hopen? Jamie vindt van wel: Spinozistische politieke hoop gaat enerzijds over de collectieve krachten van samenwerking, en de positieve effecten die je daar zelfs als individueel mens mee ervaart – een vergroting van je kunnen, van jezelf in stand kunnen houden. Is dat geen hopen tegen beter weten in? Ja, hoop kan gezien worden als "tegen beter weten in", of als een "wounded attachment" (Wendy Brown), waarbij men vasthoudt aan een verloren kader, of zelfs "cruel optimism" (Lauren Berlant), waarbij gehechtheid aan verlangens het vermogen om te gedijen in de weg staat.
En soms moeten we erkennen dat "Hoop actie in de weg staat": Activisten zoals Greta Thunberg zegt "I don’t want your hope, I want you to panic" en Extinction Rebellion ("Hope Dies, Action Begins"). Zij beargumenteren dat handelen juist begint bij het inzicht in het probleem of bij het verlies van hoop.
 
Thomas van Binsbergen belichtte Spinza’s denkbeelden over hoop en vergeleek die met die van Hobbes en Machiavelli. Hij ging uit van de vraag (die hem, begrijp ik, door de organisatie gegeven was): "Geeft Spinoza’s realisme enige hoop als het gaat om het opslokken van ‘kleine vissen’ door ‘grote vissen’?". Het antwoord vanuit Spinoza is niet eenduidig. Als er hoop is dan moet het uit het menselijk vermogen tot samenwerking komen maar we moeten realiseren dat daarmee de strijd niet verdwenen is.
Over Hobbes zegt hij: Spinoza ziet Hobbes's theorie als te abstract en theoretisch, omdat deze de menselijke natuur en politiek niet vanuit de praktijk en de affecten benadert. En over Machiavelli: Spinoza omarmt Machiavelli's realistische, praktijkgerichte benadering als een noodzakelijke tegenhanger van louter theoretische filosofieën. Spinoza interpreteert Machiavelli echter op een manier die de focus verlegt van de vorst naar de massa (multitude) en de voortdurende strijd voor vrijheid en de vorming van de staat, wat resulteert in een "radicaal hoopgevend perspectief".
 
Floris van den Berg is een milieufilosoof en daagt graag zijn publiek graag uit, de discussie met de zaal liep af en toe hoog op. Hij is milieupessimist, atheïst, veganist, naturist. Hij ziet in de Verlichting een stap vooruit in de geschiedenis, het bracht secularisatie en Atheïsme en scheiding van kerk en staat. Floris is milieufilosoof want het milieu/de natuur is het belangrijkste goed, daar begint alles mee. Als je geen leefbare aarde meer hebt dan is er niets meer.  
Het is een nagel aan zijn doodskist dat veel mensen de klimaatproblemen ontkennen. We zitten met z’n allen op de Titanic en weten dat we op een ijsberg afvaren. Onze ecologische voetafdruk is te groot, wij hebben met onze manier van leven 3,4 aardes nodig.
Floris stelt dat de we van het oorspronkelijke liberalisme van John Stuart Mill (die streefde naar vrijheid van de persoon maar zei: mijn vrijheid eindigt waar de jouwe begint), zijn kwijtgeraakt. We kiezen helaas voor het neoliberalisme. Floris pleit om na te streven dat vrijheid en gelijke rechten niet alleen voor mensen gelden maar voor alle voelende wezens, daarom is hij veganist. Het gaat er om dat je praktiseert wat je zegt. Hij verwijst daarbij naar Peter Singer. Ieder moet een keus maken voor zijn manier van leven: de vraag is "draag je bij aan het probleem" of "wil je deel zijn van de oplossing"? Floris vat dat heel persoonlijk, je moet je verantwoordelijkheid nemen. Het kan zijn dat je de gemeenschap daarin niet mee krijgt, toch blijft het jouw verantwoordelijkheid.
In de discussie kwam de rol van de staat en de kracht van de democratie aan de orde. Er was in de discussie weinig hoop dat de democratie de klimaatproblemen kan oplossen maar voor een autocratie waren de handen zeker niet op elkaar te krijgen.

Een avondsessie was gewijd aan de jonge denker des vaderlands Omar Chamnaoui en Boaz Simon (net eindexamen gedaan in filosofie op de middelbare school), Boaz schreef een prijswinnend profielstuk over de Indonesische massamoord.
Te midden van de gemiddeld toch wel gevorderde leeftijd van de aanwezigen was het heerlijk verfrissend om een paar enthousiaste jonge filosofische denkers mee te maken. In hun bijdragen was beide aanwezig: enerzijds de twijfel of het verleden wel reden geeft om te kunnen hopen maar anderzijds de overtuiging dat je zonder de hoop de toekomst niet aan kan.
Moeten we qua klimaat hoop hebben op technologische oplossingen of op sociale oplossingen door te focussen op een andere manier van leven? Een andere moraal, een andere organisatie van de maatschappij is hoe dan ook nodig vonden zij. Over de kracht van technische oplossingen waren de meningen verdeeld. Techniek brengt ook nieuwe onzekerheden en bedreigingen. In de zaal ontstond een discussie over de mogelijkheden en gevaren van AI. De angst voor gevaren overheerste in de discussie.
 
Pooyan Tamini Arab sprak over de internationale rechtsorde. Hij gebruikte als basis zijn lezing uit de bundel van het jubileumcongres over de TTP, van de VHS in 2022. Hij haalde de beschrijving van Spinoza aan over de verhouding tussen de VOC en Japan. De Nederlanders mochten als enige buitenlanders handel drijven met Japan en gebruik maken van het eiland Dejima. Op voorwaarde dat ze zich zouden onthouden van elke (uiterlijke) vorm van religie. Pooyan concludeert: Het was verstandig dat de Nederlanders het machtige Japan niet provoceerden want zegt Spinoza in TTP 16 “het is met het hoogste recht van de natuur dat de vissen in het water leven en dat grote de kleinere opeten”. Dit natuurrecht is in internationale overeenkomsten nog steeds geldig vond Spinoza. Een contract is ook slechts zolang van kracht als de betrokken partijen het als voordeel ervaren. Pooyan had van te voren een artikel van rechtsfilosoof Tilmann Altwicker rondgestuurd waarin Altwicker Spinoza aanhaalt en stelt dat de relaties tussen staten worden bepaald door passies en macht en dat dit kan worden begrepen als een vroegmodern begrip van psychologische en sociologische mechanismen. Net als mensen worden staten gedreven door passies.
In het politiek traktaat (TP3par14) stelt Spinoza: “Als een staat dus aanvoert dat hij bedrogen is dan moet hij de schuld niet leggen bij de kwade trouw van zijn bondgenoot, maar enkel bij zijn eigen domheid , want hij heeft namelijk zijn heil in handen gelegd van een ander die zelfgerechtigd was en voor wie het eigen heil als de hoogste wet gold.” Hierin herkennen we weer Spinoza, de realist. Spinoza keurt verdragen niet af maar je moet de aard van de mens in het oog houden. Hoop op een goed verloop kan dan ook niet zonder de rede. Pooyan haalde Frans de Waal aan: “De mens is soms een killeraap maar meestal zijn ze vredelievend”. Mensen zijn ook geneigd tot samenwerking. Altzwicker wijst ook op het inzicht van mensen dat je in coalities zoals de EU bedreigingen van buiten beter aan kan. Dat zijn elementen van hoop.
 
Ronald van Raak bekleed de leerstoel “Geschiedenis van de filosofie in Nederland” aan de Erasmus universiteit. Hij benadrukte het belang van de democratie. Sinds de grondwet van Thorbecke in 1848 heeft de koning geen rol meer. Hetgeen wordt gesymboliseerd door de lege troon van Willem III in de het gebouw van de tweede kamer. In onze democratie zijn de minister-presidenten ook nooit machtshebbers geweest. Niemand mag zich de macht toe-eigenen in een democratie. Maar de inrichting van die democratie is een constante uitdaging. Hoe kan je het algemeen belang vormgeven met behulp van individuen. Individuen, die geen rationele wezens zijn dus die geen vrije keuzes maken. Verkiezingsprogramma’s worden niet gelezen en we worden heen en weer geslingerd door reclame. Spinoza pleit voor vrijheid van denken. Filosofie is een middel om tot een goede democratie te komen. De hoop van Ronald van Raak is gericht op de flexibiliteit en kracht van de democratie. Haar vermogen tot ontwikkeling en verandering. Het is uiteindelijk het volk dat bepaalt hoe ze geregeerd wil worden en in welke mate ze b.v. de Amerikaanse techbedrijven in het hart van onze democratie dulden. Ons meerpartijenstelsel garandeert ook veel discussie en overleg om tot oplossingen te komen die niet van bovenaf gedirigeerd zijn.
 
Zijn er naar aanleiding van deze cursus conclusies te trekken over “hoop”? We hebben de hoop belicht zien worden vanuit vele filosofische invalshoeken. De hoop is noodzakelijk om de moed erin te houden en blijmoedig te zijn. Dat sterkt volgens Spinoza onze conatus. Maar hoop blijft een emotie die gebaseerd is op een onzekere uitkomst. De rede hebben we nodig om de goede kant op te gaan, voor zover het inzicht reikt. We moeten accepteren dat veel buiten onze macht ligt. “Doe wat je kan en hoop er het beste van”. Is dat anders dan ik van te voren gedacht had? Niet echt maar de hele achtergrond van overwegingen, denkwijzen en voorbeelden heeft het wel meer reliëf gegeven. De organisatoren hebben er goed aan gedaan om het thema van zoveel verschillende kanten te belichten.
 
Dit is een persoonlijke weergave van het besprokene, door Jan Mendrik (jmendrik@gmail.com), met dank aan Yoram Stein voor zijn opmerkingen n.a.v. Leo Strauss.
Er verschijnt later nog een uitgebreid verslag waarvoor de samenvattingen ter correcte worden voorgelegd aan de sprekers.

Dit verslag is hier te downloaden als pdf

Hier kunt u het uitgebreide verslag van de hele week downloaden
]]> Wed, 06 Aug 2025 13:24:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?terugblik-op-de-vhs-zomercursus-over--hoop- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000099 <![CDATA[Aankondigingen Amsterdamse Spinozakring]]> imblog De Amsterdamse Spinozakring kondigt voor het seizoen 2025/2026 weer een keur aan cursussen en studiegroepen aan. Èn natuurlijk de jaarlijkse Spinozadag, dit jaar op zondag 23 nov en weer, als van ouds, in Paradiso.

De ASK meldt:

Vanaf 2 september wordt er in de OBA gestart met een nieuwe introductie cursus evenals een drietal nieuwe studiegroepen. U kunt zich hiervoor aanmelden door via de linkjes hieronder naar de ASK website te gaan en uw gegevens in te vullen.

Het betreft:
> Introductiecursus Spinoza

Docent: Karianne Marx
Data: Dinsdag 2 sep – 9 sep – 16 sep – 23 sep – 30 sep
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Kosten: 5 x €18 = €90

Klik op deze link naar de ASK website voor meer info en aanmelden.
Drie studiegroepen:

> Ethica

Docent: Erwin Nielsen
Data: Donderdag 2 okt – 6 nov – 4 dec – 8 jan – 5 feb
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Kosten: 5 x €18 = €90

> De dubbelrol van de verbeelding

Docent: Anne Woodward
Data: Woensdag 5 nov – 12 nov – 19 nov – 26 nov – 3 dec
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Kosten: 5 x € 18 = €90

> Spinoza over macht, recht en realisme

Docent: Henri Krop
Data: Dinsdag 4 nov – 11 nov – 18 nov
Tijdstip: 19.00 – 21.00 uur
Kosten: 3 x € 18 = €54

Klik op deze link naar de ASK website voor meer info over de studiegroepen en aanmelden.

Spinozadag 2025 / Save the date!
Op 23 november is er als vanouds weer een Spinozadag in Paradiso.
(van 11.00 tot 15.00 uur)
Het thema is dit jaar Spinoza over macht en recht.
Politiek in een tijd zonder illusies.

Sprekers zijn:
Pooyan Tamimi Arab over Spinoza’s ideeën over macht en recht.
Jorieke Manenschijn over bedreigingen en kansen van de rechtsstaat
Haroon Sheikh over macht en recht in een uiteenvallende wereldorde
Jan Pronk over het balanceren tussen macht en recht van de politicus
Meer informatie over het programma en de sprekers volgt na de zomer.
Schrijf de datum alvast in uw agenda!



Klik hier voor de agenda van alle Spinoza activiteiten in Nederland
]]> Tue, 08 Jul 2025 10:02:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?aankondigingen-amsterdamse-spinozakring https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000094 <![CDATA[Nieuwe Nederlandse Spinozafilm]]> imblog
Er wordt een film gemaakt met een fictief verhaal over de laatste 30 dagen voordat Spinoza uit de Portugese synagoge verbannen wordt, precies op het moment dat Rembrandt failliet verklaard wordt. Beiden wonen in Vlooyenburgh en alhoewel we niet zeker weten of ze elkaar ooit ontmoet hebben, is de confrontatie tussen de rebellerende vrijdenker en de wereldse schilder het startpunt van het verhaal.

De regisseur is Rudolf van den Berg, hij schreef ook het scenario. Pierre Bokma speelt Rembrandt van Rijn. Bart Bijnens, Spinoza.
Andere acteurs in de film zijn Hans Croiset, Géza Weisz, Derek de Lint, Olga Zuiderhoek, Victoria Koblenko, Kees Hulst en Anneke Sluiters.

De film verschijnt volgend jaar in de Nederlandse bioscopen.

Het is mogelijk de film te sponseren.


Nagekomen bericht:
Op 12 juli 2025 overleed de regisseur Rudolf van den Berg op 76 jarige leeftijd.
Volgens berichten in de pers waren de opnamen van de Spinoza film 10 dagen voor het overlijden van vd Berg.
"Spinoza zal worden voltooid en verschijnt volgend jaar in de bioscoop", melden producenten Cadenza Films, Flinck Film en Deep.Amsterdam.
]]> Fri, 04 Jul 2025 08:25:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?opnamen-nederlandse-spinozafilm-van-start-gegaan https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000095 <![CDATA[Interview met Herman de Dijn]]> imblog
Spinoza: de weg van rede én intuïtie

Belangrijkste punten uit dit interview
 
  • Herman de Dijn is emeritus hoogleraar van de KU Leuven. Zijn doctoraat in 1971 ging over Spinoza's kenleer. De Dijn doceerde wereldwijd en was onder meer voorzitter van de Vereniging Het Spinozahuis.
  • Hij is gefascineerd door Spinoza’s Tractatus de Intellectus Emendatione (Verhandeling over de verbetering van het verstand), een vroeg en onvoltooid, maar moeilijk en diepgaand werk. Al in de Tractatus, zijn inleiding tot de filosofie, zoekt Spinoza naar de juiste filosofische methode van denken. Hij vermeldt twee methoden: de ‘logica’, de reflectieve methode die moet inleiden in de eigenlijke filosofie (de latere Ethica); deze laatste moet evenwel zelf op geometrische manier ontwikkeld worden. Het grondige onderzoekswerk aan de Tractatus gaf Herman de Dijn een groot genot. Geheel in de geest van Spinoza: de vreugde van het begrijpen.
  • De Dijn gebruikt de hermeneutische (of interpretatieve) methode om Spinoza te begrijpen, om de    tekst vanuit Spinoza’s tijd en cultuur toch naar zijn eigenlijke betekenis en inhoud te begrijpen. Dat is dezelfde methode die Spinoza gebruikte om de Bijbel te onderzoeken.
  • In Spinoza’s hoofdwerk, de Ethica valt volgens de Dijn de ethiek stricto sensu in 2 essentiële delen uiteen: een ethiek van de ratio (Boek 4) en een ethiek van de intuïtie (Boek 5).
  • De intuïtie is hoger dan de rationaliteit. Het is een direct inzicht en tegelijk een persoonlijke, existentiële ervaring, in tegenstelling tot de rede, die algemeen inzicht biedt. Die intuïtie wordt vaak beter tot uitdrukking gebracht door kunstenaars, b.v. dichters, dan via onze rede.
  • Spinoza is vaak politiek gebruikt. In de 70er en 80er jaren in Marxistische zin, daarna in liberale zin. De Dijn beschouwt Spinoza's filosofie als realistisch, niet idealistisch of utopisch zoals het marxisme, het liberalisme of het humanisme. Spinoza’s filosofie beschouwt de feitelijke aard van mens en samenleving. Juist door dat realisme is Spinoza’s politieke filosofie zo uniek.
  • Spinoza stelt dat supranationale politiek en wereldregering fundamenteel onmogelijk zijn omdat staten de eigenlijke bron zijn van de soevereine macht, steunend op een gemeenschap van burgers verbonden en gebonden door historisch en cultureel bepaalde wetten. Uiteindelijk is het de pure macht en niet het recht die de verhouding tussen staten onderling bepaalt.
  • Een ideale democratie, die zoals b.v. John Rawls dat wilde, gebaseerd is op een rationele consensus, is  volgens Spinoza wensdenken omdat burgers en machtshebbers meer op emotie varen dan op de ratio.
  • Volgens Spinoza is alles gedetermineerd, maar de complexiteit van de natuurlijke orde maakt het voor de mens onmogelijk die te doorzien en dus te voorzien. We hebben alleen het vermogen om achteraf te zien hoe het gelopen is; we kunnen daar eventueel wel lessen uit te trekken en hopen dat het in het vervolg toch beter gaat. Maar het blijft hopen zonder grond. Ook voor een rationeel individu geldt: ik weet het goede en ik doe toch het kwade. Uiteindelijk geldt voor de rationele mens: inzien dat dingen gebeuren zoals ze moeten gebeuren en blij zijn met dat begrip. Spinoza: “doe wel en wees blij”.
  • De Dijn is enthousiast over Spinoza’s ideeën over de scheiding tussen wetenschap en religie. Het zijn  verschillende werelden die ellende geven als je ze vermengt. Religie is een emotioneel moreel systeem verbonden met dogma’s en ceremonies, wetenschap en filosofie zijn rationaliteit op zoek naar de objectieve waarheid.
  • De Dijn stelt, in tegenstelling tot Spinoza, dat de mens een "ritueel wezen" is, en dat rituelen, zoals het eren van de doden of de huwelijksceremonie, belangrijk zijn voor een gemeenschap, ook al zijn ze a-rationeel en niet direct nuttig (ze leiden integendeel tot verspilling).
  • M.b.t. het maakbaarheidsdenken in onze maatschappij zegt de Dijn: de tech tycoons, die de wereld naar hun hand willen zetten handelen vanuit slecht-liberalisme, in de lijn van Ayn Rand. Maakbaarheid om in tijd van nood alle middelen te gebruiken dat is OK, maar het moeten middelen blijven. De samenleving en de medemens blijft het belangrijkst. Tenslotte zegt Spinoza: er is voor de mens niets nuttiger dan de mens (maar toch mag men de mens niet als middel zien).
 
Interview
 
Herman de Dijn kan je gerust de (nog altijd academisch actieve) nestor noemen van de Spinozadeskundigen in het Nederlandse taalgebied. In 1971 promoveerde hij aan de universiteit van Leuven over de kenleer van Spinoza, vanaf 1973 doceerde hij de geschiedenis van de moderne filosofie, aan dezelfde universiteit. Het meest hield hij zich bezig met Spinoza en Hume, maar zijn interesseveld is veel breder. Hij reisde de hele wereld over en doceerde in Japan, Mexico, Zuid-Afrika, Beijing, Amsterdam, Edinburg, Cambridge en Harvard.
Van 1989 tot 2002 was hij ook voorzitter van de Vereniging het Spinozahuis. In 2008 ging hij als hoogleraar met emeritaat.


 
                                               
 
We zitten in een tuinkamer in zijn huis in een rustige wijk van Leuven. Op de tafel liggen een aantal van zijn Spinoza boeken “in de aanslag”. De andere Spinoza, De uitgelezen Spinoza, Rituelen, De Doornen en de Roos en zijn eerste boek, The Way to Wisdom, eigenlijk een ode op Spinoza’s Tractatus de Intellectus Emendatione (de Dijn spreekt liefkozend over “de Tractatus”), dat boek steunt op zijn doctoraat uit 1971. Regelmatig zal hij in het gesprek aan deze boeken refereren.
 
De fascinatie voor Spinoza
 
Herman de Dijn loopt nog steeds warm voor de Tractatus, het meest persoonlijke werk van Spinoza, dat hij zijn hele leven lang wilde voltooien, maar dat desondanks toch onvoltooid is gebleven.
“Ik ben er met veel moeite in geslaagd een diepgaand doorzicht te krijgen in de Tractatus”, zegt hij. “Ik heb bestudeerd hoe de voortgang van de gedachte precies in elkaar zit. De Tractatus is Spinoza’s ‘logica’. Logica betekende in zijn tijd iets anders dan dat het nu betekent. Het is de weg naar, de inleiding tot de eigenlijke filosofie, bestaande in een methodische, reflectieve zoektocht naar de juiste kennis en methode bruikbaar in de filosofie als zodanig [1]. In die logica ontdekt Spinoza uiteindelijk de methode nodig om de filosofie zelf te ontwikkelen: dat is niet de logica, maar de synthetische geometrische (meetkundige) methode (à la Euclides en Hobbes).
Al dat uitzoekwerk gaf mij een geweldige voldoening. Ik kijk er nog steeds met plezier op terug. De inspanning en het genot tegelijkertijd om echt inzicht te verwerven.”
“Spinoza’s logica (de Tractatus), is heel waarschijnlijk zijn eerste, eigen werk. Het demonstreert dat Spinoza voor alles en van bij het begin een ethisch-religieus denker is, die zich afvraagt: wat is het ware goede, wat is het echte geluk? Dat blijkt uit de fameuze, ‘existentiële’ beginparagrafen van de Tractatus: een korte inleiding op de logica, een inleiding dus op de inleiding tot de filosofie. De mooiste, hermeneutische analyse van die fameuze beginparagrafen van de Tractatus is te vinden bij Theo Zweerman. Zijn doctoraat (in Leuven) ging heel diep in op die beginparagrafen en is bewerkt tot een boek. Het boek werd eerst uitgegeven in het Frans. Paul Juffermans heeft geholpen met de Nederlandse vertaling van het Franse boek: Spinoza’s inleiding tot de filosofie. Een van de beste inleidingen in de filosofie van Spinoza. Zweerman was een hele goede filosoof, en tegelijk Franciscaan en theoloog, een merkwaardige combinatie. Een pater-Spinozist. Ook de professor die mij adviseerde bij mijn doctoraat in Leuven, Albert Dondeyne, was een priester. Ik wist toen zelf niet dat de boeken van Spinoza op de index stonden. Ik studeerde aan een katholieke universiteit en ging een doctoraat maken over Spinoza wiens boeken op de index stonden! Opmerkelijk genoeg bleek dat geen probleem.”
 
Over de hele wereld belangstelling voor Spinoza
 
Herman de Dijn doceerde in de hele wereld. Overal bleek men geïnteresseerd in Spinoza. Er was wel veel verschil in uitleg van Spinoza, in verschillende culturen is dat anders. Ik vraag hem: Hoe breng je dan toch de ideeën over zoals Spinoza het bedoelde, zodat die uitleg in verschillende culturen standhoudt?
“Je hebt een objectieve methode nodig om Spinoza te begrijpen”, zegt de Dijn. “Ik gebruik de hermeneutische methode, zoals Spinoza die ook zelf gebruikte in de Tractatus Theologico-Politicus (TTP, het Theologisch-Politieke Traktaat). In die methode gaat het er primair om een tekst diepgaand naar zijn betekenis te verstaan: eerst moet je de vraag stellen: wat staat er eigenlijk, wat bedoelt de schrijver, uitgaande van zijn tijd en zijn denkwereld? En pas daarna: is het waar wat ie zegt? Spinoza was een van de eersten die de hermeneutische methode toepaste. Mijn allereerste artikel uit 1967 gaat over die interpretatiemethode van Spinoza, een methode voor de studie van niet-wetenschappelijke teksten. Ik gebruik die methode, want Spinoza’s tekst is zelf geen wetenschap, het is filosofie.”
“In de TTP past Spinoza dus de hermeneutische methode toe op de tekst van de Bijbel. Om de Bijbel te begrijpen moet je de geschiedenis kennen, de taal en de maatschappij waar de teksten ontstaan zijn en je moet ook onderscheid maken tussen wat fundamenteel is en wat bijkomstig. Zo stel ik ook bij Spinoza zelf de vraag: wat is, gezien de context, de eigenlijke boodschap? De waarheidsvraag komt daarna. In andere landen en culturen geldt die methode ook: ook zij moeten Spinoza begrijpen vanuit zijn eigen tijd en cultuur en op basis van een zo objectief mogelijke interpretatie van de inhoud. Maar op elke plek in de wereld legt men toch eigen accenten. B.v. in Japan waren ze in het bijzonder geïnteresseerd in de kennis van de derde graad, de intuïtieve kennis [2], meer dan in de hele rest. Omdat ik beweerde dat de kennis van de derde graad (intuïtie) iets anders is dan de rationaliteit (ratio, kennis van de 2e graad). Er is iets hogers dan de rationaliteit. Intuïtie, ik interpreteer dat als een meditatietechniek, niet zoals yoga, maar veeleer vergelijkbaar met het boeddhistische zazen (letterlijk ‘zitten’). Je moet gaan zitten, en over je ervaringen en emoties van het moment reflecteren, wel vanuit het rationeel inzicht in de menselijke psychè dat je al verworven hebt. Als je dat inzicht in jezelf dan kunt verbinden met de Godsidee kan je kennis van de derde graad bereiken. Dat vonden ze mooi.”
 
De weg naar de intellectuele liefde tot God
 
Pas je die meditatie zelf ook toe?
“Nee, ik doe zelf niet aan yoga of zazen of zoiets. De vraag is wat wil je? Wat ik wilde en wil, als academicus en filosoof, is “verstaan”. Ik benader Spinoza niet, zoals sommigen tegenwoordig, vanuit een existentiële nood of omdat ik uit een religie zou zijn gevallen. Dat kan uiteraard voor die mensen belangrijk zijn, maar ik zoek iets anders. Ik wilde en wil vooral weten wat Spinoza precies bedoelde in al die moeilijke teksten van hem. Ik wilde begrijpen wat er echt staat. Ik zie Spinoza als een vriend: ook geobsedeerd door begrijpen. De vreugde van het begrijpen zelf, van een tekst of van de realiteit: dat is iets dat ik bij Spinoza steeds heb ervaren en bewonderd.”
“Spinoza heeft in zijn filosofie, vanaf de Tractatus al, tegelijk een ultiem doel, het ware en hoogste geluk, dat je bereikt door intuïtieve kennis. De vraag die ik me stelde was: wat zegt Spinoza ons precies over de weg daarnaartoe. Dat staat in Boeken 4 en 5 van de Ethica. Als je die Boeken hermeneutisch probeert te begrijpen dan ontdek je dat er, wat betreft de ethiek in strikte zin, in de Ethica twee ethieken zitten, namelijk een ethica van de ratio (in Boek 4), en de ethica van de intuïtie (Boek 5). Fascinerend!”
“Spinoza kon, gezien zijn aard en de invloeden die hij onderging, niet anders dan de oude, gemeenschappelijke religie en moraal achter zich laten. Hij was een enkeling, ontvoogd van zijn gemeenschap (na de ban heeft hij nooit nog toenadering gezocht tot een of andere godsdienst). Hij stelde zich tot taak voor enkelingen zoals hij zelf een nieuwe filosofische ethiek en religie uit te vinden: een ethiek van de rede, aangevuld met een nieuwe religie, een nieuwe spiritualiteit (de intellectuele liefde tot God). Dat alles presteert hij in de boeken 4 en 5 van de Ethica. Eens je dat begrepen hebt, stelt zich de tweede vaag: wat doe je zelf met die kennis van Spinoza die je verworven hebt? Mijn antwoord is opnieuw: in mijn eigen leven was het verstaan van filosofische teksten het belangrijkst. Ik ben niet bezig geweest met het navolgen van de rationele levensregels die Spinoza in Boek 4 vermeldt, noch met mediteren zoals besproken in Boek 5 van de Ethica [3]. Toch zijn de inzichten van Spinoza mij niet vreemd. Zijn levensregels (dictamina rationis) zijn heel praktisch en bruikbaar. B.v. als je ziet dat je telkens in bepaalde situaties het verkeerde doet, dan moet je daarop letten en proberen die situaties te omzeilen. We noemen dat nu “nudging”. Als je vindt dat je gemakkelijk te veel snoep eet dan helpt het om niet naar een bepaald soort winkel te gaan en in elk geval niet om telkens snoep in huis te halen.”
“Maar er is volgens Spinoza iets hogers dan het verstand en zijn praktische levensregels, namelijk de scientia Intuitiva, de intuïtie. Die steunt wel op het verstand (en trouwens ook op de verbeelding!) maar gaat er bovenuit. In mijn interpretatie gaat het daar over een weg, een techniek (bestaande uit remedia) waardoor je tot een soort religiositeit komt, tot kennis van de 3e graad en intellectuele liefde tot God [4]. Dat is religieus omdat het kennis is van en ervaring van de band tussen het ik en God die leiden tot de liefde tot God. De liefde voor God is het resultaat van een combinatie van elementen: 1e Je moet emoties hebben, welke emotie dan ook kan het vertrekpunt zijn, 2e Je moet rationele kennis hebben over je emoties, 3e Je moet letten op je eigen emoties, je moet ze voelen, erover reflecteren en ze analyseren: wat ik zelf nu ervaar, wat is dat eigenlijk en waar komt dat vandaan? 4e In die zelfervaring en zelfreflectie kom ik mezelf te zien als natuurding dat er slechts is, en is zoals het is, door Iets Anders, God. Dan denk ik mezelf als deel van God, dat geniet van inzicht en ervaring dankzij God, en zo, 5e kom ik tot de intellectuele liefde voor God. In het kader van de meditatieve reflectie en ervaring ontstaat een intieme band met de Natuur als Goddelijk, wat Spinoza de Natura Naturans noemt. Ik zie mezelf als een soort vonk, een verschijningsvorm van de ultieme, goddelijke Energie.”

Herken je zo’n ervaring bij jezelf?
“Wel, ik reageer op die leer zoals nog anderen doen. Ze hebben het gevoel: ik kan dat enigszins plaatsen, het is me niet totaal vreemd wat er daar beschreven wordt. Het is frappant dat sommige dichters gelijkaardige ideeën uitdrukken. Ik heb in mijn boeken een paar maal verwezen naar een gedicht van Leo Vroman (niet toevallig wetenschapper en dichter) [5].
 
...
Als ik de grens aanraak van mijn vermogen
worden mijn zolen even grondig plat
kriebelt er iets boven mijn ellebogen
en begrijp ik: nu begrijp ik wat.

Dan krijg ik wel eens tranen in mijn ogen
niet van het begrepene maar doordat
ik merk hoe kinderachtig opgetogen
ik weer ben met wat ik nooit bezat.

Lieve natuur door de natuur bedrogen
omhels ik de natuur en blijf ik pogen
in haar te baden die ik al aanbad.
...
 
Een prachtig gedicht waarin, zo vind ik, Vroman in versvorm beschrijft wat Spinoza bedoelt. Dus zonder ingewikkelde, geometrische, methode kunnen mensen ook ontdekken wat Spinoza uitlegt. Je kan het intuïtief aanvoelen, zoals Leo Vroman.
 
En nu terug naar mezelf: eigenlijk hoef je niet door en door spinozist te zijn om enigszins te begrijpen waarover het gaat. Ook bij Vroman of Einstein denk ik aan de kosmische religiositeit zoals Spinoza die bedoeld moet hebben [6].”
 
Kunst, verwondering en de kennis van de derde graad
 
Dus veel kunstenaars voelen zich aangesproken door Spinoza…
“Ja, dat is een enorme paradox. Spinoza, die schrijft op een manier die jaren studie vereist om zijn teksten echt te begrijpen, die lastige filosoof, wordt opgehemeld door kunstenaars. Dat is ongelofelijk. Zelf schreef Spinoza niet over kunst en het was voor hem zeker niet het belangrijkste (kunst behoorde eigenlijk tot de verbeelding, de kennis van de eerste graad). Hij schreef wel: de mens geniet best van het leven, ook van theater en muziek, want het lichaam heeft het nodig [7]. Hij spreekt over theater, en citeert eruit, maar dat was in zijn tijd eigenlijk een vorm van morele pedagogie. Spinoza’s visie op kunst past in zijn visie over het belang van blije emoties. Maar, zo zouden we nu zeggen, kunst is toch wel iets meer? Het intuïtieve en sublieme karakter van kunst, dat komt bij Spinoza niet aan bod. Dat is meer iets dat later, in de romantiek, echt naar voren komt.  Misschien had Spinoza meer gehad aan hedendaagse kunst. Moderne kunst hoeft niet meer mooi of entertaining te zijn. Het kan ook experimenteren zijn of maatschappijkritiek.”
“Kunstenaars geïnteresseerd in Spinoza zijn dat vooral omwille van zijn kennis van de derde graad, de intuïtieve ervaring van eenheid met en liefde voor de God-Natuur. Rationele kennis is algemeen (de notiones communes[8]) maar kennis van de derde graad is tegelijk inzicht en ervaring, heel persoonlijk als het ware en verbonden met actieve emoties. Vandaar dat de kennis van de derde graad meer is dan de rationele kennis.”
 
Dat lijkt op verwondering, in je werk komt dat begrip ook vaak voor…
“Spinoza heeft een beperkte visie op het affect verwondering. Hij definieert het als: verwondering ontstaat doordat men iets niet begrijpt; zodra je het wel doorziet kun je niet meer verwonderd zijn. Maar dat is niet juist vind ik; of, beter gezegd, er is een verwondering die blijft ook al doorzie je iets helemaal (denk aan de verwondering over een menselijk gelaat, of over een prachtig schilderij). Het bijzondere is dat er bij de kennis van de derde graad, de scientia Intuitiva, wel een soort sublieme verwondering aanwezig is. In het gedicht van de wetenschapper Vroman wordt dat goed uitgedrukt. Ik parafraseer: Ik ben erin geslaagd iets te begrijpen, Eureka. Fantastisch. Maar wie ben ik? Hoe grandioos ook mijn begrijpen, toch ben ik maar een deeltje badend in de natuur. Eigenlijk begrijpt de Natuur in mij; ik ben helemaal haar prestatie. Eens ik me dat realiseer, dank ik u Natuur, waar ik toe behoor, aan wie ik alles dank en die ik dus bemin. Danken en verwondering horen samen.”
 
Is verwondering verbonden met nieuwsgierigheid?
“In mijn boek Rituelen: waarom we niet zonder kunnen heb ik uitvoerig het fenomeen van de verwondering behandeld [9]. Verwondering kan samenhangen met nieuwsgierigheid. Nieuwsgierigheid is: “wat is hier gebeurd?” of “Hoe zit dat hier in elkaar?”, die initiële verwondering leidt tot onderzoek; maar als je gaat kijken en je komt te weten wat er aan de hand is, dan ben je niet meer verwonderd, het wonder is verdwenen. Maar er is een andere soort verwondering, verbonden met aangesproken, getroffen worden. Het ‘eeuwige’ wonder van de roos: als je een roos ziet dan kan je verwonderd zijn en blijven, ook al weet je er wetenschappelijk gesproken alles van.
De beginnende moderne tijd heeft alles te maken met de cultivering van de nieuwsgierigheid. De wetenschap is ontstaan uit nieuwsgierigheid, niet uit sublieme verwondering. Hans Blumenberg, een Duitse filosoof-historicus uit de vorige eeuw, heeft de band tussen ontstaan van moderne wetenschap en culturele cultivering van nieuwsgierigheid bestudeerd. Bij Spinoza is er scherp bewustzijn van de band tussen nieuwsgierigheid, wetenschappelijke verwondering en verklaren, maar hij spreekt niet over de esthetische of existentiële verwondering. Je moet door de romantiek bepaald zijn om dat fenomeen expliciet te kunnen opmerken en bedenken.”
 
Ontstaan van de interesse in Spinoza
 
Hoe is bij jou de vonk naar Spinoza ontstaan?
“Ik was altijd al geïnteresseerd in filosofie en in mijn secundaire schooltijd hadden we een paar priester-leraren die ons i.p.v. godsdienstles filosofie gaven. Kan je je dat voorstellen? Ik ben daarna filosofie gaan studeren en was vooral geïnteresseerd, zoals iedereen die toen jong was, in het existentialisme: Sartre, Heidegger, Buber, Levinas. Toen ik besloot om te gaan doctoreren, wilde ik dat eigenlijk in Heidegger of Levinas doen. Maar mijn professor zei: iedereen doet dat tegenwoordig. Doe eens iets origineels. Kijk eens naar de filosofen van de 17e en de 18e eeuw. Je gaat in je leven veel meer hebben aan de moderne filosofie dan aan de hedendaagse filosofie. Ik bezocht de sectie moderne tijd in de bibliotheek en kwam zo bij Spinoza terecht. In het latijn en in 17e eeuws Nederlands! En jong en overmoedig zijnde, dacht ik, dat ga ik bestuderen. Zo is het begonnen. Stom toeval eigenlijk. Het bleek aartsmoeilijk, ik heb echt gewanhoopt in die tijd of ik het ooit kon afmaken. Ik had ook weinig houvast aan de bestaande literatuur. Tot ik de Spinoza-studies ontdekte van een Franse filosoof Martial Gueroult. Toen ik die gelezen had dacht ik: zo wil ik het ook doen. Zoals hij Spinoza verstaat, hermeneutisch en tegelijk structuralistisch, dat wil ik ook. Mijn Spinoza loopbaan heeft 2 fases gekend: eerst rationalistisch (structuralistisch) en een hele tijd later ook aandacht voor de meer mystieke kant van Spinoza.”
“Ik heb ook veel gehad aan mijn Spinozavrienden (mijn boek De Andere Spinoza is aan hen opgedragen: Fokke Akkerman, Cornelis de Deugd, Raymond Henrard, Huib Hubbeling, Guido van Suchtelen, Theo Zweerman). Ik ben praktisch meteen na mijn doctoraat lid geworden van de Vereniging Het Spinozahuis, dankzij toenmalig voorzitter Hubbeling, die in de jury zat voor mijn promotie. Een ongelofelijk lieve, intelligente man, die mij als groentje hielp om academisch mijn weg te vinden in de Spinoza-wereld.  Op alle grote congressen over Spinoza tussen 1970 en 2000 werd ik uitgenodigd. De jaren 70, 80, 90 waren een bloeiperiode voor het Spinoza-onderzoek. Praktisch elk jaar waren er internationale congressen, waar alle toenmalige Spinoza-scholars uit de hele wereld bij elkaar kwamen: Fransen, Duitsers, Nederlanders, Amerikanen, Japanners, Italianen, Spanjaarden, Scandinaviërs. Ik heb enorm geluk gehad om precies in die tijd te doctoreren en jong academicus te zijn.”
 
Spinoza en zijn invloed op de maatschappij
 
Hebben die Spinozastudies iets teweeggebracht in de maatschappij?  
“Ja, maar of dat toe te juichen is, is iets anders natuurlijk. Spinoza werd cultureel-maatschappelijk gesproken in de 70er en 80er jaren vooral omarmd door marxisten. Bijvoorbeeld door Louis Althusser in Frankrijk of Antonio Negri in Italië. Het was de tijd van de Koude Oorlog. Spinoza werd, zeker in Europa, de kant opgetrokken van Marx en Mao in de strijd tegen het kapitalisme. Maar geleidelijk aan, zeker in de jaren 90, was het gedaan met het marxisme. De muur viel: het einde van koude oorlog, en het einde van de intellectuele dominantie van het marxisme in Europa. Maar de interesse in Spinoza bleef. Hij is zelfs, voor veel mensen, het alternatief geworden zowel op existentieel als op maatschappelijk vlak. Dat betekende natuurlijk dat Spinoza op een nieuwe manier moest worden geïnterpreteerd. Niet meer als voorloper van Marx, maar veeleer als radicale, liberaal-democratische verlichtingsdenker. Jonathan Israel is een goed voorbeeld. Is dat de ware Spinoza? De politieke filosofie van Spinoza is mijns inziens helemaal niet liberaal, noch verlicht-humanistisch; ze is realistisch, niet utopistisch [10]. Spinoza analyseert de politiek vanuit een radicaal naturalistische visie op hoe de mens en dus ook de maatschappij werkelijk in elkaar zit. Spinoza heeft, zoals hij zelf zegt, geen ideologie die bepaalt hoe de dingen zou moeten zijn.”
“Spinoza’s politieke filosofie is de meest interessante politieke filosofie die ik ken. En dat heeft met zijn realisme te maken. Zijn ideeën over internationale politiek zijn bijvoorbeeld compleet tegengesteld aan wat liberaal-humanistisch gestemde denkers vandaag beweren: dat er dringend een internationale regering en rechtsorde moet komen boven de natiestaten; deze moet dan het einde van de politieke geschiedenis inluiden. In zijn Politieke Traktaat komt Spinoza tot het besluit dat dat niet kan; hij lijkt - zeker vandaag - gelijk te krijgen: het einde van de geschiedenis is helemaal niet nabij. Politiek is altijd geïncarneerd in een soevereine macht die steunt op welbepaalde historisch-cultureel geformeerde gemeenschappen, gehoorzamend aan tijdsgebonden ideeën, wetten en gebruiken. Spinoza is niet tegen internationale verdragen, maar die verdragen zijn altijd ad hoc en voorlopig. Namelijk zo lang een staat daar voordeel bij heeft of niet de macht heeft om de andere op te slokken. Een universele consensus die zeggenschap heeft of geeft over soevereine staten kan niet; er is geen echte internationale rechtshandhaving; er is op dat niveau altijd slechts de macht van de sterkste (of de sluwste) soeverein.”
“Een ander voorbeeld: de meest gangbare mening over democratie (ten minste in het Westen), is die van John Rawls. Democratie berust op een rationele consensus waarbij de staat en zijn burgers op rechtvaardige manier rekening houden met de zwakkeren. Wat zegt Spinoza over de burger van de staat, of over de soeverein? Zijn die rationeel, worden die geleid door de deugd van rechtvaardigheid? Nee, helemaal niet! De burgers kan je niet beschouwen als een gemeenschap van rationele individuen; elk staatsregime is onvermijdelijk een regime van de gehoorzaamheid en de macht. Er zijn wetten maar die zijn gericht op de organisatie en beheersing, in concrete omstandigheden, van de collectieve emoties (zodat veiligheid en vrede gehandhaafd blijven). De macht van de soeverein kan eventueel steunen op rationeel advies, maar de ratio blijft toch slechts een middel in dienst van zijn macht. Als die macht denkt dat de ratio in haar nadeel lijkt uit te pakken, dan gaat die macht emotioneel reageren (zoals Trump nu tegenover de wetenschap). Spinoza analyseert realistisch, als een neutrale wetenschapper, die op basis van zijn inzichten wel kan aangeven wat de beste vorm(en) van soevereiniteit en gehoorzaamheid zijn (er zijn er drie) en aan welke vereisten die moeten beantwoorden. Die vormen, indien geïmplementeerd, kunnen eventueel vrede en vrijheid opleveren voor de burgers; maar het gaat bij politieke vrede en vrijheid om imaginaire zaken, het gaat daar om iets anders dan de intellectuele vrede en vrijheid van de filosoof. Spinoza’s politieke filosofie staat in dienst van de realistische verbetering van het samenleven (met ruimte voor de filosofie daarbinnen), maar in de politieke realiteit hangt de facto alles af van de soeverein en niet van de filosoof.”
 
Determinisme
 
In hoeverre speelt het determinisme van Spinoza daar een rol in, hebben wij mensen überhaupt wel de mogelijkheid iets ten goede teweeg te brengen? Of zijn we machteloos slachtoffer?
“Er is geen contingentie volgens Spinoza. Dus alles is volkomen bepaald. De keten van de oorzaken (de orde van de natuur) is echter zo complex dat wij mensen die nooit kunnen doorzien. Je hebt hoogstens het vermogen om achteruit te kijken hoe het gelopen is en proberen te achterhalen waarom. Helaas kunnen we zelfs op basis van wetmatig inzicht toch niet met zekerheid voorspellen: de omstandigheden, die eigenlijk telkens eindeloos zijn, kunnen altijd enigszins anders uitdraaien dan verwacht. Omdat we toch iets moeten en willen doen (we zijn nu eenmaal conatus), proberen we te handelen op basis van de gegeven situatie en van ons (beperkt) inzicht in de wetten van de natuur. We zijn niet compleet machteloos. Maar het blijft afwachten, geen zekerheid. Dat geldt ook voor het rationele individu. Het rationele individu, de “vrije mens”, zoals Spinoza die schetst in Ethica 4, heeft bepaalde ervaringen opgedaan met zichzelf. Hij kan reflecteren waarom allerlei dingen in het verleden telkens verkeerd afgelopen zijn: ook hij laat zich af en toe emotioneel manipuleren door dit of dat. Maar hij heeft tegelijk inzicht gekregen in de wetten van de eigen emoties. Een rationele mens kan dan, op basis van zijn inzicht en zijn ervaring met zichzelf, een afweging maken wat best te doen in het kader van zijn (onvermijdelijk) verlangen naar het betere. Zoals in het voorbeeld van daarstraks (nudging). Uit ervaring weet je dat je niet tegen de verleiding op kan als de snoep al in de kast ligt. Dus je maakt een regel voor jezelf (geen snoep kopen) en je denkt ik ga die regel proberen involgen. Maar of we dat daadwerkelijk kunnen, hangt niet alleen van ons rationeel inzicht en ons verlangen af; soms laat ook de rationele persoon zich toch weer verleiden. Dat noemt Spinoza een vorm van leed eigen aan een rationeel persoon. Namelijk: ik weet het goede en ik doe toch het kwade, wat me dan droef stemt (E4P17S).”
 
Er is geen contingentie maar we kennen de gedetermineerde situatie niet. Wat dat betreft zijn we dus allemaal slachtoffer van het lot?
“Inderdaad. Wie enigszins nadenkt over hoe de mens op duizend manieren bepaald is door de eigen natuur (verbeelding en emoties) en door zijn omgeving, begrijpt dat we niet vrij, maar gedetermineerd zijn en wel op manieren die we, zeker in concreto, niet kunnen achterhalen. Dat noemen we onze bepaaldheid door het Lot (de compleet onbetrouwbare, want door ons onvoorspelbare Fortuna). Alleen op welbepaalde momenten, wanneer we strikt rationeel nadenken, zijn we echt vrij (=alleen innerlijk, door onszelf, gedetermineerd, door de logische opeenvolging van onze gedachten). Maar ook de vrije en rationele mens is tijdens zijn leven toch dikwijls gedetermineerd door het lot en door zijn emotionaliteit (zie Ethica 4).”
“Strikt genomen (voor God) is er geen Lot: dat begrip getuigt van onwetendheid (en bijgeloof). Voor het intellect Gods bestaat het Lot niet. In werkelijkheid is alles compleet gedetermineerd en is de oneindige orde van de natuur volkomen aan God bekend, zowel inzake de wetmatigheid als inzake de volgorde der concrete oorzaken en gevolgen. Spinoza anticipeert hier het idee van Laplace: de ‘demon van Laplace’ [11]. Die weet alles en kan dus perfect de toekomst voorspellen. Maar het menselijke verstand kan dat niet; het kan alleen weten in het algemeen dat alles strikt gedetermineerd is, maar niet exact hoe precies.”
 
We zijn dus erg beperkt, hoe ga je daar in de praktijk mee om?
“Iedereen is gedetermineerd en onderhevig aan ‘het lot’, ook de rationele mens kan daar niet helemaal aan ontsnappen. Maar de rationele mens kan wel ontsnappen aan nihilisme en cynisme: zoals Spinoza uitlegt in Ethica 4. De rationele mens is ook conatus en kan niet anders dan streven naar het ware goede en wel op basis van verworven inzicht en ervaring; maar hij weet dat het soms niet zal lukken; dat geeft echter niet: ik doe mijn best en wanneer het misloopt, weet ik dat dat niet anders kon, en dat mij eigenlijk geen schuld treft (berouw is dus nonsens, althans voor de rationele mens). Het adagio van de rationele mens is dan ook: doe wel en zie niet om, en verheug je over wat je wel bent en kunt: “bene agere et laetari” Dat vind ik nog steeds een van de mooiste zinnen in de Ethica: doe je best en verblijd je (E4P73S). Waar het op aan komt is: “to be able to let go… “; als dat lukt, is er vreugde.”
 
Dat is ook stoïcijns…
“Inderdaad, Ethica 4 is tot op zekere hoogte stoïcijns. Maar Spinoza gaat boven het stoïcisme uit. Dat zegt hij zelf in de inleiding in Ethica 5: Descartes is fout, maar de Stoïcijnen ook: er is helemaal geen vrije wil [12].”
 
Religie en wetenschap
 
“Een thema dat me sterk heeft beziggehouden, is hoe Spinoza de relatie ziet tussen filosofie en religie. Hij behandelt dat in de Tractatus Theologico-Politicus, hoofdstuk 15. Wetenschap en filosofie waren in zijn tijd één geheel. Ik vind dat hoofdstuk in de TTP nog steeds ongelofelijk interessant. Als je filosofie en religie vermengt dan geeft dat ellende in de politiek, het leidt tot misbruik van de filosofie in dienst van politiek-religieuze machtshonger. Maar de eigenlijke reden van de scheiding was voor Spinoza dat het gaat om twee radicaal verschillende domeinen: het domein van de theorie (gebaseerd op de ratio) en dat van een morele praktijk (gebaseerd op de imaginatio). De religie is geen leer, het is eigenlijk een collectieve moraal, wel nauw verbonden met interne dogma’s en ceremonies. Bij wetenschap ben je rationeel op zoek naar objectieve waarheid. Dogma’s zijn verbeeldingen (bijvoorbeeld van een goddelijke Rechter) niet rechtstreeks in tegenspraak met de wetenschap, het zijn dingen die je nodig hebt voor de in stand houding en de overdracht van de collectieve, morele geloofsgemeenschap.”
“Ik vind wel dat Spinoza de waarde van dogma’s en ceremonies in de religie onderschat. Wat hij zegt over religie is interessant maar in mijn visie onvolmaakt. Ik ben het met hem eens als hij zegt dat religieuze dogma’s niets te maken hebben met de wetenschap, het gaat om uitspraken die onderdeel zijn van de religieuze praktijk (ze worden ‘beleden’ in een gebed). Bij dogma’s en ceremonies gaat het om zaken die je gezamenlijk beleeft, zoals bij samen muziek maken of samen theater spelen. Zij zijn onderdeel van een gemeenschappelijke manier van leven. Spinoza ziet dat wel, maar vindt vooral ceremonies, offeren, vuur aansteken, wierook, knielen, enz., overbodige onzin of magie. Ik zie dat anders. Die ceremonies zijn binnen hun context wel degelijk belangrijk, geen onzin en evenmin onvermijdelijk magisch van aard.”
“Filosofen in Spinoza’s tijd hadden geen goed begrip van rituelen. Zoals ze ook geen goed begrip hadden van kunst. Ze hadden geen inzicht in wat ritueel eigenlijk is. Laat me een voorbeeld geven: onderdeel van praktisch elke moraal, tot de dag van vandaag, religieus of niet, is dat je de doden ‘de laatste eer’ bewijst. Als je dat niet doet bega je een zware morele fout. In alle culturen is dat aanwezig, tot in de meest geseculariseerde maatschappij toe. Dat ritueel, begraven of cremeren, met buigen en kussen, met wierook en kaarsen, e.d., is een uiterst belangrijke morele verplichting. Voor Spinoza is dat allemaal bijzaak, het is eigenlijk nonsens. Ik zeg: nee dat is geen nonsens. Het heeft ten diepste te maken met de manier waarop je staat (en moet staan) tegenover mensen. Je kan zelfs een dode mens niet beschouwen als gewoon een object; je moet eerbied betonen tot over de dood heen (‘de laatste eer’), ook al heeft de dode er zelf niets meer aan. Ja, wij doen dingen die geen nut hebben en die lijken in te gaan tegen wetenschap (alsof menselijke resten uiterst speciaal zijn). Maar, mensen die hun doden begraven weten natuurlijk ook wel dat mensen ‘stof en as’ zijn (zoals alle lichamen) en toch voeren ze het ritueel uit, voeren ze ‘dat theater’ op, omdat ‘het zo hoort’ en niet omdat het nuttig is of zo. De betekenis aan het lichaam gegeven in het ritueel staat niet in tegenstelling met wetenschappelijk inzicht in dat lichaam. Het gaat in het ritueel niet om inzicht, maar om eerbetoon aan een lichaam dat ons speciaal aanspreekt, zelfs al is het dood (zoals menselijke lichamen nu eenmaal doen bij mensen). Dat eerbetoon doorvoeren is belangrijker dan handelen strikt op basis van rationeel inzicht alleen. Vandaar dat ik zeg: de mens is strikt genomen geen rationeel wezen, de mens is ten diepste een ritueel wezen [13]. Doodsrituelen kunnen ook breder zijn dan alleen voor mensen, ook voor dieren of voor bepaalde objecten (dus totaal los van elk geloof in onsterfelijkheid). B.v. in Japan bestaan rituelen voor het ceremonieel verbranden van objecten die je heel je leven dicht bij jou hebt gehad. Een BH bijvoorbeeld. Die worden ceremonieel verbrand, die gooi je niet zomaar in de vuilnisbak. Daar heb je respect voor.”
“Latere godsdienstantropologen, zoals Émile Durkheim of Claude Lévi-Strauss, hebben de betekenis van religieuze rituelen en ceremonies beter begrepen dan Spinoza. Niet verwonderlijk, Spinoza en de filosofen van zijn tijd wisten ook niet alles. Toch vind ik het eigenlijk wat vreemd dat hij zo ongevoelig was voor rituelen want hij moet nauw met joodse rituelen opgevoed geweest zijn. Maar hij blijkt meer in joodse filosofie dan in de ceremoniële kant van het Joodse geloof geïnteresseerd geweest te zijn.“
 
Andere filosofische inspiratiebronnen
 
Zijn er behalve Spinoza ook andere filosofen die je inspireren?
“Mijn leeropdracht in Leuven was: moderne filosofie van de 17e en de 18e eeuw. Ik had twee favorieten: Spinoza (17e eeuw) en Hume (18e eeuw). Ik vond Hume ook als tegenpool van Spinoza interessant. Het ene jaar gaf ik college over Spinoza, het jaar daarop over Hume. Op het gebied van inzicht in het ritueel is Hume veel interessanter dan Spinoza. Ik heb een artikel geschreven over rituelen bij Hume [14]. Maar de filosoof waar ik me het meest verwant mee voel is Wittgenstein. Weer heel anders. In Cambridge volgde ik colleges van Elizabeth Anscombe, een beroemde leerlinge van Wittgenstein. In Leuven heb ik regelmatig zelf ook college gegeven over Wittgenstein. Voor hem zijn godsdienst en wetenschap twee radicaal verschillende domeinen of ‘taalspelen’, die eigenlijk niet tegenstrijdig kunnen zijn (omdat godsdienst geen theorie of leer is). Sinds Kant zijn filosofie en wetenschap definitief uit elkaar gegaan; het taalspel wetenschap en het taalspel filosofie zijn nu ook sterk verschillend. Spinoza is geen wetenschapper, tenzij je onder wetenschap ook de menswetenschappen meetelt. Zijn psychologie, politieke theorie, hermeneutiek… zijn allemaal tot vandaag fantastisch om kennis van te nemen.”
 
Troost en hoop
 
Kan je uit Spinoza troost en hoop putten?
“Beginnen we met troost. In de inleiding op de Tractatus spreekt Spinoza over een soort existentiële crisis die hij zelf blijkbaar van binnenuit kent. Als men zich in het leven laat leiden door de zucht naar rijkdom, eer of lust, komt men telkens weer bedrogen uit. Het nastreven van de gewone ‘goederen’ leidt aldus uiteindelijk tot wanhoop (een gelijkaardig verhaal in Tolstoi’s The Death of Yvan Illich). Dat doet de enkeling zoeken naar het ware, vaste goede, ook al weet men niet direct wat het is en ook al is het misschien niet eens te vinden. Zit de enkeling dan onvermijdelijk in een patstelling? Door zo over de situatie van de enkeling, zijn ervaring, het bestaan en de aard van het ware goede na te denken, doet de enkeling Spinoza een paradoxale ontdekking, die hij ook met andere enkelingen wil delen. Het intense nadenken zelf bezorgt hem intellectuele vreugde en diepe vertroosting, de vertroosting van de filosofie (die niet tot miserie leidt als neveneffect). Spinoza spreekt dus zelf over de troost die samenhangt met de existentiële reflectie: er is een ander leven mogelijk, intrinsiek waardevol, het intellectuele leven.”
“Hoop is iets helemaal anders. Het is iets in de trant van: het zal allemaal wel goed komen. Het lot zal me wel gunstig gezind zijn. De uitkomst is echter helemaal niet gegarandeerd, je maakt jezelf wat wijs. Je verwachting is op niets gestoeld; uiteindelijk wacht toch altijd de dood. Bij Spinoza staat hoop tegenover vrees: ze wisselen elkaar af in een eindeloze spiraal. De enkeling leeft niet in hoop, hij overstijgt hoop en vrees door een leven gericht op en ingericht voor het intellectuele begrijpen en de vreugde die dat oplevert.”
 
Maakbaarheidsdenken
 
Je hebt je ook regelmatig afgezet tegen het maakbaarheidsdenken in de maatschappij …
“Ja, het speelde al in de 80er jaren, maar nu nog meer. Ik verwijs naar de invloed van de radicaal-kapitalistische filosofe Ayn Rand op de politiek van Reagan en Thatcher. Het beheersingsdenken heeft, tegen alle realiteitszin in, de geest van de moderne mens in de ban gekregen. Alsof de combinatie van wetenschap, technologie en economie het paradijs op aarde kan tot stand brengen. Kijk vandaag maar naar de grote Tycoons in Silicon Valley zoals Musk of naar de opmars van het transhumanistische denken. Dat soort denken is compleet illusoir, utopisch; tegelijk is het dikwijls gekenmerkt door eigenbelang zonder oog voor de ander en de natuur. Geef mij dan maar het realisme van Spinoza, of het natuurdenken à la Spinoza zoals dat bijvoorbeeld in de ‘deep ecology’ van de Spinozist Arne Naess ontwikkeld wordt.”
“Maakbaarheid om in tijd van nood alle middelen, ook de technologie, in te zetten, dat is OK, maar het moeten middelen blijven. Het moeten geen doelen worden, die men ongeacht de mogelijke neveneffecten activistisch nastreeft. De medemens is bij Spinoza van centraal belang: “de mens is voor de mens een god”. De enkeling van Spinoza is geen egoïst. Het is een enkeling die andere enkelingen promoveert zodat ze samen op een hoger plan van leven geraken. De enkeling is ook bezorgd voor zoveel mogelijk veiligheid, vrede en vrijheid van de medeburgers, wat goed is zowel voor hemzelf als voor die medeburgers. Spinoza was echt een uitzonderlijke enkeling en tegelijk een sociaal bewogen mens.”

Dank je wel, Herman voor dit mooie gesprek!
------
Interview door Jan Mendrik, gecorrigeerd en aangevuld door Herman de Dijn
Datum interview: 27 mei 2025
Plaats: Leuven, thuis bij Herman de Dijn
 
De citaten uit de Ethica van Spinoza zijn volgens de vertaling van Henri Krop.

Downloadbare pdf van dit interview

Eerdere interviews:
- Paul Juffermans: Vrijheid van denken en van meningsuiting is cruciaal voor een betere wereld
- Maarten van Buuren: Bevrijding via de ratio
- Henri Krop: Spinoza, baken van Nederland en inspirator in tijden van polarisatie
- Hans Werner: Spinoza, sleutel tot jezelf en een goede samenleving
- Cees Schut: Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie

 
[1] Herman de Dijn - Spinoza, The Way to Wisdom, blz. 76:
Betreffende de methode van de “logica” (een reflectie op “inborn tools”, die de “sophisticated tools” (zoals de geometrische methode van de Ethica) kunnen reveleren: “In order to make certain instruments, one always needs other instruments. … The answer is that people possess “inborn tools” which are the origin of ever more complicated and sophisticated tools.”
[2] Spinoza onderscheidt 3 soorten kennis: 1. Imaginatio, kennis van de eerste graad, dat is de verbeeldingskennis, geeft een vertekend beeld van de werkelijkheid; 2. Ratio, de rede, kennis van de tweede graad, de door rationeel denken ontwikkelde, objectieve kennis van mens en natuur; en 3. Scientia Intuitiva, de intuïtie, kennis van de derde graad, de hoogste vorm van inzicht in Gods wezen (en daarmee ook in je eigen wezen omdat je een onderdeel bent van de God-Natuur).
[3] Voor een precieze uiteenzetting van de beide vormen van ethiek (de rationele levensregels van Boek 4 en de meditatietechniek van Boek 5, zie Herman de Dijn - De andere Spinoza. De twee wegen naar het ware geluk (Deel II; Spinoza’s naturalistische ethiek en heilsleer in de Ethica).
[4] In E5P32 legt Spinoza uit hoe de kennis van de 3e graad en de intellectuele liefde tot God samenhangen:
“Wij verheugen ons over alles wat wij met de derde soort kennis kennen, en deze vreugde gaat samen met de idee van God als zijn oorzaak.
Bewijs: uit dit soort kennis ontstaat (volgens E5P27) de grootst mogelijke gemoedsrust: blijdschap (volgens definitie 25 van de hartstochten), samen met de idee van zichzelf, en dus (volgens E5P30) ook met de idee van God als haar oorzaak, q.e.d.
Bijkomende stelling: uit de derde soort kennis ontstaat noodzakelijk de verstandelijke (intellectuele) liefde tot God, want uit dit soort kennis ontstaat (volgens de vorige stelling) blijdschap samen met de idee van God als haar oorzaak, dat wil zeggen (volgens definitie 6 van de hartstochten) liefde tot God, niet in zoverre wij hem als aanwezig voorstellen (volgens E5P29), maar in zoverre wij begrijpen dat hij eeuwig is. Dat noem ik de verstandelijke (intellectuele) liefde tot God.”
[5] Uit het gedicht Begrip in Leo Vromans dichtbundel Dierbare ondeelbaarheid. Meer over dat spinozistische gedicht in Herman de Dijn, Spinoza: de doornen en de roos, blz. 160-161.
[6] Over Spinoza en Einstein en kosmische religiositeit, zie Herman de Dijn - Spinoza: de doornen en de roos, blz. 23-24.
[7] E4P45S
“… Een wijze geniet met mate smakelijk voedsel, aangename dranken, geuren, de lieflijkheid van uitbottende planten, sieraden en ontspant zich met muziek, spel, theater en dergelijke dingen waar ieder mens van kan genieten zonder een ander schade te doen…”
[8] E2P37-40
[9] Herman de Dijn - Rituelen, waarom we niet zonder kunnen, blz. 42:
“De confrontatie met het wonder leidt gewoonlijk helemaal niet (zeker niet noodzakelijk) tot de formulering van een cognitief probleem, wel tot een affectieve reactie. De verwondering uit zich, zoals Nabokov zegt, “in een glimlach waarmee we bijvoorbeeld de regenboog en de roos begroeten”. … Alles wijst erop dat wonder en verwondering een eigen categorie en domein vormen, en niet een tekort of een voorafschaduwing van iets anders zijn. Wonderen zijn betekenissen (beelden en verbeeldingen) die niet primair tot ons spreken in de zin van overbrengen van gegevens, maar ons veeleer aan-spreken, relevantie hebben. Ze behoren niet tot het domein van de informatie, ze behoren tot het domein van de contemplatie. Ze zijn geen object van communicatie, ze vereisen voor het overbrengen ervan of het gevoelig maken ervoor bij anderen een conversatie, gericht niet op mededeling, maar op participatie in de contemplatie.”
[10] De politieke filosofie van Spinoza verschilt dan ook grondig van deze van de christelijke humanist-utopist Franciscus Van den Enden; zie Herman de Dijn - “Van de Enden is niet het meesterbrein achter Spinoza. Spinoza’s uitzonderingspositie herbevestigd”, Tijdschrift voor Filosofie 85:3 (2023), 311-333.
[12] E5Voorwoord:
“… Volgens de Stoïcijnen echter zijn de hartstochten volstrekt van onze wil afhankelijk en hebben wij hen volstrekt in onze macht. De ervaringen en niet de beginselen dwongen hen echter tot de erkenning dat voor het remmen en matigen van de hartstochten veel inspannende oefeningen nodig waren…”  
[13] Zie Herman de Dijn - Rituelen: waarom we niet zonder kunnen (zesde druk, 2023), blz. 95-99.
[14] Herman de Dijn - Promise and Ritual: profane and sacred symbols in Hume’s philosophy of religion, Journal of Scottish Philosophy 1:1 (2003), 57-67.
https://www.researchgate.net/publication/253367667_Promise_and_Ritual_Profane_and_Sacred_Symbols_in_Hume's_Philosophy_of_Religion
 
 
]]> Wed, 25 Jun 2025 18:44:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-herman-de-dijn https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000093 <![CDATA[Spinozaprijs 2025 voor Judith Pollmann]]> imblog
De NWO-Spinozapremie is de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap. Anders dan de naam doet vermoeden heeft het onderzoeksgebied meestal niet te maken met Spinoza of zijn gedachtegoed. Dit jaar echter is er een premiewinnaar, Judith Pollmann, die de tijd waarin Spinoza leefde tot haar studiegebied maakte.

Judith Polmann onderzoekt hoe mensen in het verleden omgingen met radicale maatschappelijke veranderingen, en hoe die zowel persoonlijke als collectieve identiteiten beïnvloeden. Ze analyseert het samenspel tussen individuele keuzes en de sociale en culturele processen waarop mensen vaak juist weinig greep hebben. Voor deze inzichten en haar maatschappelijk werk ontvangt zij dit jaar de Spinozapremie.
(citaat van de NWO site)

Judith Pollmanns onderzoek richt zich op vroegmodern Europa, en dan met name de Tachtigjarige Oorlog. Zo bekeek Pollmann hoe de individuele opvattingen van mensen, zoals hun religieuze overtuigingen, worden beïnvloed door sociaal-politieke ontwikkelingen. Ook kijkt ze naar hoe samenlevingen omgingen met veranderingen, in een tijd waarin vernieuwing niet per se als een positieve ontwikkeling werd gezien. Daarvoor digitaliseerde Pollmann samen met een team van vrijwilligers meer dan tweehonderd lokale kronieken uit de vroegmoderne tijd, die nu publiek toegankelijk zijn.

In 1998 promoveerde Judith Pollmann aan de Universiteit van Amsterdam op een studie naar de religieuze ontwikkeling van de dagboekschrijver en humanist Arnoldus Buchelius (1565-1641). Ze heeft (te oordelen aan haar publicaties) geen studie gedaan naar Spinoza en zijn werk maar richt ze zich op hoe mensen leefden, verandering ervoeren en betekenis construeerden.

Naast Judith Polmann ontving ook Thijn Brummelkamp de Spinozapremie 2025. Hij krijgt de prijs voor zijn onderzoek op het gebied van de experimentele genetica.
]]> Tue, 24 Jun 2025 09:45:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinozaprijs-voor-judith-polmann https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000097 <![CDATA[Podcast Geschiedenis Inside over Spinoza ]]> imblog
Sinds ongeveer een jaar is er de interessante podcastserie met levendige profielen van veel Nederlandse grootheden: "geschiedenis inside", gemaakt door de historicus Gijs van Engelen en cabaretier Thomas van Luyn. Daarin komen uiteenlopende figuren uit de geschiedenis aan de orde. Van Jezus tot Piet Mondriaan. De podcast wordt op een boeiende en bijzonder levendige manier gebracht.
Voor ons aandachtsgebied (Spinoza en de 17e eeuw) zijn in het bijzonder van belang: aflevering 29 over Spinoza, de afleveringen 46 en 47 over Johan de Witt en aflevering 4 over Isaac Newton.
Hierbij de aanbeveling op Instagram door de makers van de aflevering over Spinoza.

Van de aflevering over Spinoza heeft Marco Derksen een mooie samenvatting geschreven. Van harte aanbevolen.
]]> Mon, 23 Jun 2025 08:21:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?podcast-geschiedenis-inside-over-spinoza- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000096 <![CDATA[Premiere in Nederland van de langverwachte film over Spinoza]]> imblog
Inmiddels is bekend geworden dat ook de naar 8 september verplaatste vertoning niet doorgaat.
Een nieuwe datum is niet bekendgemaakt.

In dit blog is een paar keer eerder melding gemaakt van de film van Yair Qedar waarvoor Yitzhak Y. Melamed de toegang tot de Joodse synagoge in Amsterdam werd ontzegd.




De vrijdagavond, online Joods Magazine meldt:

Ik herinner me het nog goed. Professor Yitzhak Y. Melamed vroeg een aantal jaar geleden toestemming van de Portugese synagoge om opnames te maken voor een film over Spinoza, de beroemdste filosoof die Nederland heeft voortgebracht.
Het antwoord was niet alleen een ferme ‘nee’, maar Melamed werd ook nog eens een persona non grata verklaard. Het was wereldnieuws, een vreemde eigentijdse echo van wat Spinoza vier eeuwen geleden overkwam.
Waar de Snoge ditmaal duidelijk naar de godslasterende theorieën van Spinoza verwees als reden om Melamed te weren, is het niet bekend wat de aanleiding van Spinoza’s excommunicatie precies was. In de documentaire Spinoza. 6 reasons for the excommunication of the philosopher reist de Israëlische Yair Qedar naar Amsterdam, Den Haag, New York en Israël om dichter bij het raadsel Spinoza te komen. De film is onderdeel van een langere documentairereeks over invloedrijke joodse denkers.

Voor nadere informatie en aanmelding: De Vrijdagavond

Tekst en foto's: De vrijdagavond, online Joods Magazine



]]> Thu, 05 Jun 2025 11:56:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?premier-in-nederland-van-de-langverwachte-film-over-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000092 <![CDATA[Sterrenstof, boek van Margot Brouwer]]> imblog
In de zomercursus 2024 van de Vereniging Het Spinozahuis, met als thema "zingeving en Spinoza", hield Margot een boeiend verhaal. Margot schetste daar diens persoonlijke zoektocht naar zingeving, die tocht leidde van een jeugd vol geloofsvragen via de kosmologie naar de filosofie van Spinoza. Margot bezag de nietigheid van de mens in het onmetelijke heelal en het multiversum in het licht van de troost die Spinoza biedt. Het hele verhaal is hier te lezen.



Nu is het boek er: Sterrenstof zijn wij. Ontzagwekkende inzichten uit de wetenschap die hoop geven.

De uitgever geeft de volgende toelichting:

Iedere dag jakkeren we door onze levens op weg naar… wat eigenlijk? Geluk? Verbinding? Zin? Hebben we de hoop daarop niet opgegeven toen we God dood verklaarden en ons wereldbeeld toevertrouwden aan de wetenschap? Als we realistisch zijn, weten we dat ons niets anders wacht dan het oneindige zwarte gat van de dood. De wetenschap zal ons niet redden… of toch?
Want is het niet juist de sterrenkunde die ons vertelt dat wij allemaal uit dezelfde zeven elementen bestaan, gecreëerd in de gloeiende kern van een ster? Vertelt de biologie ons niet dat we met alle leven verbonden zijn door miljarden jaren evolutie? En toont niet juist de moderne natuurkunde aan dat onze ervaring van tijd – als een onverbiddelijke stroom van geboorte naar dood – een illusie is?
Wat betekent dit allemaal voor ons leven? In Sterrenstof zijn wij deelt sterrenkundige Margot Brouwer het persoonlijke verhaal van diens levenslange existentiële zoektocht, en het hoopvolle wereldbeeld waar deze zoektocht toe leidde. Brouwers inzichtelijke synthese van moderne natuurwetenschap, Spinoza’s filosofie en mystieke spiritualiteit uit oost en west kan ons bestendige troost bieden: diens boek biedt zicht op de peilloze diepten van ruimte en tijd – en op wie we werkelijk zijn.

Op maandag 16 juni 2025 vindt een presentatie van het boek plaats:
In Vrijburg: Diepenbrockstraat 46, Amsterdam.
Toegang is gratis!
Het wordt een prachtige avond waarin we de diepste existentiële vragen overdenken vanuit natuurwetenschap, zingeving en Spinoza's filosofie. Na afloop is er gelegenheid om na te praten en het boek te laten signeren.

Interview in Trouw met Margot Brouwer, n.a.v. dit boek (helaas achter betaalmuur)
Enkele citaten uit het interview in Trouw:

Brouwer werd gegrepen door de Ethica van Spinoza. Het ontdekken van zijn filosofie, waarin hij uiteenzet dat God en de natuur of het universum één zijn, was een magisch moment voor hen. “Hij bleek de sleutel waarmee ik wetenschap en zingeving met elkaar kon verbinden. Zo kon ik God terugvinden in het grote geheel, ondanks dat het niet de God was waarmee ik was opgegroeid.”

Het waardevolle van Spinoza’s filosofie voor deze tijd vindt Brouwer dat, als je het goddelijke ziet als de stoffelijke wereld waarin wij leven, in plaats van als iets daarbuiten, dit een andere manier van ermee omgaan vereist. “Want dan is iedere mens die je tegenkomt onderdeel van God, en iedere boom of plant ook. Spinoza zegt dan ook dat de hele wereld op een bepaalde manier bezield, of bewust is. Dat klinkt misschien wat New Age-achtig, maar in mijn boek werk ik dat helemaal uit vanuit de natuurwetenschap.”
]]> Wed, 28 May 2025 14:10:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?sterrenstor,-boek-van-margot-brouwer https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000091 <![CDATA[Spinoza en Kunst, bijeenkomst Spinozakring Lier]]> imblog
Op 14 mei 2025 bezocht een groepje Nederlandse Spinoza-geïnteresseerden met als kernen de Arnhemse Spinoza discussiegroep en de Spinozakring Soest het Belgische Lier, op uitnodiging van Willy Schuermans. Willy is organisator van de Spinozakring Lier en beheerder van het museum Huis van Oscar in Lier. Willy en zijn partner Ingrid ontvingen ons allerhartelijkst. Het thema van de dag was: Spinoza en Kunst. Willy hield een presentatie over dit onderwerp en leidde ons rond door het museum Huis van Oscar en door het mooie middeleeuwse stadje Lier. Een impressie van Lier en het Huis van Oscar werd reeds eerder op deze website beschreven en kunt u hier vinden.



De oude kloostertuin en de druivenkas bij het Huis van Oscar



Heerlijk weer voor een ontmoeting met Willy Schuermans in de tuin van het Huis van Oscar

In zijn presentatie behandelde Willy 3 aspecten betreffende "Spinoza en Kunst". De volgende tekst is een samenvatting van zijn lezing. Op de website van de Spinozakring Lier staat de volledige tekst van de presentatie.

1- Staat er in Spinoza iets te lezen over kunst?
  • Het Lexicon Spinozanum van Emilia Boscherini bevat relevante lemma's zoals ars (kunst, techniek), bonum (i.v.m. bonae litterae), imago (borstbeeld), musica (muziek), poetica (poëzie), signum (beeldhouwwerk), tabula (schilderij), opifex (bouwmeester, architect).
  • Het woord ars wordt in de geschriften van Spinoza vaak in meervoud (artes) gebruikt in combinatie met scientia (wetenschap) en door vertalers steevast vertaald als 'kunsten'. Belangrijke punten over artes bij Spinoza zijn:
    • Kunst (en wetenschap) zijn van het hoogste belang (summe necessariae) voor de vervolmaking (perfectionum) van de menselijke natuur en zijn gelukzaligheid (beatitudo).
    • Het is "onwijs" (onwijs), oftewel niet passend voor iemand die naar de rede leeft (sapiens), om wetenschap en kunst te misachten.
    • Vrijheid en kunst gaan hand in hand; onderdrukking van vrijheid veroorzaakt neergang van de kunst. Meningsvrijheid en zorgeloosheid staan garant voor hun succes.
  • Over musica: Spinoza noemt muziek in de Ethica (E IV, inleiding) als heilzaam voor de melancholicus, maar schadelijk voor wie verdriet heeft. Dit citaat moet begrepen worden in het licht van Spinoza's emotieleer, die stelt dat verdriet (tristitia) altijd slecht is. Dit kan leiden tot de conclusie dat Spinoza kunstuitingen afwijst die droeve emoties opwekken.
  • In E IV, stelling 45, scholium, stelt Spinoza dat een wijs man zich matig mag verkwikken met aangename zaken zoals spijs, drank, geuren, kleding, muziek, kampspelen, toneelvoorstellingen (theatris), zolang het een ander niet schaadt. Dit onderscheidt hem van strenge Calvinisten.
  • Over poeta: In het Politiek Traktaat (TP, hoofdstuk 1) verwijst Spinoza naar de 'Gouden eeuw der dichters' (poetarum aureum saeculum).
  • Over signum en imago (beeld/standbeeld): In het TP pleit Spinoza voor de oprichting van een monument (signum) ter herdenking van een maatschappelijke schande. Ook stelt hij dat beelden (imagines), triomftochten en andere aansporingen tot deugd eerder tekens (signa) van verknechting (servitutis) zijn dan van vrijheid.
  • Over tabula en pictura (schilderij): Spinoza gebruikt schilderkunst als voorbeeld. In de Cogitata Metaphysica (CM) vergelijkt hij de geest met een tabula rasa die iedere schildering (schildering) kan opnemen. In de Ethica vergelijkt hij een waar idee met een afbeelding (pictura) op een paneel (tabula), waarbij hij benadrukt dat een idee niet 'stom' is. Deze citaten suggereren dat Spinoza de afbeelding op een schilderij als 'stom' of een stempel zag. Echter, een idee gevormd op basis van een voorstelling (imago) heeft kenmerken van zowel het waargenomene als de natuur van de waarnemer. Goede kunst is nooit louter een 'stempel' van de realiteit; een kunstwerk transcendeert de natuur en heeft kenmerken van de natuur én de kunstenaar.
Het antwoord op de vraag 'Staat er in Spinoza iets te lezen over kunst?' is dus positief.

2- Had Spinoza iets met kunst?
  • De vraag heeft twee aspecten: stond Spinoza open voor emoties bij kunstbeschouwing (moeilijk te beantwoorden uit bronnen) en was kunst aanwezig in zijn leven (analyseerbaar via biografieën en bibliotheekinventaris)?
  • Vier kunstdomeinen waren, naar men aanneemt, aanwezig in zijn leven: literatuur, teken- en schilderkunst, muziek en architectuur.
  • Literatuur:
    • Zijn schooltijd in de Talmud-Tora school maakte hem expert in Bijbelse literatuur (gezien als collectie historische/literaire boeken) en hij had toegang tot de Ets Haim bibliotheek.
    • Bij Frans van den Ende leerde hij Latijn en maakte kennis met Grieks-Romeinse literatuur (Virgil, Ovid, Homerus, etc. stonden in zijn bibliotheek; Terentius was zijn lievelingsauteur).
    • Hij kende Renaissance-auteurs zoals Machiavelli en Petrarca.
    • Zeventiende-eeuwse Spaanse literatuur was aanwezig (Quevedo, Gongora, Cervantes).
    • Waarschijnlijk kende hij ook Nederlandse topdichters zoals Hooft; Hoofts werk was populair in zijn kring.
  • Toneel: Had groot maatschappelijk belang in de 17e/18e eeuw.
    • Van den Ende gebruikte toneel om Latijn te onderwijzen. Spinoza zelf zou in 1658 een rol hebben gespeeld in een stuk van Terentius. Zijn teksten bevatten veel citaten uit Terentius.
    • Zijn vriend Lodewijk Meyer was een 'toneelman', directeur van de Amsterdamse schouwburg, en schreef/vertaalde/ensceneerde toneel; het is waarschijnlijk dat ze over toneel spraken.
  • Teken- en schilderkunst:
    • Tekenkunst: De biografie van Colerus vermeldt dat Spinoza zichzelf leerde tekenen om mensen te schetsen. Colerus claimde een schetsboekje van Spinoza te bezitten, dat verloren is gegaan maar mogelijk bestond. Spinoza tekende zichzelf als Masaniello, geïnspireerd door een gravure.
    • Schilderkunst: Was aanwezig in zijn leven. Hij had een klein geschilderd portret (tronitge) op zijn kamer in Den Haag.
    • Spinoza's vriend Jan Riewertz sr. had een winkel die een ontmoetingsplek was; Spinoza heeft daar waarschijnlijk nieuwe prenten en edities gezien. Boekdrukkunst en kunstgravures speelden een rol in zijn leven.
    • Het staat vast dat Spinoza contacten heeft gehad met kunstschilders. Hij huurde tweemaal een kamer bij een schilder (Daniël Tijdeman en Hendrik Van der Spijck). Zijn latere woning was gebouwd door schilder Van Goyen en vererfd aan de zoon van schilder Jan Steen.
    • Er is een brief aan Johannes van der Meer (mogelijk Vermeer van Delft) over kansrekening.
    • Rembrandt woonde vlakbij; een ontmoeting is haast onvermijdelijk.
  • Muziek:
    • Spinoza was vertrouwd met religieuze muziek uit de synagoge. Spaanstalige Sephardische immigranten brachten hun muzikale cultuur mee, waar Spinoza waarschijnlijk mee in aanraking kwam. Als toneelliefhebber hoorde hij waarschijnlijk ook toneelmuziek.
  • Architectuur:
    • Spinoza was getuige van belangrijke bouwwerken in Amsterdam (Portugese synagoge, stadhuis). Zijn belangstelling blijkt uit het gebruik van een voorbeeld uit de architectuur in de Praefatio van Ethica IV.
Kunst was dus wel degelijk aanwezig in Spinoza’s leven. Hij was niet uitsluitend een passief kunstconsument, maar was zelf ook actief met kunst bezig (tekenen).

3- Spinoza, een bron van inspiratie voor kunstenaars.
  • De interesse in Spinoza is na zijn overlijden nooit verdwenen, met pieken en dalen.
  • De eerste eeuw na zijn dood was de belangstelling overwegend negatief; zijn boodschap werd gezien als een aanval op christendom en samenleving.
  • De omslag kwam eind 18e eeuw in Duitsland. Friedrich Heinrich Jacobi ontketende in 1785 de Pantheismusstreit met zijn boek over Spinoza.
  • Gevolgen van het dispuut: Spinoza werd in ruimer historisch kader geplaatst, de Ethica bleef centraal staan, een positiever beeld van zijn werk ontstond, en vooral dichters werkten mee aan de positieve heropleving van Spinoza.
  • Voorbeelden van literatoren geïnspireerd door Spinoza:
    • Johann Wolfgang Goethe (Duitsland): Vaak gelinkt aan de Pantheismusstreit, maar zijn kennismaking met Spinoza begon eerder (circa 1768). Hij verdiepte zich erin (zeker vanaf circa 1770). Spinoza's filosofie beïnvloedde Goethes levens- en natuurbeschouwing. Spinozistische ideeën zijn terug te vinden in zijn brieven, opstellen, romans, gedichten en vooral in zijn hoofdwerk, Faust.
    • George Eliot (Engeland): Mary Ann Evans maakte de allereerste (ongepubliceerde) Engelse vertaling van Spinoza's Ethica. Ze leerde zichzelf Latijn en vertaalde delen van het TTP en later de volledige Ethica. Haar romanfiguren weerspiegelen, volgens Clare Carlisle, haar pragmatische opvatting over God, kenbaar via liefde die personages bindt.
    • Herman Gorter (Nederland): Deze literaire 'Tachtiger' studeerde klassieke talen. Hij bestudeerde Spinoza intensief rond 1889-1890 en dit culmineerde in zijn vertaling van de Ethica (1895). Hoewel hij later de rug toekeerde naar Spinoza en Marx omhelsde, blijft zijn 'bevlogen' Ethica-vertaling (linguïstisch gedateerd) een monument in de Nederlandstalige Spinoza-literatuur.
    • Nico Van Suchtelen (Nederland): Een 'late Tachtiger' met brede vorming, die al als scholier een levenslange belangstelling voor Spinoza ontwikkelde. Hij publiceerde Spinoza-boeken, waaronder een Ethica-vertaling (1915) die een uitgevers-succes was en nog steeds wordt gelezen (in gemoderniseerde versie). Van Suchtelen introduceerde Spinoza als auteur bij uitgeverij de Wereldbibliotheek.

Na de presentatie leidde Willy ons rond in het Huis van Oscar, het huis van de in 1997 overleden schilder Oscar van Rompay. Oscar was een vakkundige en creatieve impressionistische kunstschilder van portretten, landschappen en stadsgezichten van Lier. Hij liet na zijn dood het huis en ca 2000 schilderwerken na. Willy beheert het huis met een groep vrijwilligers. Het huis en de collectie zijn op afspraak te bezichtigen.



Stadsgezicht van Lier, met de Gomariskerk

Na de lunch kregen we een rondleiding door Lier. Het middeleeuwse Lier is een Vlaams juweel. Het 13e eeuwse begijnhof staat op de Unesco werelderfgoedlijst. Een groot deel van Lier is mooi gerestaureerd, zoals de 17e eeuwse Sint-Margaritakerk. De Sint Gummaruskerk uit de 14e eeuw wordt van binnen grondig gerestaureerd (in 2029 gereed).



Links: rondleiding in het begijnhof en rechts: uitleg door Willy Schuermans



Lier bij avond. Links de Markt met het stadhuis, rechts de Sint Gummaruskerk
]]> Tue, 27 May 2025 19:27:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?kunst-en-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000090 <![CDATA[Interview met Paul Juffermans]]> imblog
Vrijheid van denken en van meningsuiting is cruciaal voor een betere wereld
 
Paul Juffermans is een veel gevraagd spreker. Zijn duidelijke uitleg, veelal over de Ethica van Spinoza, spreekt velen aan. Ook bij de Spinozakring Soest treedt hij regelmatig op als docent. Paul promoveerde in 2003 op het onderwerp: Drie perspectieven op religie in het denken van Spinoza.



 Paul Juffermans voor de Spinozakring Soest (8 maart 2025)

 
Highlights uit dit interview:
 
  • Spinoza’s Ethica trof mij aanvankelijk met name door de atmosfeer. Het gaf een soort rust en ruimheid, een kosmisch ervaren.
  • Spinoza zegt een wijze (een “vrij mens”) denkt niet aan de dood. Als je voortdurend met die vergankelijkheid bezig bent (zoals in sommige religies) hoe kan je dan tot de kern van het leven komen? Het draait om het leven. Daar gaat het om, zijn filosofie is erg op het positieve gericht. Blijdschap en liefde speelt een belangrijke rol.
  • Spinoza: als je erg door je eigen emoties beheerst wordt, ben je niet in staat tot helder en genuanceerd denken en ook niet tot openheid naar anderen.
  • In mijn studententijd was ik Marxist. Terugkijkend denk ik: die vrijheid, die Spinoza uitdraagt, heb ik die niet teveel veronachtzaamd? Het ging meer om de gedrevenheid van de revolutie en de sociale rechtvaardigheid, dat stond een open debat soms in de weg. De verschillende opvattingen van mensen komen ergens vandaan, daar moet je oog voor hebben.
  • Er zijn veel perspectieven. Spinoza is er één van. Dat maakt je ook wel een beetje bescheiden in de stelligheid van je opvattingen.
  • Bepaalde filosofen trekken je aan en andere minder. Openheid is dan belangrijk om je in de verschillende standpunten te kunnen verdiepen en je weg te vinden. In een filosofiestudie leer je dat wel, daar word je er in getraind. Maar ook voor mensen die geen filosofiestudie hebben gedaan is het belangrijk dat je je verdiept in andermans standpunten en denkwijzen.
  • Filosofie heeft ook een aspect van contemplatie. Het weten zonder dat je daar enig nut aan kunt ontlenen. Reflecteren, begrijpen zonder dat dat een ander doel heeft dan het begrijpen zelf. Eén van de drijfveren van de filosofie is de verwondering.
  • Ik vind Spinoza ook wel een religieuze denker, hij legt enerzijds de nadruk op het begrijpen maar er is anderzijds ook iets mystieks aan zijn filosofie. Bij Spinoza is er zowel een immanent als een transcendent moment. Net als bij religie.
  • Sartre stond een absolute vrijheid voor, waarbij een mens zijn eigen bestaan ontwerpt. Spinoza daarentegen erkent dat er veel externe invloeden zijn die een mens bepalen.
  • Vrijheid tot actie in relatie tot determinisme: voor Spinoza is een mens vrij als hij handelt vanuit zijn eigen begrip en inzicht, daar tegenover staat de mens die handelt vanuit uiterlijke omstandigheden. Als je alleen handelt door uiterlijke omstandigheden dan ben je een slaaf, ik noem dat extern determinisme. Als je vanuit eigen begrip handelt ben je vrij, je bent wel gebonden maar je hebt ook een interne vrijheid. Dat noem ik intern determinisme.
  • De mens probeert de natuur naar zijn hand te zetten. Spinoza heeft veel meer oog voor de constatering dat de mens uit de natuur is voortgekomen en dat hij dus ook afhankelijk is van de natuur. De overmoed van de mens als het om onderwerping van de natuur gaat, gaat Spinoza te ver. Hierin verschilt hij van Descartes die in zijn Vertoog over de methode stelt dat de mens meester en bezitter van de natuur kan worden.
  • Spinoza gaat in zijn politieke theorie uit van een natuurtoestand, waar alles geoorloofd is omdat er geen wetten zijn, daar tegenover staat een ordelijker situatie met wetten die ook gehandhaafd worden. Ik beschouw de huidige internationale toestand als een soort natuurtoestand. Er is geen supranationaal machtsorgaan dat de orde kan handhaven. We zitten weer in een toestand waarin macht gelijk staat aan recht.
  • Het heeft zin om met elkaar normen te ontwikkelen en ethische maatstaven. Ook in het internationale recht moet je bepaalde normen definiëren ook al heb je de macht niet om ze door te kunnen drukken. Het is belangrijk de normen te hebben en elkaar er op te kunnen aanspreken ook al kunnen mensen er vaak niet op afgerekend worden. Zoals bij het internationaal strafhof. Niet alle landen doen er aan mee maar het vormt toch een soort mondiaal geweten.
                       

Paul, kan je iets vertellen over hoe je bij de filosofie terecht bent gekomen?
Ik heb eerst een medische studie gedaan. Daarna heb ik onderzoek gedaan aan de universiteit van Nijmegen over de gezondheidszorg in Nederland. Dat resulteerde in een proefschrift De staat en gezondheidszorg in Nederland. Maar in 1989 kreeg ik de kans om een langgekoesterde wens waar te maken om filosofie te studeren. Eigenlijk was ik ook in de medische activiteiten al filosofisch gericht. Ik was bezig met psychosomatiek en de relatie van geneeskunde met psychologie en maatschappij. Tijdens mijn studie geneeskunde was ik al bezig met filosofen als Sartre en Camus. Dus die belangstelling was er altijd al.

En Spinoza?
Mijn Spinoza belangstelling werd wakker toen ik de Spinoza-biografie van Theun de Vries las. Dat bewoog mij om de Ethica te gaan lezen, dat vond ik een heel fascinerend boek alhoewel ik er toen, achteraf bekeken, niet zo heel veel van begrepen heb.  Ik werd meer door een bepaalde atmosfeer aangetrokken dan dat ik er intellectueel door werd aangegrepen. Het gaf een soort rust en ruimheid in het denken, dat vond ik aantrekkelijk.

Ruimheid?
Ja, het gevoel dat ik onderdeel was van een grote werkelijkheid. Dat je eigen zorgen en preoccupaties heel betrekkelijk zijn. Het gaf een soort kosmisch gevoel. Ik voelde, als ik buiten liep te wandelen, de eenheid met de natuur, met de kosmos, Spinoza noemt dat God. Maar filosofie geeft je in het algemeen wel een ruimere blik. Als je filosofie gaat studeren dan kom je in aanraking met de filosofiegeschiedenis, de ideeën die de mensen door de tijd hebben aangesproken. Daar werd ik enthousiast van en toen besefte ik dat ik meer filosoof was dan medicus. Ik heb meer een filosofische ziel. Dat merkte ik toen ik Plato en Aristoteles en andere filosofen las. Maar Spinoza kwam bovendrijven. Ik ben afgestudeerd en gepromoveerd op Spinoza.
De filosofie gaat dieper dan de actualiteit. Qua begrip zit je een paar lagen dieper. Je houdt je bezig met grondbegrippen. Zoals wat is macht en wat zijn emoties? De filosofie probeert de werkelijkheid in kaart te brengen, voorzover dat überhaupt mogelijk is. Ik probeer altijd te begrijpen wat er achter de, op het eerste oog, onbegrijpelijke wereld schuil gaat. Waarom gebeuren dingen, wat zit er achter, wat zijn de oorzaken? Dat is filosofisch en ook heel Spinozistisch. Het is te vergelijken met het onderzoeken van een ziekte. De klachten en symptomen zijn zichtbaar, maar als je een echte diagnose wil stellen, moet je op zoek gaan naar de oorzaken.

Weten wat achter de werkelijkheid zit. Helpt dat jou in het leven?
Dat is een moeilijk te beantwoorden vraag. Het zoeken zit van nature in me. Ik vind het zoeken op zich al waardevol. Maar ik bereik nooit het punt waarop ik mezelf of anderen volledig begrijp. Dat is een hoog doel. In de praktijk loop je ook tegen belemmeringen en grenzen op. Het blijft vaak bij proberen. Het zeggen van “ik begrijp het allemaal wel” vind ik ook wat arrogant. Maar je kan wel stappen maken, als voorbeeld kan je denken aan bepaalde emoties waaraan je onderhevig bent, bijvoorbeeld angst. Door te begrijpen hoe en waarom deze emotie ontstaan is, kan je er meer vat op krijgen. Spinoza's omgang met de emoties is enigszins verwant met therapieën in onze tijd.

Je noemde laatst in een lezing ook Hadot die stoïcistische oefeningen beschrijft om tot oplossingen te komen.
Ja Hadot[1] ziet filosofie als een geestelijke oefening. Reflecteren en nadenken op een systematische manier geeft inzicht. Het is waardevol. Het helpt jezelf en de wereld beter te begrijpen. Dat begrijpen is voor mij belangrijk. Ik ben niet iemand die mediteert ofzo maar ik wil begrijpen. Ik heb ooit een vriendin gehad die goed ingevoerd was in het Tibetaanse Boeddhisme. Ik heb toen kennis gemaakt met meditatie maar ik vond vooral de filosofie van het Boeddhisme boeiend.  Zij was veel bezig met Tsongkhapa[2] die zich bezighield met dood en vergankelijkheid. Tegengesteld dus aan Spinoza die zegt: een wijze denkt niet aan de dood[3]. Als je voortdurend met die vergankelijkheid bezig bent hoe kan je dan tot de kern van het leven komen? Het gaat om het leven, dat vond ik wel heel boeiend. Toch zitten er ook wel veel oosterse invloeden in het werk van Spinoza. Bijvoorbeeld de wederzijdse afhankelijkheid tussen alles wat bestaat. Ook niet-menselijke wezens en dingen. Alles is één. Alles is onderling afhankelijk.
In oosterse filosofieën staat onthechting erg centraal. In een bepaald opzicht heeft Spinoza dat ook wel. Je moet je losmaken van bepaalde passies die je beheersen en je moet proberen jezelf zo goed mogelijk te begrijpen. In die zin zit er ook bij Spinoza een onthechting. Maar het is ook een filosofie die heel erg op het positieve gericht is. Blijdschap en liefde speelt een belangrijke rol. Je moet iets van het leven maken.

De eudaimonische[4] doelstelling van Spinoza waarover je vertelde in het boekje Waarom Spinoza…? [5] , trok dat jouw persoonlijk ook aan?
Ja de rust, de gelukzaligheid, de innerlijke vrede dat spreekt mij persoonlijk aan als een nastrevenswaardig iets. Ik geloof dat door helder denken en helder inzicht een innerlijke rust ontstaat. Daar heb ik zelf wat aan. Er ontstaat ook een soort openheid. Openheid naar de anderen, openheid naar de wereld. Begrijpen in plaats van oordelen. Hadot heeft het daar in het kader van zijn geestelijke oefeningen[6] ook over. Het is bij Spinoza niet een soort narcisme waarbij je alleen maar met jezelf bezig bent. Wat mij bij Spinoza erg aanspreekt is dat hij zegt dat als je erg door je eigen emoties beheerst wordt, je niet in staat bent tot helder en genuanceerd denken en ook niet tot openheid naar anderen.

Geeft die openheid ook een weg om in moeilijke tijden iets aan je eigen of maatschappelijke problemen te doen?
Ja, Spinoza heeft bijvoorbeeld een politieke filosofie ontwikkeld. Via zijn vrijheidsbegrip, vrijheid van denken en vrijheid van meningsuiting, kan je in de maatschappij iets teweeg brengen met inbreng en daardoor draagvlak van burgers. Dat zijn heel belangrijke waarden die nog steeds actueel zijn. Helder denken en consistent denken is bij Spinoza een vrijheid. Het heeft een innerlijk aspect maar tegelijk ook een naar buiten gericht aspect.  Het maakt debat mogelijk om het ergens over eens te kunnen worden. Die vrijheid van denken is essentieel voor vrijheid in de maatschappij, ook politiek. Een kernwaarde voor democratie. Ik ben die vrijheid van denken en meningsuiting in mijn leven meer gaan waarderen. In mijn studententijd was ik Marxist. Terugkijkend denk ik: die vrijheid, die Spinoza uitdraagt, die heb ik toen een beetje veronachtzaamd. Het ging meer om de revolutie en sociale rechtvaardigheid, dat stond een open debat soms in de weg. Verschillende opvattingen van mensen komen ergens vandaan. Je kan ze niet een ideologie opleggen als enige waarheid. Je moet ook oog hebben voor de complexiteit van de werkelijkheid en de filosofische traditie waarin mensen zijn opgegroeid. Die traditie waarin generaties gedacht hebben, daar moet je je op de een of andere manier in bewegen. Je hebt altijd, bij elke filosoof die je leest het idee dat er weer een ander perspectief is. Er zijn veel perspectieven. Spinoza is er één van. Dat maakt je ook wel een beetje bescheiden in de stelligheid van je opvattingen.

Zoals Ayn Rand, die in het extreme opkomt voor het eigenbelang, heel anders is dan meer sociaal voelende filosofen, zoals Levinas?
Ja, je maakt op een gegeven moment een keuze. Je moet je eigen positie zien te bepalen in die hele rijke traditie van verschillende filosofieën. Bepaalde filosofen trekken je aan en andere minder. Juist die openheid is dan belangrijk om je in de verschillende standpunten te kunnen verdiepen en je weg te vinden. In een filosofiestudie leer je dat wel, daar word je er in getraind. Maar ook voor mensen die geen filosofiestudie hebben gedaan is het belangrijk dat je je verdiept in andermans standpunten en denkwijzen. Filosofie is altijd een doorlopend debat. In de gewone samenleving leven we meer in bubbles van gelijkgestemden.

Is het doen van zo’n overwogen keuze een doel van de filosofie?
Ja, enerzijds, maar Filosofie heeft ook een aspect van contemplatie. Het weten zonder dat je daar enig nut aan kunt ontlenen. Reflecteren, begrijpen zonder dat dat een ander doel heeft dan het begrijpen zelf. Dat zit ook wel bij Spinoza. De kennis die wij vergaren is in het algemeen gericht op een bepaald nut (b.v om een huis te kunnen bouwen). Maar er is kennis die niet primair een nut dient maar die bij de mens hoort die wil denken en begrijpen om het denken en begrijpen zelf, gewoon uit nieuwsgierigheid. Je ziet dat ook bij zuivere wetenschap. De wetenschapper vraagt zich daar niet af of het nuttig is maar of het gewoon interessant is om te weten. Gewoon om het onderzoeken. Zoals een kind dat tijdens ogenschijnlijk doelloos spelen ontdekt hoe de wereld om hem heen in elkaar zit. Eén van de drijfveren van de filosofie is de verwondering. Einstein zegt bijvoorbeeld dat het grote wonder zit in de begrijpelijkheid van het universum.

Speelde religie ook een rol toen je je herkende in het werk van Spinoza? Je proefschrift ging ook over de relatie tussen Spinoza en religie.
Dat kan zijn, maar ik ben niet een belijdend, kerkelijk gelovige. Ik ben katholiek opgevoed en toen ik in Nijmegen ging studeren was ik eigenlijk al van mijn geloof afgestapt maar later ben ik me toch weer meer met religie gaan bezighouden, mede door mijn Boeddhistische vriendin en ik ben ook afgestudeerd in het vak godsdienstfilosofie en gepromoveerd op het religiebegrip bij Spinoza. Ik vind Spinoza ook wel een beetje een religieuze denker, hij legt enerzijds de nadruk op het begrijpen maar er is ook iets mystieks aan zijn filosofie. Je gaat ergens over de grens van rede en mystiek heen, er zijn dingen die met de rede niet te vatten zijn. Bij religie heb je dat ook. Religie werkt veel met symbolen en rituelen, dat zijn uitdrukkingsvormen van de mens waar het rationele te kort schiet. Dat vind ik fascinerend. Religie als fenomeen. Spinoza is niet religieus in de orthodoxe zin van het woord maar er zit wel iets van een religieus karakter in, zoals het intuïtieve weten, de amor dei intellectualis (verstandelijke liefde tot God) en het begrip eeuwigheid. Misschien is hij in dat opzicht nog een antiek filosoof met links naar Plato en Aristoteles.

Hij is ook religieus opgevoed als kind. Dat blijft wel in je zitten lijkt me…
In het Jodendom speelt God een heel centrale rol. Het kan zijn dat die nadruk hem in zijn leven en denken achtervolgt.
Albiac[7] vergelijkt de Ethica met een filosofische, lege synagoge. Zonder godsbeelden. Dat is om aan te geven dat de Joodse denkwijze bij Spinoza is doorgetrokken naar de filosofie. Ondanks zijn excommunicatie bleef zijn Joodse achtergrond een belangrijke invloed in zijn denken. Tradities werken door zonder dat mensen zich daarvan bewust zijn.

Merk je dat bij je zelf ook?
Ik ben niet erg religieus opgevoed maar het zou best kunnen dat die katholieke traditie ook bij mij doorwerkt. Het valt me bij mensen wel vaak op dat wat er in je jeugd gebeurt doorwerkt in het volwassen leven. Als je religieus bent opgevoed kan je daar wel afstand van nemen maar op de een of andere manier kan dat toch doorwerken. Misschien dat mijn belangstelling voor Godsdienstwetenschap daar ook wel mee te maken heeft, dat dat een onbewuste keuze was die voortkwam uit mijn katholieke jeugd.
De Dijn, één van mijn promotors, houdt zich ook met godsdienst bezig, onder andere in zijn boek Het Rooms-katholicisme, een ongelooflijke godsdienst en zijn boek De andere Spinoza, waar hij de twee wegen van Spinoza beschrijft: een (heils)weg via de filosofie en een weg via het geloof, voor de grote massa. De religie heeft veel meer de middelen gehad om de grote massa te bereiken. En er is veel meer dan alleen denken dat de mensen aanspreekt. Kunst en architectuur bijvoorbeeld heeft ook in het christendom mensen erg aangesproken. Het heeft een grote uitstraling.

Je noemt kunst. Spinoza heeft veel kunstenaars geïnspireerd. Kan het mystieke karakter daar ook een rol gespeeld hebben?
Er is misschien een relatie tussen kunst, mystiek en intuïtie. De basis ligt voor Spinoza bij de rede maar er is ook het aspect van het intuïtieve weten, dat daar boven uit stijgt. Het kan zijn dat dat kunstenaars heeft aangetrokken maar zeker ook filosofen. In het Duitse idealisme, de pantheïsmestrijd[8], was men daardoor gefascineerd. Men zag het godsbegrip en het natuurbegrip als iets heel belangrijks. Iets dat verder ging dan alleen de wetenschap. Men had behoefte aan een visie op het geheel, de totaliteit, en Spinoza gaf dat.
Kant bracht een splitsing aan tussen de noumenale wereld (de Welt an sich die wij niet kunnen kennen) en de fenomenale wereld (de wereld zoals we hem ervaren). Je kan geen zicht hebben op het geheel, dat is een mystiek element. De idealisten na Kant, zoals Schelling en Hegel hadden wel weer die behoefte om het geheel te begrijpen. Spinoza was daarbij voor hen een inspiratiebron.
In de 20e -eeuwse filosofie wordt het metafysische element van Spinoza, zoals de eeuwigheid en het godsbegrip, losgelaten. Men sluit zich op in het tijdelijke bestaan. Zoals bij Sartre met zijn absolute vrijheid waarbij een mens zijn eigen bestaan ontwerpt. Dat gaat wel erg ver, de wereld van Spinoza is herkenbaarder. Spinoza erkent dat er veel externe invloeden zijn die een mens bepalen. In het existentialisme is het subject helemaal op zichzelf teruggeworpen. Je bent zelf verantwoordelijk en als je je beroept op externe omstandigheden dan is dat kwade trouw. Je bent zelf, als subject, helemaal verantwoordelijk. Deze antropocentrische visie deelt Spinoza niet.

Bij Spinoza zijn er wel twee invalshoeken. Enerzijds is er determinisme, anderzijds kan je wel je eigen emoties beïnvloeden. Hoe kunnen we dat zien?
Ja, de crux ligt bij de mens als actor, die handelt vanuit zijn eigen begrip en inzicht, dat is vrijheid bij Spinoza, daar tegenover staat de mens die handelt vanuit uiterlijke omstandigheden. Als je alleen handelt door uiterlijke omstandigheden dan ben je een slaaf, ik noem dat extern determinisme. Als je vanuit eigen begrip handelt ben je vrij, je bent wel gebonden maar je hebt ook een interne vrijheid. Dat noem ik intern determinisme, daar ligt wel een raakvlak met het existentialisme. Alleen heeft het existentialisme bij Sartre ook iets heroïsch. Daar zou Spinoza moeite mee hebben, er bestaat ook iets als het lot. Iets waarop je geen invloed kunt hebben, daar kan je je alleen maar toe verhouden op basis van het inzicht, je kan er niets aan veranderen.

Het lot. Heeft Spinoza het daarover?
Ja, in deel 2 van de Ethica (opmerking bij stelling 49) en op andere plaatsen. Hij neemt de Stoa over waar hij onderscheid maakt in dingen die je zelf kan veranderen en dingen waarbij dat niet kan. Je kan wel iets doen aan de manier waarop je om gaat met het lot. Soms moet je het aanvaarden. Zoals de amor fati die bij Nietzsche zo’n grote rol speelt.
Dat is nog steeds een nuttige leefregel. Neem alleen actie op dingen waar je invloed op hebt.

Wat is de betekenis van Spinoza voor de vraagstukken in de huidige tijd? Ik weet uit je presentaties dat je je verdiept hebt in de klimaatcrisis en de toepasselijke denkbeelden van Spinoza.
Voor Spinoza is de mens deel van de natuur, zijn bestaan is verstrengeld met de natuur. Dat is een contrapunt t.o.v. Descartes. Want Descartes, in Discours de la Methode, gaat er van uit dat de mens de natuur aan zich moet onderwerpen. Dat speelt ook in de wetenschap en techniek. De mens probeert de natuur naar zijn hand te zetten.
Spinoza heeft veel meer oog voor de constatering dat de mens uit de natuur is voortgekomen en dat hij dus ook afhankelijk is van de natuur. De overmoed van de mens als het om onderwerping van de natuur gaat, gaat Spinoza te ver. Bij Spinoza is de natuur een geheel van modi die allemaal weer invloed op elkaar uitoefenen.

Kan je ook voor de huidige politieke toestand nog iets leren van Spinoza?
Ja, Spinoza had zijn politieke filosofie. Hij gaat uit van een natuurtoestand, waar alles geoorloofd is omdat er geen wetten zijn, tegenover een ordelijker situatie met wetten die ook gehandhaafd worden. Ik beschouw de huidige internationale toestand als een soort natuurtoestand. Er is geen supernationaal machtsorgaan dat de orde kan handhaven. We zitten weer in een toestand waarin macht gelijk staat aan recht. Dat helpt je wel een beetje om te begrijpen wat er nu aan de hand is. Internationaal recht heeft geen waarde meer als het door macht wordt doorkruist.
Ook binnen een land, zoals nu in de VS, is het probleem dat er rechtsregels zijn maar als Trump iets doet dat de rechter verbiedt en er is geen parlement dat daar tegenop komt, dan is de macht van Trump gewoon recht. Spinoza is daarin een nuchtere, praktische denker. Het heeft geen zin je aan illusies over te geven.

Kan je dan helemaal niets doen, behalve het te aanvaarden?
In het voorwoord van Ethica deel 4 zegt Spinoza dat goed en kwaad geen betrekking hebben op de realiteit. Maar tegelijkertijd voegt hij aan het eind van dat voorwoord een soort normatief element toe. Het heeft zin om met elkaar normen te ontwikkelen en ethische maatstaven. Ook in het internationale recht moet je bepaalde normen definiëren ook al heb je de macht niet om ze door te kunnen drukken. Het is belangrijk de normen te hebben en elkaar er op te kunnen aanspreken ook al kunnen mensen er vaak niet op afgerekend worden. Zoals bij het internationaal strafhof. Niet alle landen doen er aan mee maar het vormt toch een soort mondiaal geweten.

Geweten bij Spinoza? Hoe kan je dat zien?
Het geweten bij Spinoza is eigenlijk de rede. Er is wel een besef van wat goed en kwaad is, daar geeft hij ook wel definities van en er is wel een soort normativiteit bij Spinoza. En ik denk dat dat ook onmisbaar is omdat je anders geen ethiek kan hebben.

Een ethiek heeft iets doelgerichts, kan je dat met Spinoza associëren?
Ja, Spinoza heeft wel iets teleologisch, iets doelgerichts. Dat begint in Ethica deel 4 en het is ook alleen maar een voorlopige teleologie. Dat verlaat hij op enig moment weer maar dat heb je wel nodig om een ethiek te ontwikkelen. Hij noemt dat de voorschriften van de rede waar je je aan moet houden. Op een gegeven moment, in Ethica deel 5, verdwijnt dat weer, daar kom je in de contemplatieve sfeer. Dat is eigenlijk een heel antiek thema. Dat zie je bij Aristoteles ook.  De praktijk van het leven vraagt om een praktische aanpak en een praktische wijsheid. Het is een voorbereiding op wat bij Aristoteles theoria heet, het contemplatieve leven. Bij Spinoza zie je dat ook.

Bij Spinoza gaat het wel heel erg om je eigen instelling t.o.v. wat er allemaal in de wereld gebeurt. Hij roept b.v. niet op tot maatschappelijk activisme.
Inderdaad, hij is contemplatief. Je moet gehoorzamen aan de wet. Er is machtsoverdracht van de menigte naar de overheid. Maar het natuurlijk recht blijft tegelijkertijd gelden, ook bij het individu.
Tegelijkertijd is het zo dat als de overheid het te gek maakt, repressie gaat uitoefenen, de vrijheid van meningsuiting gaat opheffen e.d. je het recht hebt om in opstand te komen. Spinoza was geen revolutionair.
Door de meningsuitwisseling wordt bepaald wat goed en kwaad in een gemeenschap is. Dus door gebruik van je rede en vrije meningsuiting beïnvloed je ook weer anderen.
Er is dan sprake van een bepaalde ethische ontwikkeling, individueel en voor de maatschappij. En in een democratie vindt via de wetten ook een soort kanalisering van de passies plaats.
Voorbeeldgedrag is ook belangrijk bij Spinoza. Als een individu zich gedraagt volgens een herkenbaar geweten dan kan dat aanstekelijk werken voor anderen. Spinoza heeft het over imitatie of nabootsing. We kennen allemaal onze inspiratiebronnen: een leraar, je ouders, Jezus, Boeddha. Hij zegt eigenlijk: wij hebben een toonbeeld van de menselijke natuur en wij willen daarnaar streven. Wij noemen goed wat ons dichter daar naar toe brengt. Dat toonbeeld van de menselijke natuur kan zich belichamen in voorbeeldfiguren. Kant zegt het mooi: de voorbeeldfiguren zijn de handkarretjes van de moraal. Daar kunnen mensen zich aan vastklampen. Die figuren maken duidelijk wat de doelstellingen zijn van de moraal. Waar we naar toe kunnen gaan.
Spinoza zegt ook: als politici onethische dingen doen dan is dat niet goed. Dan verliest de overheid haar gezag. Spinoza zal wel erkennen dat mensen geleid worden door beeldvorming, de imaginatio. Imago is vaak belangrijk.
Tot slot: wat kan je mensen die meer willen weten over Spinoza aanraden?
Theun de Vries sprak mij aan maar dat zou ik mensen nu niet meer aanraden. Misschien Pierre François Moreau, Spinoza en het spinozisme: een inleidende kennismaking. Of de biografie van Spinoza door Steven Nadler. Via een biografie maak je makkelijk kennis. Theo Zweerman’s  Spinoza’s inleiding in de filosofie is ook een heldere inleiding.
 
Opgetekend door Jan Mendrik
Datum interview: 23 april 2025

Meer interviews in de serie "Wat fascineert je in Spinoza?":
- Maarten van Buuren: Bevrijding via de ratio
- Henri Krop: Spinoza, baken van Nederland en inspirator in tijden van polarisatie
- Hans Werner: Spinoza, sleutel tot jezelf en een goede samenleving
- Cees Schut: Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie


Tekst van dit interview in downloadbare pdf
   
[1] https://www.wikiwand.com/en/articles/Pierre_Hadot
[2] https://www.wikiwand.com/nl/articles/Tsongkhapa
[3] Ethica deel 4, stelling 67: Een vrij mens denkt in het geheel niet aan de dood, en zijn wijsheid bestaat niet uit denken aan de dood, maar aan het leven.
[4] Het Griekse woord Eudaimonia, dat geluk of gelukzaligheid betekent, is het einddoel in Aristoteles' deugdethiek. Dit is een bepaald gevoel van gelukzaligheid dat bereikt kan worden door verstandig te kiezen (phronesis) hoe te handelen en het gebruik van rationaliteit.
https://www.wikiwand.com/nl/articles/Eudemonisme
[5] Een boekje, uitgegeven door de vereniging van filosofieleraren in het voortgezet onderwijs. Paul schreef hierin het hoofdstuk: Oefeningen in het goede leven. Het boekje is gratis te downloaden op:
https://vfvo.nl/wordpress/wp-content/uploads/2024/07/Spinoza-over-Spinoza.pdf
[6] Hadot, geeft, b.v. in zijn boek Marcus Aurelius en de Stoa, geestelijke oefeningen. Ze zijn bedoeld om het individu te helpen een deugdzaam en rationeel leven te leiden, in harmonie met de natuur en het universum. Ze vallen uiteen in oefening in oordeel (fysica), oefening in innerlijke dialoog (dialectica) en oefening in handelen (ethica).
[7] https://www.wikiwand.com/fr/articles/Gabriel_Albiac
[8] De pantheïsmestrijd was een filosofisch en theologisch debat in de Duitse intellectuele wereld van de late 18e eeuw. Het draaide om de vraag of het pantheïsme (de opvatting dat God en de natuur of het universum één en hetzelfde zijn) verenigbaar was met religie, moraal en de traditionele opvattingen over God. De discussie werd vooral aangewakkerd door de interpretatie van het werk van Spinoza, die vaak als pantheïst werd gezien. Het droeg bij aan de bekendheid van de filosofie van Spinoza.
Henk Jan Hoekjen gaf bij de Spinozakring Soest een cursus over de pantheïsmestrijd. Zie hier het verslag.
 
 
]]> Wed, 21 May 2025 15:31:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-paul-juffermans https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000008F <![CDATA[Spinoza en de huidige politiek]]> imblog
Fred Neerhoff en David Bakker hielden op 27 april bij de Stichting Spinoza Den Haag een lezing over "De natuur als wetgever, een spinozistische maatschappijvisie".
Fred en David schreven eerder een boek onder dezelfde titel: De natuur als wetgever. Gonny Pasman schreef er voor deze site een recensie van.

Fred en David waren zo vriendelijk ons de tekst van de lezing die ze op 27 april hielden toe te sturen:


]]> Wed, 21 May 2025 14:20:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?fred-neerhoff-en-david-bakker-over-spinoza-en-de-huidige-politiek https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000008E <![CDATA[Zomercursus VHS over Spinoza en hoop]]> imblog
De zomercursus vindt wederom plaats in de Ernst Sillemhoeve in Den Dolder,
van 21 t/m 24 Juli 2025.

Thema
‘Een vrije samenleving’, schrijft Spinoza in zijn Politieke traktaat, ‘laat zich eerder leiden door hoop dan door vrees.’ Maar hoop lijkt in onze tijd ver te zoeken. Bevreesd is men wel. Voor een dreigende verwoestende klimaatramp. Voor een derde wereldoorlog. Voor een einde aan de democratie. Biedt Spinoza’s filosofie ons hoop in angstige tijden?
Om die vraag te beantwoorden moeten we eerst constateren wat hoop volgens Spinoza is. Hij definieert hoop in de Ethica als ‘een onbestendige blijdschap’. Op zichzelf is hoop – als een vorm van blijdschap – volgens Spinoza iets goeds. Maar de hoop gaat als onzekere blijdschap altijd gepaard met vrees. Het Theologisch-politiek traktaat begint dan ook met de constatering dat wij als mensen voortdurend heen en weer geslingerd worden tussen hoop en vrees. Uit angst klampen mensen zich vast aan religieuze en politieke kwakzalvers. Hoe bevrijden we ons van deze valse hoop die Spinoza ‘bijgeloof’ noemt? De remedie bestaat er volgens Spinoza uit ons leven in te richten volgens ‘een vast plan’.

Voor alle informatie:
]]> Sat, 26 Apr 2025 13:55:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?zomercursus-vhs-over-spinoza-en-hoop https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000008D <![CDATA[Spinoza's werken online]]> imblog
Spinoza: digitale bronnen op het internet
 
Peter de Wit van de Spinozakring Soest stuurde ons een bericht met een verwijzing naar teksten van Spinoza op het internet. Hij verwees naar vindbaarheid van oorspronkelijke 17e eeuwse teksten.
Voor degenen die de bronnen willen raadplegen kan het volgende overzicht behulpzaam zijn.



Eerste bladzijde van het Vaticaans Manuscript
Het handschrift is niet van Spinoza zelf maar van de kopiist Pieter van Gent

17e eeuwse teksten
Spinoza’s Nagelate Schriften (1677). Een goed toegankelijk transcript is te vinden op de site van Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren [1]
Van de Opera Posthuma (Latijn) is een facsimile exemplaar van een gedrukte versie uit 1677 beschikbaar op de site van de digitale Bibliotheek in München.
Het Vaticaanse Manuscript van de Ethica, in facsimile van het handschrift uit 1675 is toegankelijk op de site van de Vaticaanse bibliotheek.
De ontdekkers van het Vaticaanse handschrift, Leen Spruit en Pino Totaro, schreven er een studie over: The Vatican Manuscript of Spinoza’s Ethica (2011). Deze studie bevat ook een transcript van het Vaticaanse manuscript maar dat is op de site van uitgever Brill helaas alleen fragmentarisch toegankelijk. Kopen van het werk is voor de gewone, geïnteresseerde burger helaas wat begrotelijk (ca. €150).
In welk opzicht het Vaticaanse Manuscript beter/waardevoller is dan de versie uit de nagelate schriften is mij vooralsnog niet duidelijk (maar ik heb de tekst van Leen Spruit en Pino Totaro nog niet kunnen lezen). Michiel Leezenberg schreef er een artikel over in de NRC waarin hij er zijn twijfels over uitspreekt of het Vaticaanse handschrift dichter komt bij wat Spinoza bedoeld heeft. Het is van vroeger datum (1674 à 1675) dan de nagelate schriften (1677) dus Spinoza kan nog verbeteringen hebben aangebracht in de versie van de nagelate schriften. Bovendien zou kopiist Pieter van Gent slordigheden hebben begaan bij het kopiëren van het Vaticaans manuscript.



Printing Spinoza door Jeroen M.M. van de Ven

Voor wat betreft de vroege drukken van het werk van Spinoza heeft Jeroen van de Ven uitstekend werk verricht met de uitgave van Printing Spinoza (2022). Hij heeft alle beschikbare exemplaren van de in de 17e eeuw uitgegeven werken van Spinoza in zijn studie vermeld, met de vindplaatsen (bibliotheken en privé-verzamelingen) èn indien beschikbaar, een verwijzing naar de digitale versie. De studie van Jeroen van de Ven is ook uitgegeven door Brill en, tot mijn vreugde, gratis digitaal te downloaden.
 
Moderne digitale bronnen
 


Titelblad van de Ethica op de site van Karel d'Huyvetters

Ethica
Voor studie over de werken van Spinoza vind ik altijd de uitgaven met èn de Latijnse tekst èn de Nederlandse tekst verhelderend. Daarvoor komt bijvoorbeeld de vertaling van de Ethica van Henri Krop in aanmerking. Helaas is dit boek niet in digitale vorm beschikbaar maar de vertaling van Karel d'Huyvetters  is dat wel. Deze uitgave is voor Spinozastudie uiterst handig omdat hij niet alleen de Latijnse tekst èn de Nederlands/Vlaamse tekst ook bij elke stelling een uitleg geeft waarin hij de lezer meeneemt en zich steeds afvraagt waarom Spinoza de dingen op die plek bespreekt. Door de hyperlinks in de tekst is het ook simpel om, binnen de Ethica, Spinoza’s verwijzingen direct te volgen. Dit geeft veel inzicht en bespaart handenvol tijd. Zo was er in de recente wintercursus van de Vereniging het Spinozahuis regelmatig discussie over het gebruik door Spinoza van de begrippen Affectus en Affectio. Karel d'Huyvetters legt dat meteen uit op de plek waar het zich voordoet. B.v. bij E3D3 waar het verschil tussen Affectus en Affectio door Spinoza zelf wordt uitgelegd. Karel vertelt dan waarom Spinoza die begrippen zo belangrijk vindt .
In de DBNL zijn nog diverse andere vertalingen van Spinoza’s Ethica te vinden, waaronder die van Nico van Suchtelen uit 1928.
 
Andere boeken van Spinoza
Verhandeling van de verbetering van het verstand
De Verhandeling over de verbetering van het verstand staat op de site van de spinozakring Lier (vertaling Willy Schuermans, dubbele tekst: Latijn/Nederlands).
Voorts als onderdeel van de nagelate schriften (1677) op DBNL.
 
Politiek Traktaat
Ook hier weer goed werk van onze Vlaamse vrienden:
Vertaling Willy Schuermans met tweetalige tekst Latijn/Nederlands
Vertaling Karel d’Huyvetters: een op het scherm te raadplegen versie en een downloadbare pdf.
Voorts als onderdeel van de nagelate schriften (1677) op DBNL.
 
Korte Verhandeling van God, de Mens, en des zelfs verstand.
Ik vond een oude vertaling op Wikimedia, de herkomst is mij onbekend.
 
Theologisch Politiek Traktaat
Van het TTP vond ik helaas geen Nederlandse versie online, wel een Engelse. Vertaald door Jonathan Bennett.
 
Brieven
Opgenomen als onderdeel van de nagelate schriften (1677) op DBNL.
Er is geen moderne complete Nederlandse online tekst aan mij bekend, wel weer een Engelse, eveneens van Jonathan Bennett.
De brieven over God zijn wel in het Nederlands vertaald, door Karel d'Huyvetters, en online beschikbaar.



Titelblad van de vertaalde tekst van de Tractatus de Intellectus Emendatione van de website van de Spinozakring Lier

Complete works

Complete Gebhardt editie
Latijn, toonaangevend
https://www.academia.edu/32414125/SPINOZA_OPERA_DE_CARL_GEBHARDT_pdf

The Collected Works of Spinoza, Edwin Curley
Vertaling die i.h.a. als toonaangevend wordt beschouwd in het Engelse taalgebied
https://archive.org/details/the-collected-works-of-spinoza-volumen-1-and-2

Complete works, Samuel Shirley
Populaire, gewaardeerde moderne, geannoteerde Engelse vertaling (2002)
https://homepages.uc.edu/~martinj/Spinoza_&_Hobbes/English/Spinoza%20-%20Complete%20Works%20(2002).pdf

Concordantie om de werken van Spinoza te doorzoeken op gebruikte woorden en begrippen
De beroemde concordantie uit 1970, van Emilia Giancott Boscherini is toegankelijk via het Internet Archive:
Deel 1 (A-K): https://archive.org/details/lexiconspinozanu0000gian_w9a9/page/n5/mode/2up
Deel 2: (L-Z): https://archive.org/details/lexiconspinozanu0000gian/page/n7/mode/2up

Voorts is het verbazend hoeveel de AI systemen weten over de werken van Spinoza. Mijn favoriet is Google Gemini. Bevraag Gemini gewoon over onderwerpen en waar het te vinden is in de werken van Spinoza.  

[1] Ook op andere plaatsen zijn versies te vinden:
Internet archive: https://archive.org/details/ned-kbn-all-00005617-001/page/n34/mode/2up
Google books:
https://books.google.nl/books?id=LCZCAAAAcAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false

Literatuur over Spinoza
Bibliography door Karolina Hubner
Artikelen over Spinoza's filosofie op philpapers
https://philpapers.org/browse/baruch-spinoza

Internet Encyclopedia Of Philosophy (peer reviewed)
https://iep.utm.edu/spinoza/
https://iep.utm.edu/spino-ep/
https://iep.utm.edu/spin-mor/

stanford encyclopedia of philosophy
https://plato.stanford.edu/search/searcher.py?query=Spinoza




 
 
]]> Thu, 24 Apr 2025 13:35:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?bronnen-van-spinoza-s-werken-op-het-internet https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000008C <![CDATA[Nieuwe boeken van Maarten van Buuren]]> imblog
In april 2025 verschenen er bij uitgeverij Damon twee nieuwe boeken van Maarten van Buuren. Een herziene vertaling van de Ethica en een boek over de Ethica bezien vanuit de Griekse filosofie: Zijn, Denken, Doen.

Spinoza - Ethica
Vertaald en ingeleid door Maarten van Buuren
ISBN: 9789463403788, hardcover
Verschenen: April 2025

Zijn, Denken, Doen
Maarten van Buuren
ISBN: 9789463403771, paperback
Verschenen: April 2025

Maarten van Buuren vertaalde in 2017 de Ethica, daarvan is deze maand een nieuwe uitgave uitgekomen.
Deze nieuwe vertaling en inleiding van de Ethica heb ik nog niet kunnen lezen maar ik begreep van eerdere uitlatingen van Maarten van Buuren  dat de Ethica vertaling en de inleiding van herzien zijn.

Ook "Zijn Denken Doen" heb ik nog niet kunnen lezen maar we zullen er t.z.t. op deze site wel een recensie aan wijden. Voor nu verwijs ik graag naar de cursus die Maarten van Buuren gaf bij de Spinozakring Soest over Spinoza en de Stoa.
Maarten stelde daar:

De Stoa kent een driedeling voor de filosofie: de fysica, de logica en de ethica. Door Maarten aangeduid met zijn, denken en doen. De Ethica van Spinoza kent dezelfde opbouw. Deel 1 gaat over het zijn, deel 2 over het denken, deel 3, 4 en 5 gaan over het doen.
De overtuiging van de Grieken was dat de wereld, het Al, het Zijn, de Logos is. Alles is één, het monistische beginsel. Het gaat om de concrete wereld om ons heen maar dan wel beschouwd vanuit het vormgevende beginsel, de fysis, dat daarin aanwezig is.
In Spinoza zijn principes uit de Stoa herkenbaar. Maarten wijst op de monistische visie van Spinoza, alles is vervat in één Substantie, door Jan Hendrikz Glazemaker, Spinoza’s eerste vertaler, vlak na zijn dood, vertaald als de Zelfstandigheid. Spinoza stelt deze ene Substantie gelijk aan God. Deze Substantie is vergelijkbaar met de Logos in de Stoa. Het concept van de Zelfstandigheid (Substantie) is een fundamenteel principe in Spinoza’s Ethica. Descartes onderscheidde twee substanties: de materie en de geest. Maar de Zelfstandigheid van Spinoza betreft alles, het hele universum: Zelfstandigheid = Natuur = het Universum = God.

Van deze cursus is een uitgebreid verslag beschikbaar dus degenen die kennis willen maken met de begrippen Zijn, Denken en Doen kunnen daar al vast een indruk van krijgen. Het verslag is hier te downloaden.


]]> Fri, 18 Apr 2025 12:53:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuwe-boeken-van-maarten-van-buuren https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000008B <![CDATA[HOVO cursussen over Spinoza]]> imblog
Zie ook de Spinoza kalender van heel Nederland

Maar liefst twee HOVO cursussen over Spinoza dit jaar:

HOVO Utrecht
Spinoza, icoon van de Nederlandse filosofie
Twee bijeenkomsten: 1 en 8 juli, 11-15 u
Meer informatie:

HOVO VU Amsterdam
Een kennismaking met Amsterdams beroemde wijsgeer Spinoza
13, 15, 20 en 22 augustus 2025, 13.15-15.15 u
Docent: Arend Klaas Jagersma
Meer informatie:


]]> Sun, 06 Apr 2025 13:54:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?hovo-cursussen-over-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000008A <![CDATA[Stichting Spinoza Den Haag: lezing "de natuur als wetgever"]]> imblog
Zie ook de Spinoza kalender van heel Nederland

God oftewel de Natuur

‘Deus sive Natura’ is wel de meest geciteerde uitspraak van de 17de eeuwse verlichtingsdenker Benedictus de Spinoza.
Als levensfilosoof ontwikkelde hij een baanbrekende visie op politiek en ethiek, op God, de mens en de allesomvattende natuur en haar wetten. Wat kunnen Spinoza’s inzichten voor ons betekenen in het complexe leven van hier en nu?

Sinds 2025 voelen velen zich vermalen in de moreel-politieke aardverschuiving van een onthutsend Trumpiaans wereldbeeld. Ook Spinoza leefde in een turbulente tijd van oorlogen, leugens en aanslagen, met het Rampjaar 1672 als nationaal dieptepunt.
De visie die hij formuleerde in zijn twee politieke traktaten (1670 en 1677) is tot op de dag van vandaag een bron van inspiratie.

Kom luisteren en meepraten bij de lezing van Fred Neerhoff en David Bakker, tevens auteurs van het breed georiënteerde boek ‘De Natuur als wetgever – een spinozistische maatschappijvisie’ (2024).
Zondag 27 april | Centrale Bibliotheek, 5de etage | Spui 68
13:30 14:00 Inloop
14:00 14:05 Welkom
14:05 15:15 Lezing Fred Neerhoff en David Bakker
15:15 15:30 Publieksgesprek
15:30 16:15 Afsluiting in het Skyline Café, inclusief 1 gratis consumptie p.p.
Heeft u interesse om deze relevante lezing bij te wonen? U kunt nu uw ticket € 18,00 p.p. tijdig bestellen met deze https://www.ticketkantoor.nl/shop/Natuur-Wetgever

(tekst: nieuwsbrief Stichting Spinoza Den Haag)


]]> Mon, 31 Mar 2025 19:12:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?stichting-spinoza-den-haag--lezing--de-natuur-als-wetgever- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000089 <![CDATA[VHS Wintercursus over de Ethica]]> imblog
De wintercursus van de VHS is dit keer gewijd aan de Ethica. De cursus bestaat uit 5 bijeenkomsten:
25 januari: Deel 1 van de Ethica. Door Maarten van Buuren.
15 februari: Deel 2 van de Ethica. Door Paul Juffermans.
22 februari: Deel 3 van de Ethica. Door Hannah Laurens.
8 maart. Deel 4 van de Ethica. Door Henri Krop.
22 maart. Deel 5 van de Ethica. Door Andrea Sangiacomo.
(zie ook https://www.spinozahuis.nl/agenda/wintercursus-2025 en https://spinozahuis.nl/vereniging/verslag-wintercursus-ethica/)


Hieronder volgen alle verslagen van de lessen (5 stuks). De verslagen zijn afwisselend gemaakt door Peter Eijgenhuijsen en Jan Mendrik.

Op zaterdag, 25 januari 2025, vond de eerste bijeenkomst plaats.
Ethica deel 1 - door Maarten van Buuren

Verslag door Jan Mendrik


Maarten van Buuren
(foto: Jan Mendrik)

Voor de pauze hield Maarten van Buuren een inleiding waarin hij schetste dat Spinoza de Ethica aanvankelijk (in 1665) geschreven had in 3 delen waarin Maarten de indeling van de klassieke Griekse filosofen herkende: fysica, logica, ethica. De delen 4 en 5 die Spinoza later schreef (na een intermezzo waarin hij het Theologisch Politieke Traktaat schreef) gaan door op de ethiek.
Maarten vertelde over de 3 substantie van Descartes (God, denken, uitgebreidheid) en de ene substantie van Spinoza, bestaande uit natura naturans en natura naturata, te vergelijken met de essentie en de existentie. In de essentie ligt de existentie als het ware ingerold. De wordende kracht van de natura naturans zorgt dat de concrete modi (de existenties) worden “uitgerold” (Spinoza gebruikt “involvere” en “explicare”). Maarten schetste de attributen denken en uitgebreidheid als twee tegendelen waaruit de substantie bestaat. Waarbij het denken de vormende kracht is die de uitgebreidheid veroorzaakt. Dit wordt ingegeven doordat Spinoza voor denken vaak concipio gebruikt, dat te maken heeft met het idee van een concept dat tot wording kan komen.
Dit zijn originele gedachten die veel discussie gaven in de zaal. Als de attributen tegendelen zijn hoe kan het dan dat Spinoza schetst dat God uit oneindig veel attributen bestaat? Zijn dat oneinig veel tegenstellingen? Na enige discussie werd besloten om over complementariteit te spreken in plaats van tegendelen. Ook was er levendige discussie over het gelijkstellen van natura naturans en natura naturata aan respectievelijk denken en uitgebreidheid.

Na de pauze werd er gediscussieerd in groepen. De terugkoppeling van de resultaten daarvan kwam niet aan de orde omdat er teveel vragen aan de spreker waren. Ik sprak mensen die het jammer vonden dat de resultaten van de discussies in de groepen niet plenair gedeeld kon worden. Misschien moeten we de volgende keer een half uur langer doorgaan zodat daar meer tijd voor is.

Zaterdag 15 februari 2025, les 2
Ethica deel 2 - door Paul Juffermans.

Peter Eijgenhuijsen (p.eijgenhuijsen@ziggo.nl) maakte het volgende verslag:

Gezeten op een stoel op het podium, aantekeningen op schoot, deelde Paul Juffermans zijn kennis over de Ethica.

Paul Juffermans
(foto: Peter Eijgenhuijsen)

De focus lag daarbij op deel twee van de Ethica over de aard en de oorsprong van de menselijke geest, maar regelmatig plaatste hij zijn beschouwingen in de bredere context van de gehele Ethica.
Hij begon zijn betoog met de relatie tussen deel 1 en deel 2 van de Ethica. Deel 1 behandelt de zijnsleer (ontologie) en deel twee de kennisleer (epistemologie). Een in de filosofie vaak gestelde vraag luidt: Hoe kunnen we het zijn kennen? Er zijn daarvoor twee methodes:
·       De genetisch deductieve methode, die uitgaat van de wording van de dingen. Bij Spinoza gaat die methode uit van God
·       De inductieve methode, die niet uitgaat van God maar van de ervaring
Spinoza wordt daarom als een empirisch rationalist gezien. In de filosofie van Spinoza staat God centraal. Hij was hiermee een anomalie, want bij alle andere filosofen in de 17e eeuw staat de mens centraal. Bij Spinoza is de mens geen substantie maar een modus en daarmee afhankelijk van God. De Ethica is te beschouwen als een cirkel, hij begint met God en eindigt met de verstandelijke liefde tot God.
De attributen hebben een substantieel karakter. Het attribuut Denken brengt ideeën voort, het attribuut Uitgebreidheid lichamen. De twee attributen behoren tot één Substantie, de twee modi, lichaam en idee, kunnen niet tot elkaar worden herleid en zijn toch één. De geest is het idee van het lichaam en het lichaam is het object van het idee. Er is sprake van een volmaakte correspondentie. Niet van een interactie. Alle dingen zijn volgens Spinoza in verschillende mate bezield. Het menselijk lichaam is een gecompliceerd individu dat op veel verschillende manieren kan worden aangedaan en dat resulteert in een veelzijdig kennispotentieel. Dus dat zou verklaren dat de mens meer bezield is dan bijvoorbeeld een steen.

De eerste soort kennis is de verbeelding of de waarneming. Het lichaam wordt aangedaan door een uitwendig lichaam en van dat gebeuren wordt een idee gevormd. Dat idee is verward omdat het noch van het eigen lichaam noch van het uitwendige lichaam een juist idee heeft. Percepties zijn subjectief, van het eigen lichaam bestaat een beter idee dan van het uitwendige lichaam. De indrukken, samen met de daarbij behorende emoties, worden ook vastgelegd in het geheugen en kunnen weer opgeroepen worden door nieuwe zintuigelijke waarnemingen. Verbeelding vormt daarmee de basis voor de passieleer in deel 3 van de Ethica. De verbeelding is de kenbiotoop waarin onze geest ademhaalt. Taal vorm een onderdeel van de verbeelding. De verbeelding is niet in staat om bijvoorbeeld alle mensen waarmee het geconfronteerd wordt bij te houden, dus vormt het een algemeen beeld van de mens en verbindt dat met het woord mens. Dat proces vormt de basis voor taal.

De tweede soort kennis de rede gaat op zoek naar gemeenschappelijke noties. Bijvoorbeeld: Het lichaam wordt aangedaan door een uitwendig lichaam. Beide lichamen zijn modi van het attribuut Uitgebreidheid. De waarheid heeft te maken met gemeenschappelijkheid. Door reflectie wordt de pluriforme verbeelding door de rede omgezet in gemeenschappelijke noties.

De derde soort kennis: de intuïtie, het intuïtieve weten. De verbeelding neemt de bijzondere dingen waar, de rede reflecteert daarover en probeert tot gemeenschappelijke noties te komen, en de intuïtie begrijpt de essentie van de bijzondere dingen. De intuïtie zal bij deel 5 van de Ethica verder aan de orde komen.

Zaterdag 22 februari 2025: VHS Wintercursus - Les 3
Ethica 3 – De Oorsprong en de Natuur van de Gemoedstoestanden. Door Hannah Laurens.

Verslag door Jan Mendrik

De dagvoorzitter, Yoram Stein meldde in zijn inleiding dat er naar aanleiding van de twee eerste lezingen enige verwarring kan zijn ontstaan door de verschillende visies van Maarten van Buuren en Paul Juffermans, over de natura naturans en natura naturata. Maarten van Buuren legde die uit als respectievelijk het denken en de uitgebreidheid. Waarbij het denken, als natura naturans, de veroorzakende kracht vertegenwoordigt waaruit de uitgebreidheid voortkomt. Paul Juffermans legde uit dat die twee als verschillend moesten worden beschouwd, zij het als een twee-eenheid, twee kanten van de zelfde zaak zonder dat de een door de ander wordt veroorzaakt.
Yoram vroeg aan de zaal wie zich in verwarring gebracht voelde. Er gingen enkele vingers omhoog. Yoram stelde dat er veel interpretaties zijn van de Ethica. Gezien het geringe aantal vingers verwachtten de meesten dat ook wel.
Je zou zeggen, aldus Yoram, vanwege stelling 2 in deel 3 van de Ethica, waar Spinoza zegt dat het denken de uitgebreidheid elkaar niet kunnen bepalen, dat de een niet uit de ander kan voortkomen. Voor Maarten, die vanuit de Stoa redeneerde was er een andere logica, het denken bepaalt de materie. De gedachte dat het
materiele uit het denken voortkomt is ook vertegenwoordigd in de christelijke traditie (“in den beginne was het woord”). In de moderne wetenschap komt juist weer de benadering dat het denken voortkomt uit het lichamelijke. Er zijn eigenlijk dus 3 manieren van beschouwen. Het is mooi om die visies binnen de vereniging te kunnen bespreken.


Hannah Laurens
(foto: Jan Mendrik)

Hannah Laurens hield een kraakhelder verhaal over Spinoza’s emotieleer. Deze vormt de kern van het denken van Spinoza. Emoties bepalen samen met de rede wat de mens doet.
Spinoza constateert dat we niet vrij zijn want we zijn een slaaf van onze emoties. We worden heen en weer geslingerd (E3P59s: “.. op vele manieren worden opgezweept door externe oorzaken en dat wij, net als de golven van de zee die door tegengestelde winden worden opgezweept, heen en weer gaan, onwetend van de
afloop en ons lot”). Spinoza streefde naar een gestadige blijheid: “… besloot ik eindelijk te onderzoeken
of er ook iets bestond dat een waarachtig goed was … een gestadige en hoogste
blijheid.” (TIE I-1).
Wat is de remedie die Spinoza aanbeveelt? In de eerste plaats moeten we weten hoe onze emoties werken.
We hebben geen absolute macht, ook niet over onze emoties. We zijn een onderdeel van de natuur alhoewel de mens daar vaak anders over denkt: “ze lijken de mens in de natuur als een imperium binnen een imperium op te vatten” (E3pref), een imperium dat zichzelf bepaalt zonder de natuur. We staan bloot aan externe oorzaken die ons mede bepalen. In E3D2 zegt hij: We kunnen die externe invloeden passief ondergaan, we zijn dan slechts gedeeltelijk zelf de oorzaak van wat er gebeurt. Of actief (“handelen”), namelijk als er iets gebeurt “wat helder en onderscheiden kan worden begrepen door middel van die (= onze
eigen) aard alleen”.
In E3D3 stelt hij: “Onder ‘gevoel’ [affectus] versta ik inwerkingen [affectiones] op het
lichaam waardoor het vermogen tot handelen van het lichaam wordt vergroot of
verkleind…”
Het zijn dus de gevoelens die ons sturen. De conatus (streven, behoefte, drift) kan sterker of zwakker zijn maar houdt onze vlam brandend. Als je je bewust bent van de behoefte dan spreekt Spinoza van begeerte. Rede en begeerte sluiten elkaar niet uit, je bent je immers met je rede bewust van de behoefte.
Het streven naar een hogere perfectie geeft een gevoel van blijdschap, het omgekeerde geeft een gevoel van verdriet. We worden zo bepaald door drie krachten: begeerte, blijdschap en verdriet.
Spinoza heeft een grote lijst van emoties die hij opsomt aan het eind van E3 en daarbij geeft hij aan welke emoties blijdschap geven en welke verdriet. Hij beschrijft ook wetmatigheden in het versterken of verzwakken van emoties (associatie, imitatie, anticipatie).
Hoe komen we nu tot het beheersen van onze emoties? Volgens Plato moet/kan de rede je gevoel de baas zijn. Volgens Spinoza is een emotie alleen te vervangen door een sterkere emotie. “Een gevoel kan niet worden beperkt of opgeheven, behalve door middel van een tegengesteld gevoel dat sterker is dan het te beperken gevoel.” (E4p7)
Maar hoe kan je nu die gestadige en hoogste blijheid bereiken? Spinoza schrijft: “Het beste wat we kunnen bereiken zolang we geen volmaakte kennis van onze gevoelens hebben, is het bedenken van een goede manier van leven [rectam vivendi rationem] oftewel vaste levensregels, die uit ons hoofd te leren
en ze voortdurend toe te passen…” (E5P10s)
Tot die regels behoren het beantwoorden van haat met liefde en het overwinnen van hoogmoedigheid. Dat zijn rationele leefregels. Maar eigenlijk moet de basis zijn:
emoties die verdrietig maken vervangen door krachtiger emoties die ons duurzame blijdschap geven.
Wat is nu een krachtiger emotie waar we de emotie van haat mee kunnen overwinnen? Dat begint met de definitie van acquiescentia in se ipso, tevredenheid met jezelf. “Tevredenheid met zichzelf is blijdschap die is ontstaan doordat de mens zichzelf en zijn vermogen tot handelen overdenkt”. (E3 Definitie 25 van de
gevoelens). Dat is een positieve emotie met een eigen kracht van handelen. Die kan ook omslaan in trots en dan is het weer geen positieve emotie maar als je het goed inschat dan kan het je de groots mogelijke blijdschap brengen. Deze positieve emotie komt voort uit de rede:
“Tevredenheid met jezelf kan uit de rede ontstaan; alleen de tevredenheid die uit de
rede voortkomt, is de hoogste die er kan bestaan”. (E4p52).
Als je de rede gebruikt, bezit je ook de werkelijke daadkracht. Het leidt tot adequate ideeën die je inzicht geven in de wereld vanuit jezelf. Dat inzicht is kennis dat God de enige substantie is, dat alles daar deel van uitmaakt. Je snapt dan de noodzakelijkheid waarmee alles gebeurt en is je beeld niet meer vertroebeld. Van dat inzicht ben jij volledig zelf de oorzaak. En omdat die ideeën adequaat zijn wordt je versterkt. Dat leidt tot de hoogste blijdschap. Dat is dus je eigen handelskracht die geleid wordt door de rede.
Er is ook nog een allerkrachtigste vorm van die acquiescentia in se ipso, deze is gebaseerd op de hoogste vorm van kennis, de intuïtieve kennis.
“Uit deze categorie van kennis komt de hoogste tevredenheid van de geest – met andere woorden: blijdschap […] – voort die er kan bestaan, en wel in combinatie met de idee van zichzelf […] en bijgevolg ook in combinatie met de idee van God als oorzaak”. (E5p32d)
De hoogste staat is voor Spinoza dus een emotie, een vorm van blijdschap. Blijdschap, gecombineerd met een idee van God.

Discussie:
Na de lezing van Hannah, vond de gebruikelijke discussie in groepjes plaats aan de hand van tevoren opgestelde vragen.
In de groepsdiscussies en bij de plenaire behandeling kwamen enkele vragen aan de orde waar het moeilijk bleek om tot een eenduidig antwoord te komen: de vraag over wat adequate kennis is (zegt dat met name iets over je eigen aard of zegt dat ook iets over universele werkelijkheid?) en de vraag waarom iets zichzelf niet teniet kan doen (voorbeeld: zelfmoord door mensen met een endogene depressie; is dat wel
een oorzaak van buitenaf?).

Zaterdag 8 maart 2025, VHS wintercursus 2025 les 4
Ethica Deel 4 - door Henri Krop

Verslag door Peter Eijgenhuijsen

Henri Krop
(Foto: Peter Eijgenhuijsen)

 
Ietwat grieperig hield Henri Krop een gloedvol betoog over deel IV van de Ethica dat handelt over de menselijke slavernij, met andere woorden over de krachten van de hartstochten. Volgens Henri is deel IV het belangrijkste deel. Het heeft ook de meeste stellingen namelijk 73. De andere delen doen het met beduidend minder: Deel I (36), II (49), III ( 59) en V (42). In deel IV wordt de Ethica voor het eerst een ethica met regels om juist te leven. Een ethica, waar het goed en kwaad en het hoogste goed – het waarachtig goed van de TIE inleiding wordt besproken,  was in de 17e eeuw trouwens ongebruikelijk. We komen geen ethica tegen bij Hobbes, Locke en Leibniz, wel bij Geulincs, maar hij en Spinoza vormen duidelijk een uitzondering.
 
We weten dat Spinoza geïnspireerd was door de Stoa, maar zegt Henri Krop: ‘Deze Ethica is anti-stoa’. Een intrigerende stelling. Natuurlijk haalt Spinoza een aantal zaken bij de Stoa, zoals het Deus sive Natura, het Determinisme en het monisme met de Natura naturans en Natura naturata. Ook kent de filosofie van Spinoza net als de Stoa geen metafysica, maar logica, fysica en ethica. Maar toch is Spinoza geen stoïcijn volgens Henri Krop omdat hij niet de uitschakeling van emoties  (apatheia) als hoogste goed ziet, maar blijheid en liefde. Ook wijst hij de opvatting af dat passies een dwaling zouden zijn die we door redelijk inzicht kunnen laten verdwijnen en erkent hij geen teleologie in de natuur.
 
Henri hecht veel waarde aan de indeling van deel IV van de Ethica. Die ziet er als volgt uit:
  1. Het ontstaan van de morele noties: volmaakt, goed en rechtvaardig: Woord Vooraf en E4stel37s2
  2. De menselijke beperking (machteloosheid en onstandvastigheid) Stelling 1-18
  3. De voorschriften van de rede: eigenbelang (Stel.19-27), Gemeenschapsvorming (29-40) en de hartstochten (41-66)
  4. Het toonbeeld van de menselijke natuur (exemplar humanae naturae) 67-73
  5. Appendix in 32 hoofdstukjes die zijn te beschouwen als een samenvatting  van Spinoza’s opmerkingen over de juiste manier van leven
        
De leefregels uit de appendix vat Henri bondig samen:
  1. Handelingen of begeerten die door het vermogen van de mens, of de rede bepaald worden zijn steeds goed: 3
  2. Vervolmaking mens grootste nu: 4.
  3. Mens deel van de natuur en dat vereist aanpassing: 6
  4. Eigenbelang 8. Opvoeding onder leiding rede leven: 9
  5. Liefde en edelmoedigheid: 11.
  6. Samenleving nuttig: bevorderen eendracht en vriendschap: 14.
  7. Verkeerde eendracht door angst (16), vrijgevigheid (17), vleierij (21), schaamte (23).
  8. Betrachten bescheidenheid: 2
  9. Markteconomie (28,29).
  10. Afwijzen bijgeloof, namelijk niet genieten: 31
  11. Amor fati: 32
                   
Ten slotte komt Henri tot de volgende conclusie: Het goede leven is gezien onze veranderlijke aard geen gegeven en valt ook niet in een woord te beschrijven, maar wordt beschreven als een weg. Zij bestaat uit een ontplooien van de krachten van de mens als psychofysische eenheid. Het goede leven is te bereiken in het hier en nu, niet in een leven na de dood. Het goede leven is seculier van karakter.
 
Tijdens de vragen blijkt de grote betrokkenheid van de deelnemers. Zo zijn bepaalde deelnemers teleurgesteld dat Henri hun favoriete stelling (37 bijvoorbeeld) niet genoemd heeft en ontspint zich een geleerde discussie over de juiste vertaling van affectus en affectio. Consensus: de juiste, in ieder geval de meest gebruikte vertaling, is aandoening en affect, waar de spreker van vandaag toch ook weer niet helemaal tevreden mee is omdat affect volgens hem een non-vertaling is. Enfin, we kunnen spreken van een zeer aangename middag. Volgende keer Andrea Sangiacomo over deel V.
 
Zaterdag 22 maart 2025, VHS wintercursus 2025 les 5
Ethica Deel 5 - door Andrea Sangiacomo

Verslag door Jan Mendrik


Links: discussieleider Yoram Stein
Rechts: spreker Andrea Sangiacomo
(foto: Jan Mendrik)

Andrea Sangiacomo leidde ons op duidelijke wijze door deel 5 van de Ethica.
Zijn presentatie heeft hij zelf helder op papier gezet en behoeft geen samenvatting. Zie voor de lezing de site van de Vereniging het Spinozahuis: https://spinozahuis.nl/vereniging/verslag-wintercursus-ethica/

Hieronder een aantal highlights uit de levendige discussie.
N.a.v. de presentatie van Andrea waren er enkele vragen. Eén daarvan:
Hoe kunnen we E5P20S, de laatste zin, uitleggen? Spinoza stelt daarin:
…Want nu is het ogenblik gekomen om over te gaan tot wat betrekking heeft op de duurtijd van de geest zonder zijn verhouding tot het lichaam.
Antwoord van Andrea: we kunnen dingen, ook de geest, beschouwen als verbonden met de tijd maar ook onafhankelijk van de tijd, als wezen of essentie, als God. Dat wordt ook uitgelegd in E2P8S, aan de hand van het voorbeeld van een cirkel. Je kan een cirkel mathematisch beschrijven, los van de tijd en los van praktische, reëel bestaande cirkels. Die reële cirkels komen en gaan in de tijd maar het idee (de essentie) van de ideale cirkel blijft eeuwig bestaan.
Je kan je hier afvragen waarom Spinoza het dan alleen over de geest heeft en niet over het lichaam. Van het lichaam bestaat toch ook een eeuwig idee? Andrea beaamt dat en stelt dat het gaat om het idee, in Gods geest, van alles (dus ook het lichaam) dat blijft bestaan.
Na de pauze werd in groepjes gediscussieerd aan de hand van tevoren verstrekte vragen. De vragen werden daarna plenair besproken. Hieronder een aantal highlights van de discussie.

Op welke manier kunnen we de hartstochten minder ondergaan? (vraag 1 van de discussievragen)
In E5P20S geeft Spinoza stapsgewijs aan op welke methode we dit kunnen bereiken (van de 5 stappen werden er 3 besproken):
Ten eerste: door het verwerven van kennis van de hartstochten. Van de deelnemers kwamen voorbeelden: stel dat je boos wordt, dan is de eerste stap om in de gaten te hebben dàt je boos bent. Daarna kan je nagaan waar die boosheid vandaan komt.
Ten tweede: de hartstocht scheiden van de externe oorzaak. Er kwam een voorbeeld over een kat. Als je je ergert aan het gedrag van je kat kan je met je rede bedenken dat het niet door de kat komt maar door hoe je er zelf tegenover staat.
Ten derde: in de tijd gezien kan je reactie anders zijn. Een zelfde reden kan op het ene moment boosheid geven en op het andere moment niet, b.v. omdat je je beseft dat het niet goed voor je is. Je kan dan zorgen dat je niet in de verleiding komt, bijvoorbeeld door van tevoren de koektrommel weg te zetten omdat je weet dat je anders, op je zwakke moment, in de verleiding komt hem leeg te eten.

Als je kijkt naar de verstandelijke liefde voor God, wat is dan de relatie tussen geest, kennis en God? (vraag 5 van de discussievragen)
Het punt verstandelijke liefde voor God werd uitvoerig besproken. Allereest: wat is het?
Andrea antwoordt dat het volgens Spinoza zo is dat als je de derde soort kennis ontwikkelt, de verstandelijke liefde tot God een gevolg is. Wij beseffen dat we een modus van God zijn. Het is een blijheid, samen met het idee van God, dus het is een liefde.
Yoram vraagt aan Andrea of hij die verstandelijke liefde tot God wel eens ervaren heeft. Andrea antwoordt bevestigend. Het voelt zoals liefde en is een oneindig en geweldig gevoel maar het is moeilijk te omschrijven net zoals je de smaak van b.v. mango niet kan omschrijven. Als je die nooit gegeten hebt dan is dat niet uit te leggen.
Vanuit de zaal wordt geopperd dat het vergelijkbaar is met een Eureka moment. Het gevoel dat een wetenschapper beleeft op het moment van inzicht, na lang ploeteren. Inzicht leidt tot vreugde. Andrea: een eurekamoment is momentaan maar de intellectuele liefde tot God is volgens Spinoza duurzaam. Het blijft op de achtergrond aanwezig. Een eureka moment maar dan duurzaam.
Henri Krop: Om ons een beeld van de intellectuele liefde tot God te vormen kunnen we het best teruggaan naar wat onze verhouding tot God kan zijn bij Spinoza. In E5P15 zegt hij
Als men zichzelf en de eigen gemoedstoestanden helder en distinctief begrijpt, heeft men God lief en dat des te meer, naarmate men zichzelf en de eigen gemoedstoestanden beter begrijpt.
Of in E5P24
Hoe meer we individuele dingen begrijpen, hoe meer we God begrijpen.
Hoe meer we de wereld begrijpen en daar inzicht in hebben, hoe blijer we zijn met het inzicht. En dat geeft liefde, namelijk vreugde met een externe oorzaak.

 
]]> Sun, 30 Mar 2025 15:56:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verslag-cursus-vhs--2 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000080 <![CDATA[Waarom gebruikte Spinoza het woord "God"?]]> imblog
Waarom bleef Spinoza het woord God gebruiken en niet Natuur?
 
Bij de zomercursus 2024 van de vereniging het Spinozahuis[1] was er iemand in het publiek die na elke presentie de vraag stelde: waarom gebruikte Spinoza steeds het woord God als hij natuur bedoelde (Deus sive natura)? Hierna volgen enkele antwoorden van specialisten:

Clare Carlisle benadrukte, tijdens de zomercursus, dat Spinoza geen persoonlijke God bedoelde, maar eerder een begrip voor de natuur en natuurwetten. Het woord "God" heeft een spirituele associatie, maar bij Spinoza kan het ook verwijzen naar de grond van ons bestaan, met keuze tussen God, natuur, of God/natuur.
Elk woord brengt een geschiedenis met zich mee. God, maar ook natuur. God is in elk geval een woord dat mensen, in zijn tijd, herkenden als de grond voor het bestaan waardoor hij aansluiting vond op de beleving van de mensen in zijn tijd.
 
Paul Juffermans (ook tijdens de zomercursus): denken over God is erg oud in de geschiedenis van de filosofie. Niet alleen bij Spinoza. God stond voor de werkelijkheid of het bestaan, dat was ook in de middeleeuwen al heel gebruikelijk en ook bij Descartes. Spinoza gebruikt dat woord omdat Spinoza ook in een filosofische traditie staat. Hij kan daarom niet simpel het woord natuur gebruiken. Ook het woord “natuur” is een term met geschiedenis, maar een andere.
 
Maarten van Buuren (in een interview op deze website[2])
Waarom gebruikte hij God? Daar heb ik lang over nagedacht. Hij verschool zich er achter voor de buitenwereld. Het was een schijnbaar conformisme. En dan kiest hij nog de termen uit de scholastiek. Zo maakte hij zich ongrijpbaar voor de kritiek van Voetius en anderen. Maar pas later ben ik hem als gebruiker van het woord God ook serieus gaan nemen toen ik zag dat hij gezien werd als een atheïst, die zich als een gelovige voordeed. Daar ging hij heel fel tegen in. Ik dacht als het zo zou zijn dat je eigenlijk atheïst bent en je voordoet als gelovige dan is dat tè ongeloofwaardig. Ik proefde oprechtheid bij hem. Hij geloofde echt in God maar hij verstond er iets anders onder dan zijn tijdgenoten.
 
Beth Lord in Spinoza’s Ethics[3]:
Zijn gebruik van de term "God" stelde hem in staat om over existentiële en metafysische vragen te spreken binnen een kader dat herkenbaar was voor zijn lezers, terwijl hij tegelijkertijd de fundamenten van dat kader radicaal herinterpreteerde. Hoewel 'natuur' een belangrijk aspect van zijn filosofie vertegenwoordigt, kan de term 'God' voor Spinoza de oneindige, noodzakelijke en allesomvattende aard van de substantie benadrukken. 'God' impliceert een fundamentele werkelijkheid die de basis vormt van al het zijn en denken, wat verder gaat dan een louter beschrijving van de waarneembare natuur in de gangbare zin. Het benadrukt de immanente causaliteit en de zelf-oorzakelijkheid (causa sui) van deze fundamentele werkelijkheid.
 
Steven Nadler, stelt in A book forged in hell[4]:
Er zijn verschillende redenen waarom Spinoza ervoor koos om de term "God" te gebruiken:
Vertrouwde terminologie: In de 17e eeuw, de tijd waarin Spinoza leefde en schreef, was het concept van God centraal in het denken van de meeste mensen, zowel religieus als filosofisch. Door de term "God" te gebruiken, kon Spinoza aanknopen bij een bestaand begrippenkader en zijn ideeën communiceren op een manier die voor zijn tijdgenoten enigszins herkenbaar was, ook al gaf hij er een radicaal nieuwe betekenis aan.
Het ontwijken van censuur en controverse: Door de bekende term "God" te gebruiken in plaats van een volledig nieuwe term voor zijn concept van de ultieme werkelijkheid, heeft hij mogelijk geprobeerd de scherpte van zijn afwijking van de orthodoxie te verzachten.
Het uitdrukken van goddelijke eigenschappen in de natuur: Spinoza zag in de orde en wetmatigheid van de natuur de manifestatie van wat traditioneel aan God werd toegeschreven, zoals oneindigheid, eeuwigheid, noodzakelijkheid, almacht en wordingskracht/scheppingskracht (zij het in een andere betekenis). Door God met de natuur te identificeren, kon hij deze "goddelijke" eigenschappen verankeren in een begrijpelijk en herkenbaar systeem.
 
Yitzhak Melamed en Clare Carlisle voegen daar in het artikel God-Intoxicated Man: The Philosopher who denied the World[5] nog aan toe
De spirituele dimensie van de Natuur. Hoewel Spinoza een strikt rationeel filosoof was, erkende hij dat mensen een diepere spirituele ervaring konden hebben van de werkelijkheid. Door het woord "God" te gebruiken, gaf hij een meer verheven en spirituele betekenis aan de natuur, waardoor hij de verbondenheid van alles in het universum benadrukte. Dit maakte zijn filosofie niet alleen intellectueel, maar ook existentieel en spiritueel relevant. ). Door het woord "God" te gebruiken, benadrukte Spinoza de oneindigheid, de eeuwigheid en de alomvattendheid van deze substantie, iets wat in zijn tijd niet volledig door het woord "natuur" werd overgebracht.

Conclusie
Spinoza gebruikte het woord "God" wellicht om vervolging te vermijden maar dat was zeker niet de enige reden. Het woord natuur, of substantie, dat hij anders zou gebruiken had voor zijn tijdgenoten niet de betekenis van de bron en oorzaak van alles wat bestaat die Spinoza er uitdrukkelijk wel mee bedoelde. Zijn keuze voor het woord "God" maakte dat hij de natuur kon vereenzelvigen met eigenschappen die traditioneel aan God werden toegeschreven, zoals oneindigheid, eeuwigheid, noodzakelijkheid, almacht en wordingskracht/scheppingskracht (zij het in een andere betekenis).
   
[3] Beth Lord, Spinoza’s Ethics, ISBN 9780748634507, uitgave 28 februari 2010, Edinburgh University Press
[4] Steven Nadler, A book forged in hell, ISBN 9780691160184, uitgave 24 november 2013, Princeton University Press
[5] Yitzhak Melamed en Clare Carlisle, God-Intoxicated Man: The Philosopher who denied the World, TLS (Times Literary Supplement), 15 mei 2020, blzn 8-9
https://philarchive.org/archive/MELGMT

Downloadbare pdf van deze blog
 
 
]]> Mon, 17 Mar 2025 13:16:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?waarom-gebruikte-spinoz-het-woord--god-- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000087 <![CDATA[Podcast over Spinoza]]> imblog
Over deze podcast

DOCS tipt de podcast Wat Blijft, van omroep Human. In deze aflevering hoor je aflevering 12 van de serie Grote Geesten, over indrukwekkende denkers uit de Humanistische Canon. Inge ter Schure volgt het spoor terug van Baruch Spinoza. Spinoza was een Nederlandse filosoof, politiek denker en exegeet uit de Gouden Eeuw. Hij wordt gezien als de grondlegger van het rationalisme. Spinoza beweerde dat God en de natuur samenvallen en wees het idee van God als persoon en Schepper af. Dat kwam hem duur te staan. Als jongeman werd hij al door de Joodse gemeenschap verbannen en zijn boeken werden door de rooms-katholieke kerk verboden. Pas na zijn dood wordt zijn meesterwerk Ethica voor het eerst gepubliceerd en herdrukt en zijn ideeën breed omarmd.

De podcast is te vinden op:
https://npo.nl/luister/podcasts/58-docs/121196
Of via uw favoriete podcastspeler

tekst en afbeelding:
https://npo.nl/luister/podcasts/58-docs/121196
]]> Wed, 12 Mar 2025 13:40:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?podcast-over-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000086 <![CDATA[Interview met Maarten van Buuren]]> imblog
Bevrijding via de ratio

Hoofdlijnen uit het gesprek:
  • Maarten van Buuren is emeritus hoogleraar Franse taal en letterkunde en verdiepte zich in de filosofie, met speciale aandacht voor Spinoza, Stoa, Nietzsche en Proust. Hij heeft ook openhartig geschreven over zijn ervaring met depressie in zijn boek “Kikker gaat fietsen”.
  • Zijn depressies hebben hem bijna het leven gekost en hij ervoer een gevoel van uitzichtloze ellende en verlamming. Hard bezig zijn met moeilijke filosofische onderwerpen, zoals Spinoza, gecombineerd met lichamelijke activiteit (fietsen) en meditatie, helpen hem overeind te blijven. Lichaam en geest zijn tenslotte één volgens Spinoza.
  • Spinoza doorbreekt gevestigde denkkaders en baseert zijn filosofie op natuurwetten en de ratio in plaats van op religieuze dogma's. Het begrip ratio, rede, is centraal in Spinoza’s denken. De rede stelt de mens in staat het universum (God) en de onderlinge samenhang te begrijpen. De ratio is de kern van Spinoza's filosofie en de basis voor geluk.
  • Volgens Spinoza en Sartre is vrijheid een houding ten opzichte van de situatie waarin je je bevindt, zelfs in extreme omstandigheden als gevangenschap of een neerstortend vliegtuig. Door met de rede de situatie te doorgronden en te accepteren (acquiescentia in se) kan men tot vrijheid en geluk komen.
  • Wat is God? Spinoza conformeerde zich oppervlakkig gezien aan de algemeen gangbare betekenis van God om kritiek te ontwijken, maar hij geloofde oprecht in God, zij het op een andere manier dan zijn tijdgenoten: God is geen persoonlijke God maar een immanente God. Spinoza's begrippen religio en pietas moeten worden begrepen als saamhorigheidsgevoel en sociale samenhang, de horizontale band tussen mensen, en niet als religie en vroomheid in de traditionele zin.
  • Maarten maakt zich geen zorgen om het einde van het leven. Spinoza's idee is dat iets van het leven zich voortzet. De materie blijft behouden, ook al is de fysieke vorm anders. De scheppingskracht zit in de materie zelf (natura naturans en natura naturata), wat betekent dat ook na de dood iets van deze kracht behouden blijft om elders weer tot bloei te komen.
  • Meditatie helpt Maarten om zijn geest leeg te maken, waardoor de intuïtie haar werk kan doen. Volgens Spinoza is intuïtie een diep besef van hoe we ons kunnen invoegen in het grote geheel (God). Intuïtie staat niet los van de rede, het ontwikkelt zich dankzij de rede. Dat is een levenslang proces. De uiteindelijke dingen in ons leven zijn vaak in twee woorden gezegd maar het heeft 20 jaar gekost om ze te weten te komen.


 

 
 
Maarten van Buuren
op de wintercursus 2025 van de vereniging het Spinozahuis

Maarten van Buuren is een goede bekende van de Spinozakring Soest, hij heeft er verschillende cursussen gegeven. Over de Ethica, over de invloed van de Stoa op Spinoza, over het Politieke traktaat. Een grote diversiteit.
Die diversiteit en de enorme hoeveelheid van vertalingen en boeken die hij heeft geschreven is een van de eerste dingen die opvalt bij Maarten. Aanvankelijk als hoogleraar Franse taal en letterkunde en later meer op filosofisch gebied: Spinoza, Heidegger, Nietzsche, Proust.
Een opvallend boek in zijn oeuvre is “Kikker gaat fietsen”. Openhartig vertelt hij daarin hoe hij werd overvallen door een depressie en hoe hij daar met veel moeite bovenop kwam. Opvallend veel mensen die ik tegen kom hebben dat boek gelezen.
 
Als ik Maarten vraag naar zijn onuitputtelijke werkijver zegt hij: het is mijn leven, ik verzuip als ik het niet doe. Die depressie heeft me tot twee keer toe bijna het leven gekost. Je komt in een toestand van uitzichtloze ellende die je niet teboven dreigt te kunnen komen. Vooral niet tot het moment dat je weet wat er aan de hand is. Je wordt lamgelegd door zo’n depressie. Ik wist niet wat me overkwam.
Hard bezig zijn met moeilijke dingen, zoals Spinoza, en lichamelijke activiteit, fietsen en mediteren houden mij overeind. 25 jaar geleden werd ik overvallen door een depressie. Ik kon bijna niets meer doen. Niet meer staan en niet meer lopen. Ook niet meer denken, je wordt lamgelegd. Ik wist niet wat me overkwam. Plotseling kon ik niets meer. Ik kwam in een stoel te zitten en ik kwam er niet meer uit.
Ik ben toen opgevangen door mijn ex en kwam met een arts in contact die mij uitlegde wat er aan de hand was en dat er medicijnen voor waren en dat ik er echt aandacht aan moest besteden. Dat was het meest leerzame moment van mijn leven. Als ik niets doe ga in mijn stoel zitten dan ga ik kopje onder. Ik moet me geestelijk en lichamelijk afbeulen. Moeilijke filosofen begrijpen en stevige lichamelijke inspanning. Lichaam en geest, dat zijn twee kanten van dezelfde zaak zegt ook Spinoza.
Het helpt me om me te verdiepen in de meest moeilijke problemen die denkbaar zijn. Dat is een van de redenen waarom ik me verdiep in Spinoza, maar ook in Nietzsche, Heidegger, Husserl, Binswanger, Sartre, Merleau Ponti en Proust. Die intrigeren mij. Ze hebben iets te melden en op een moeilijke manier. Er is ontcijferwerk nodig om het te begrijpen. Kijk daar staan ze, in de boekenkast, alle volledige werken en de commentaren erop. Ik heb ze in hun geheel bestudeerd en veel werken van die denkers vertaald. Fascinerende schrijvers.

Inzicht helpt dus, hoe werkt dat?
Bingswanger bijvoorbeeld heeft mij heel veel inzicht gegeven. Hij heeft veel casestudies geschreven. Over schizofrene patiënten, over de meest ingewikkelde persoonlijkheden. Hij praatte net zo lang met die mensen tot hij begreep welke zin er stak achter hun schijnbare onzin. Hij beschrijft in uitgebreide casestudies hoe hij hun denken ontcijfert. Het is geheimschrift. Binswanger was met zoveel aandacht en liefde bezig dat hij het cryptogram van hoe die mensen in elkaar zitten oploste en zo ontdekte waar hun ellende vandaar kwam. Hij was een leerling van Freud en combineerde die kennis met de filosofie van Husserl en Heidegger. Zijn psychoanalyse (uitgebreid tot “existentiële psychoanalyse”) duidt het ziektegeval, afhankelijk van de situatie en de geschiedenis van die patiënt, de casestudies zijn filosofische duidingen van de logica van die patiënten. Ik ben dan heel blij dat ik zo’n boek lees, ik word er heel enthousiast van. Dan heb ik de drang dat te gaan vertalen. Dan verzamel ik de boeken en de commentaren en de secondaire teksten. Het vertalen is heel moeilijk. Schizofrene patiënten spreken en schrijven een soort “word salad”. Binswanger citeert hun woorden en brieven. Je moet die ‘word salad’ heel nauwkeurig vertalen om te begrijpen wat de patiënten bedoelen. Fascinerend is dat. Het geeft mij een enorm gevoel van blijheid. Het zijn teksten waar je voelt dat er heel veel wijsheid en inzicht in zit. Maar het kost grote moeite om die te doorgronden. Ik beschouw hem als een esoterische schrijver. Esoterisch betekent dat je hem alleen kunt begrijpen als je zijn taal ontcijfert. Esoterie richt zich op de mensen die bereid zijn om de taal van de ingewijden te leren. Dat geldt ook voor Spinoza. Een deel komt door de taal van de tijd waarin hij leefde, bepaalde retorische gewoontes waaraan je moest voldoen. Latijn maar ook de ‘meetkundige methode’, in wiskundige vorm. Filosofie was in de tijd van Spinoza doordrenkt met de taal der religie en scholastiek, Grieks Romeinse filosofie en de Stoa. Dus het is gebaseerd op een substraat van onderliggende denkwerelden. Hij pikt dat op maar geeft er zijn eigen draai aan.
 
Wat is het bijzondere van Spinoza?
Spinoza doorbreekt eerdere denkkaders en geeft er een nieuwe richting aan. Hij denkt niet meer vanuit de gevestigde regels van de religie waarin God alles zo had bepaald. Maar hij maakt zijn denken vrij door  te denken vanuit natuurwetten.
Voor Spinoza is het begrip ratio heel belangrijk. Het is een centraal begrip maar het is een begrip met vele gezichten. Spinoza begint de Ethica, misschien een beetje misleidend, met God. Maar hij verstaat onder God iets anders dan zijn tijdgenoten. Hij manifesteert zich als exponent van een nieuwe filosofie, niet meer gebaseerd op theologie. Descartes deed dat ook maar Descartes twijfelt om zich van de kerk te vervreemden. Want wat betekent rationalisme bij Descartes? Hij definieert God als rede of logos. Voor Descartes onderscheidt de mens zich van de rest van de schepping omdat de mens niet alleen bestaat uit materie, zoals de dode natuur en de dieren (in de begrippenwereld van Descartes) maar hij heeft ook een geest. Wat hij als rede aanmerkt is wat door de Grieken ook al als logos was aangemerkt. Hij vertaalt dat als het wezen van God, de ratio die alles doordringt. En de mens heeft van die ratio, door God een vonkje in zijn hersenen geplant gekregen. Dus als je Descartes beschouwt als de grondlegger van het rationalisme dan moet je dat uitleggen als die Goddelijke vonk in de mens. Dat is anders dan het rationalisme van Spinoza.
Bij Spinoza zit de vonk al inwendig. De substantie is tegelijkertijd materieel en rationeel. Geen dualisme maar monisme. Dus rationalisme betekent bij verschillende denkers, in verschillende tijden iets anders.
De ratio, de rede, heeft bij Spinoza een centrale functie. Door ratio ontstaat adequate kennis. Dat is ook meteen de maat der dingen. Je kan er niet van uitgaan dat Spinoza met ratio één bepaald ding bedoelt. Je moet begrijpen dat hij met ratio een hele constellatie aanduidt van waar dat begrip allemaal mee te maken kan hebben. De rede staat centraal in het denken van Spinoza omdat de rede de mens de mogelijkheid geeft om zijn begrip van het universum, zijnde God, te ontwikkelen en je komt dan op de betekenis “samenhang” van de ratio. Spinoza bedoelt met de rede, de ratio, dat we kunnen aanvoelen wat het verband (de samenhang) is, universum breed. We zijn daar maar een klein onderdeeltje maar het is wel de invoeging in het grote geheel, dat God is.
Het begrip ratio wordt dan veel breder opgevat dan in de eerst opwellende opvatting. Dat is Spinoza. De verbanden hangen samen.

Hoe ontstond je fascinatie voor Spinoza?
15 jaar geleden stond ik voor de beslissing om door te gaan met Spinoza of me op iets anders te storten. Spinoza fascineerde me maar het zou me veel tijd en puzzelwerk kosten. Ik moest de voornaamste begrippen “de 50 sleutelwoorden” ontcijferen. Dat het er 50 zouden worden wist ik van te voren niet. Het juiste begrip van die sleuteltermen was een noodzakelijke voorwaarde om verder te gaan. Ik wilde zijn denkwereld ontcijferen.
Ik ben toen uitgegaan van het verzameld werk van Spinoza, zoals verzameld door Carl Gebhardt èn van de concordantie van Emilia Boscherini. Voor het begrip ratio moest ik de moeite nemen om alle passages waarin het woord ratio voorkomt te inventariseren. Alleen dan kom ik er achter hoeveel betekenissen en welke betekenissen Spinoza aan het woord ratio geeft. En zo ook voor de andere sleutelbegrippen.
Voor één sleutelwoord was ik maandenlang de hele dag bezig. Het begrip kwam langzamerhand. Ik ben letterkundige, ik heb het op een letterkundige manier aangepakt. Na verloop blijkt dat er bepaalde betekenissen regelmatig terugkomen. Dus ratio kan betekenen maat, verstand, samenhang, … Langzamerhand bouwde ik woordvelden op. Een soort spinnenweb van betekenissen rond een centraal begrip. Zo ontstaat het inzicht. Aan het eind van de inventarisatie vertaalde ik dat dat in maximaal 10 bladzijden tekst per sleutelwoord. Met alle primaire en secondaire betekenissen én in onderling verband van de sleutelwoorden tot elkaar.

Maar er moet toch ook een inhoudelijke visie van Spinoza zijn geweest waardoor je gegrepen werd?
Tijdens mijn studie werd ik niet erg geraakt door Spinoza. Moeilijk en het ging over God terwijl ik me net bevrijd had van mijn gereformeerde opvoeding. Via het boek van Steven Nadler, A book forged in hell begreep ik wat Spinoza eigenlijk bedoelde met God, dat het te maken heeft met denken, met de rede, niet met een kerkelijke boodschap.
Maar er is een cluster van redenen dat ik mij in Spinoza heb gestort. Ik begreep dat Spinoza met die ratio de kern van zijn filosofie aanduidde en ik begreep die kern ook als de grondslag voor geluk. Dat kwam overeen met mijn eigen ervaring om mij uit de misère van een depressie te denken. Een van de dingen die ik als vanaf mijn jeugd doe is “thinking your way outof misery”.
Een uitweg uit de misère vinden door met je verstand te begrijpen. Als ik in het moeras dreigde te verzinken dan was voor mij de remedie, het mijzelf aan mijn eigen haren uit het moeras trekken. Door zo scherp mogelijk na te denken. Het is een gevoel alsof ik zit opgesloten in een stolp. Ik zit achter een glaswand. De manier om mij te bevrijden is het in beweging zetten van mijn geest dankzij het lezen van moeilijke teksten maar ook door het fietsen. Dat zie ik in Spinoza terug. De remedie is het verkrijgen van inzicht, daaruit ontstaat de vrijheid.
Sartre is er net zo radicaal in. Of je nu in de gevangenis zit of een sportheld bent. Vrijheid is afhankelijk van hoe je je tot je situatie verhoudt.

Is dat niet een erg kleine marge, in gevangenschap of in een depressie, wat is je vrijheid dan?
Volgens Sartre en Spinoza is het geen kleine marge. Je moet het radicaal nemen. We zitten allemaal in de benardheid van het bestaan. We hebben de mogelijkheid om via denken tot onze vrijheid te komen. Niet alleen door rationeel te doorgronden maar het is belangrijker dat je in de gegeven situatie, lichamelijk, sociaal, existentieel doordenkt wat je bent en dat je het daardoor accepteert. Vrijheid en onvrijheid is een houding die iedereen tegenover de situatie aanneemt. Gevangene of sportheld, we zitten allemaal in de zelfde situatie. Spinoza accentueert dat we de mogelijkheid hebben ons daarin vrij te maken. Absoluut en radicaal voor je eigen situatie. In je situatie kan je ongelukkig zijn. Je kan gelukkig worden, in vrijheid, als je de situatie doorgrond met je rede. Dat betekent dat je er ook mee instemt. Acquiescentia in se, dat betekent: de aanvaarding van jezelf zoals je bent. Daarin vindt je je vrijheid èn je geluk.
Ik heb het vergeleken met het voorbeeld van het neerstortende vliegtuig van German Wings[1]. In het vliegtuig zit je in een situatie waar geen ontsnappen mogelijk is. Over 5 minuten ben je dood. Dat is een extreme situatie waarin de stelling van Spinoza getest kan worden, èn die van Sartre. Zelfs in die situatie kan je tot vrijheid komen als je met je rede de situatie doordenkt en als je hem aanvaardt, ja zelfs actief omarmt. En je de geest hebt om in het neerstortende vliegtuig de situatie in vrede te accepteren en een afscheidsberichtje kan sturen naar je dierbaren. Het is goed geweest, dankzij jullie. Je hebt er vrede mee. Je voegt je in, in het grote geheel. Je bent je bewust van het grote geheel waarin je je toevallig bevindt. Het overkomt je maar alles wordt bepaald door hoe jij je er met je denken toe verhoudt.
 
Aanvankelijk stootte Spinoza je af, door dat begrip God. Hij zal veel mensen hebben afgestoten. Waarom gebruikte hij God?
Daar heb ik lang over nagedacht. Hij verschool zich er achter voor de buitenwereld. Het was een schijnbaar conformisme. En dan kiest hij nog de termen uit de scholastiek. Zo maakt hij zich ongrijpbaar maakt voor de kritiek van Voetius[2] en anderen. Maar pas later ben ik hem als gebruiker van het woord God ook serieus gaan nemen toen ik zag dat hij gezien werd als een atheïst, die zich als een gelovige voordeed. Daar ging hij heel fel tegen in. Ik dacht als het zo zou zijn dat je eigenlijk atheïst bent en je voordoet als gelovige dan is dat tè ongeloofwaardig. Ik proefde oprechtheid bij hem. Hij geloofde echt in God maar hij verstond er iets anders onder dan zijn tijdgenoten.
In het Theologisch Politiek Traktaat (TTP) maakt hij het verschil duidelijk tussen zijn godsbegrip: ratio, logos, immanent, monistisch tegenover het in de kerk gebruikelijke godsgeloof met de profeten en een persoonlijke God. Dat kerkelijke godsbegrip is imaginatio, een valse waarneming, niet getest door de rede. Dat is een slechte basis om een staat op te baseren. De TTP schreef hij om te bepleiten dat kerk en staat gescheiden moesten worden. Het echte godsbegrip is het begrip van de rede en dat van de kerk berust op misleiding van de  mens op grond van de verkeerd begrepen dromen van de profeten. Het is een onwaar godsbeeld.
Hij beveelt religio of pietas aan als juiste levenshouding. Religio en pietas worden bijna altijd - verkeerd - vertaald als religie en vroomheid. Maar dat betekenen ze niet in het latijn en in de context van hoe Spinoza die begrippen toepast. De eerste betekenis is die van saamhorigheidsgevoel. Het verwijst naar sociale samenhang. De bedoeling is te verwijzen naar de horizontale band tussen mensen en niet naar de verticale band met God.
Er is ook een directe vertaling naar deze tijd mogelijk: meer eenheid maakt sterker. We zijn, ondanks alle sociale voorzieningen en techniek het bindmiddel kwijt. Waar vind je dat terug? Misschien met een externe dreiging, Putin of Trump. Dat drijft mensen weer naar elkaar; alle andere zaken vallen in het niet. Saamhorigheid, religio en pietas verbinden ons. Saamhorigheid schetst Spinoza als iets natuurlijks. Het zijn positieve affecten. De Trump - Putin toenadering voelen wij als verraad en we voelen ons onmiddellijk in de weerstand. We gaan onmiddellijk de gemeenschap binnen Europa voelen.

We worden ouder. Maak je je zorgen om het einde?
Nee, geen zorgen. In de lijn van Spinoza eindigt het leven niet. Hij zegt dat het zich voortzet in een andere vorm (Ethica 5, stelling 23: De menselijke geest kan niet volstrekt worden vernietigd met het menselijk lichaam, maar er blijft iets van bestaan dat eeuwig is). Wat belangrijk is in die transformatie is het behoud van leven zij het in een andere vorm. Het enige waar ik me overheen moet zetten is dat die vorm die ik zie als ik in de spiegel kijk, eindig is. Maar dat het belangrijkste behouden blijft en dat is het leven dat in andere vormen zal worden ingevat.
Hoe kan je je dat concreet voorstellen aan de hand van Spinoza? Waar komt de scheppingskracht vandaan? Denken en uitgebreidheid, natura naturans en natura naturata. Dat zijn woorden om aan te geven dat scheppingskracht in de natuur zelf zit. Materie en scheppingskracht vallen samen. Dat is moeilijk. Dat is het ultieme raadsel van Spinoza.
Wat is de scheppingskracht die maakt dat het universum een schone vorm aanneemt? De vogels, de vissen. Enz. organisch en anorganisch. Het reikt tot aan de grenzen van het universum. Het is de kosmos zelf. We kunnen de materie niet los zien van de prachtige vormen die de materie aanneemt. Het vormende beginsel zit in de materie zelf. Ook in anorganische materie (b.v. kristalvorming).
Vertaald naar eigen situatie. Dat die scheppingskracht in de materie zit en ook in mijn materie behouden zal blijven als mijn lichaam na mijn dood uiteen valt, maakt dat ik steeds beter kan denken dat als ik doodga niet alles ophoudt. Het lichaam valt uiteen en er wordt iets teruggegeven aan de natuur. Het keert terug tot de elementaire materie waarbinnen de scheppingskracht geborgd is en het wordt weer vrijgelaten om zich te vormen tot andere dingen. Het kan organisch of anorganisch zijn of dark matter, dat maakt niet uit. Het zet zich voort als materie inclusief de scheppingskracht.
Ik heb drie keer een moment meegemaakt dat ik dood dacht te gaan. Ik had er geen moeite mee. Het was een bevrijdend gevoel om mezelf te kunnen laten gaan. In de goede zin: anderen kunnen het nu overnemen.
 
En je gedachtegoed, zoals vastgelegd in je uitspraken of boeken?
Ja ik zou het wel leuk vinden als daar nog iets mee gebeurt maar daar gaat het uiteindelijk niet om. Op het moment dat je doodgaat valt ook dat weg. Wat anderen er mee doen moeten ze zelf maar zien. Ik moet er niets van verwachten. Dan maak ik mezelf ongelukkig.
 
Je begint je dag met mediteren. Helpt meditatie om dichter bij je intuïtie of essentie te komen?
Voor mij heeft die meditatie daar een vrij directe relatie mee. Als je het regelmatig beoefent dan leer je om je geest leeg te maken. Je denkt aan niets. Er zijn dingen die zich voor je presenteren. Dingen die je dwars zitten, vaak in de relationele sfeer. Dingen die je in het dagelijks leven hebt weggestopt komen dan boven, vaak met indicatie hoe je het in het reine kan brengen. Spinoza zegt dat dat de rol is van de intuïtie. Een besef dat we diep in ons hebben. Hoe we ons kunnen invoegen in het grote geheel dat God is.
Maar Intuïtie staat ook niet los van de rede. Tussen de rede en intuïtie is interactie. De rede moet aan het werk worden gezet. Doordat je aan de rede een probleem voorlegt waar het iets mee moet doen. Dat aangeefluik is de intuïtie. Je weet dan wat zich aandient als probleem. De intuïtie neemt storingen waar die je geluk in de weg zitten. Je laat je intuïtie spreken over dingen die zich in het dagelijks leven niet aandienen of die je verdringt. Het heeft ook met onderbewustzijn te maken. Meditatie helpt om je oog zich te laten richten  op dingen die zich diep in je bezighouden. Daar zit het probleem. Je hebt je rede om het op te lossen. Dus wat ik ‘s morgens mee neem uit mijn meditatie dat zijn dingen die mij in het leven dwarszitten en die ik had verdrongen. Doe er wat aan zegt die intuïtie dan. Intuïtie is een vast onderdeel van de kenleer van Spinoza. Het staat niet los van de rede. Het ontwikkelt zich ook dankzij de rede. Dat is een levenslang proces. De uiteindelijke dingen in ons leven zijn vaak in twee woorden gezegd maar het heeft 20 jaar gekost om ze te weten te komen.
 
Een laatste vraag: wat zou je voor de beginnende geïnteresseerden in Spinoza aanbevelen als eerste kennismaking?
Spinoza is te ingewikkeld en moeilijk om zomaar met een boek van hem te beginnen. Ik vertelde dat ik zelf jaren afgeschrokken ben geweest door zijn moeilijke taalgebruik. Je kan het best met een boekje over hem of met een cursus over hem beginnen. Ik heb daarvoor naar aanleiding van een cursus die ik gaf “de essentie van Spinoza” geschreven. Of lees mijn boek “Zijn denken doen” dat over een maand verschijnt. Je hebt echt een instapboekje of een cursus nodig om je duidelijk te maken waarom Spinoza zo’n fantastische filosoof is.

Jan Mendrik
Datum gesprek: 18 februari 2025

Meer interviews in de serie "Wat fascineert je in Spinoza?":
- Henri Krop: Spinoza, baken van Nederland en inspirator in tijden van polarisatie
- Hans Werner: Spinoza, sleutel tot jezelf en een goede samenleving
- Cees Schut: Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie

Downloadbare pdf van dit artikel
 
[1] Uit een cursus die Maarten gaf bij de Spinozakring Soest:
Een jaar of 10 geleden stortte dat vliegtuig van de German Wings neer. Het bleek een opzettelijke actie te zijn geweest van de co-piloot. Een zelfmoordactie waarin hij iedereen aan boord meenam. In de 7-8 minuten dat het neerstorten duurde moeten de passagiers geweten hebben dat zij hun voortijdige dood tegemoet gingen. In een slapeloze nacht lag Maarten zich in te denken wat hij gedaan zou hebben als hij zo’n passagier was. Er zal paniek geweest zijn met krijsende mensen. En toen dacht hij dat hij hoopte dat hij de moed gehad zou hebben om op zijn telefoon een paar boodschapjes te typen aan de paar vrouwen die alles betekend hebben in zijn leven en aan zijn kinderen. Het boodschapje zou maar heel kort kunnen zijn. Iets van: over een paar minuten ben ik dood. Dat is sneller dan verwacht. Het leven is goed geweest dankzij jullie. En dan zou hij hopen dat de berichten van zijn mobiel de crash zouden overleven. Hij had dan gedaan wat hij kon. Er kwam iets als passie op hem af en hij heeft het omgezet in een actie en hij heeft zich door die handeling vrij gemaakt. Dat is de redenering van Spinoza. En vanaf dat moment probeert hij dat tot zijn grondhouding te maken. Klaag niet dat het allemaal beter had kunnen zijn maar accepteer je lot en maak het je eigen en zet dan de passies om in acties. Dat geeft een gevoel van vrijheid. Dat is de vrijheid van de Stoa en dat is de vrijheid van Spinoza.
[2] Gisbertus Voetius (1589-1676): een in Spinoza’s tijd invloedrijke theoloog. Voetius had een afkeer van veel vernieuwingen in de filosofie en de natuurwetenschappen, omdat deze volgens hem zouden leiden tot atheïsme. Hij verwierp de leer van Copernicus dat de aarde om de zon draait en bestreed René Descartes omdat deze de aristotelische natuurfilosofie verwierp. Hij bestreed Baruch Spinoza en zijn volgelingen om hun afwijkende godsbegrip (het monisme) en hun Bijbelkritiek.
 
 
]]> Fri, 07 Mar 2025 12:38:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-maarten-van-buuren https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000085 <![CDATA[Interview op Radio Eemland 1 met Henri Krop]]> imblog
Op 21 februari, was het de sterfdag (1677) van Spinoza.
Henri Krop werd hierover geïnterviewd op Radio Eemland 1
Terug te luisteren op: https://www.eemland1.nl/overig/maatschappij/in-memoriam-baruch-spinoza/
]]> Tue, 25 Feb 2025 09:11:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-op-radio-eemland-1-met-henri-krop https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000084 <![CDATA[Cursus Ethica bij de ISVW door Maarten van Buuren]]> imblog
Een traject van slavernij naar vrijheid

Spinoza (1632-1677) denkt de relatie tussen God, mens en wereld op een volstrekt nieuwe manier. De Ethica toont een traject van slavernij naar vrijheid. Spinoza begint met een deel over het zijn, hij vervolgt met een deel over het denken en hij besluit met drie delen over ethiek. In elk van de delen staat de rede centraal. Wie zich door de rede laat leiden in denken en handelen bevrijdt zich uit de slavernij en verwerft het geluk. Met Spinozakenner en Ethica-vertaler Maarten van Buuren.

http://isvw.nl/activiteit/spinozas-ethica/
]]> Sat, 22 Feb 2025 08:59:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?cursus-ethica-bij-de-isvw https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000083 <![CDATA[Nieuwe website VHS]]> imblog
De nieuwe website ziet er erg fris en aantrekkelijker uit dan de vorige.

Je kunt de site hier (https://spinozahuis.nl/) bewonderen.

]]> Fri, 21 Feb 2025 16:28:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuwe-website-vhs https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000082 <![CDATA[Spinoza: democratie houdt rekening met minderheden]]> imblog
Arend Jan Boekestijn op X op 16 februari 2025:

Spinoza houdt niet van populisten en vice versa. ‘Het doel van de Staat is de vrijheid’, schreef Spinoza. De staat moet er voor zorgen dat burgers elkaars vrijheid niet beknotten; dat er ook ruimte is voor de minderheidsstemmen, op het standbeeld getoond als kleine vogeltjes op Spinoza’s jas. Populisten hebben geen boodschap aan minderheden. Het gaan hen om de rechten van de meerderheid. Het is hen een doorn in het oog dat de rechten van de minderheden constitutioneel worden beschermd tegen de tirannie van de meerderheid. Het liefst jagen zij de minderheden het land uit. Daarmee zetten zij de democratische rechtsstaat bij het oud vuil.
JD Vance doet net alsof hij de vrijheid verdedigt. Vrijheid van meningsuiting is in Europa echter niet absoluut. Haat zaaien en oproepen tot geweld is strafbaar. Als Musk zijn platform X niet modereert betalen minderheden het gelag.
Nog erger wordt het als Vance de AFD aanprijst, een partij die minderheden geen warm hart toedraagt. Cultuuroorlogen drijven het Westen uiteen. Precies op het moment dat eenheid meer dan ooit nodig is om China en Rusland tegenwicht te bieden. Europa staat er alleen voor.

https://x.com/mtnhv/status/1891298301175005438
]]> Sun, 16 Feb 2025 14:33:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?arend-jan-boekestijn https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000081 <![CDATA["Spinoza's Yoga", nieuw boek van Andrea Sangiacomo]]> imblog
Bij de University of Groningen Press (UGP), verscheen in januari 2025 het boek
Spinoza’s Yoga: Practice of Power and Experience of the Infinite.
Het (Engelstalige) boek is geschreven door Andrea Sangiacomo en is online en open access (gratis) beschikbaar (https://books.ugp.rug.nl/ugp/catalog/book/202).

Spinoza wordt vaker in verband gebracht met oosterse filosofie en met Yoga. In het interview op deze blog met Cees Schut komt reeds de overeenkomst met Advaita Vedanta naar voren. Andrea Sangiacomo schreef een filosofische maar ook praktische studie over het op yogische wijze beleven van Spinoza's weg naar geluk.

Een paar inzichten die mij door het boek duidelijk werden:

Wat verstaat Andrea Sangiacomo in dit boek onder Yoga?

Het woord ‘yoga’ wordt in India gebruikt om zowel een staat van verlossing aan te duiden als de methode of praktijk die daartoe leidt.

Wat zijn de overeenkomsten van Spinoza en Yoga?

Sangiacomo presenteert Spinoza's filosofie als een vorm van yoga, waarbij er zowel overeenkomsten als verschillen zijn met traditionele Indiase yogatradities. De belangrijkste overeenkomsten tussen Spinoza en yoga zijn:
  • Diagnose van het probleem: Spinoza deelt met veel yogatradities een vergelijkbare diagnose van het menselijk probleem. Beiden zien menselijk lijden als voortkomend uit een vorm van machteloosheid, onwetendheid en een verkeerd begrip van de werkelijkheid. Zowel Spinoza als yoga streven ernaar om de menselijke ervaring te verrijken en te bevrijden van beperkingen.
  • Het belang van praktische oefening: Beide benaderingen benadrukken dat het niet slechts om intellectuele speculatie gaat, maar om een praktische methode om het leven te verbeteren. Dit omvat niet alleen het begrijpen van concepten, maar ook het integreren van deze concepten in de dagelijkse ervaring.
  • Overstijgen van dualiteit: Zowel Spinoza als yoga erkennen de mogelijkheid om de schijnbare grenzen van eindigheid te overstijgen en een gevoel van eenheid met het geheel van het bestaan te ervaren. Dit omvat een 'kosmisch bewustzijn' waarin men zich één voelt met alles wat bestaat.
  • Eenheid van lichaam en geest: In zowel Spinoza's filosofie als in de yogatradities is het idee dat lichaam en geest geen afzonderlijke entiteiten zijn maar verschillende expressies van dezelfde realiteit.
Ondanks deze overeenkomsten, benadrukt Sangiacomo dat Spinoza's benadering uniek is, met name in zijn kijk op verlangen en het pad naar empowerment.

Maar er zijn ook belangrijke verschillen. Deze verschillen komen vooral naar voren in de benadering van verlangen, het concept van 'zelf', de weg naar empowerment en de rol van de rede. De belangrijkste verschillen zijn:
  • Omgaan met verlangen:
    • Yoga: Veel traditionele yogatradities streven naar het onderdrukken of transcenderen van verlangen (kāma, taṇhā) als een belangrijke bron van lijden. Het idee is dat verlangens de geest vertroebelen en leiden tot een onrustig bestaan. Het doel is vaak het bereiken van een staat van onthechting en het uitdoven van begeerten.
    • Spinoza: In tegenstelling hiermee, benadrukt Spinoza de intensivering van verlangen. Hij ziet verlangen als de essentie van de mens en als een uitdrukking van Gods oneindige kracht. Het gaat er niet om verlangens uit te doven, maar om ze te begrijpen en te richten op ware kennis en zelfverbetering. Spinoza stelt dat het vergroten van vreugde (hilaritas) leidt tot een grotere perfectie.
  • Het concept van 'zelf':
    • Yoga: In veel yogatradities, vooral de klassieke vormen, is het doel het ervaren van het 'ware Zelf' (Ātman), een eeuwige, onveranderlijke essentie die losstaat van het individuele ego. Dit ware zelf wordt vaak gezien als een transpersoonlijk principe of een vorm van puur bewustzijn.
    • Spinoza: Spinoza daarentegen ontkent het bestaan van een onafhankelijk, substantieel 'zelf'. Hij beschouwt het individu als een 'modus' van de enige substantie (God of de natuur), een uitdrukking van deze substantie die verbonden is met het geheel van de werkelijkheid. Het individu heeft geen op zichzelf bestaande essentie of 'svabhava'. De nadruk ligt op het begrijpen van de eenheid met het geheel in plaats van een individuele essentie te zoeken.
  • De weg naar bevrijding/empowerment:
    • Yoga: De meeste yoga tradities benadrukken de onthouding, de scheiding van de wereld en het streven naar een transcendente staat van zijn als pad naar bevrijding. Dit kan inhouden dat men zich terugtrekt uit de wereld of zich richt op het bereiken van samadhi, een staat van volledige eenheid met het goddelijke. Het klassieke yogapad beschrijft een stapsgewijs proces van zelfbeheersing, concentratie en meditatie om uiteindelijk een staat van bevrijding te bereiken.
    • Spinoza: Spinoza's benadering richt zich op empowerment door middel van intellectuele liefde voor God (amor Dei intellectualis). Het gaat om het begrijpen van de noodzakelijke aard van de werkelijkheid en de plaats van het individu daarin. In plaats van de wereld te ontvluchten, stimuleert Spinoza het volledig accepteren van de werkelijkheid en het streven naar maximale expressie van de eigen potentie. Het doel is niet om aan de wereld te ontsnappen, maar om volledig in het leven te staan en de eenheid met het goddelijke hier en nu te ervaren.
  • De rol van rede en intuïtie:
    • Yoga: Hoewel intuïtie en directe ervaring belangrijk zijn in yoga, wordt rede vaak gezien als een minder adequaat middel om tot spirituele kennis te komen. Veelal richt men zich op het overstijgen van het denken om een directe verbinding met het absolute te maken.
    • Spinoza: Spinoza erkent de waarde van intuïtie als de hoogste vorm van kennis. Hij ziet rede echter als een noodzakelijke stap op weg naar intuïtieve kennis. Rede helpt om de misleidende aard van de verbeelding te corrigeren en de geest te kalmeren, waardoor intuïtie kan ontstaan.

Kortom, terwijl zowel Spinoza als yoga streven naar een dieper begrip van de werkelijkheid en het overstijgen van lijden, verschillen ze in hun methoden en specifieke doelen. Spinoza benadrukt empowerment door middel van kennis en acceptatie, in tegenstelling tot het onderdrukken van verlangen en het streven naar een transcendente werkelijkheid die in veel yogatradities centraal staat. Spinoza's benadering is uniek in zijn focus op de intensivering van verlangen, de integratie van lichaam en geest en het bereiken van empowerment in het dagelijks leven. De bronnen laten zien dat deze verschillen Spinoza's filosofie niet losmaken van yoga, maar in plaats daarvan een nieuw perspectief bieden op de praktijk en het bereiken van een dieper inzicht in de werkelijkheid.

Wat biedt dit boek de lezer, praktisch gezien?

In praktische zin biedt het boek de lezer een perspectief op zelfontplooiing en persoonlijke transformatie, door Spinoza's filosofie te benaderen als een vorm van yoga. Het boek presenteert een pad naar empowerment dat verschilt van traditionele yogapraktijken, en moedigt de lezer aan om na te denken over de aard van verlangen en de betekenis van vrijheid.
Enkele van die praktische aspecten:
  • De blik op verlangen: In plaats van verlangen te onderdrukken, wat in veel spirituele tradities wordt benadrukt, moedigt dit boek de lezer aan om verlangen te begrijpen en te intensiveren. Het gaat erom de energie van het verlangen te kanaliseren naar zelfverbetering en naar een dieper begrip van de werkelijkheid.
  • Het belang van zelfonderzoek: De lezer wordt aangespoord om kritisch naar zichzelf en zijn eigen veronderstellingen te kijken. Dit zelfonderzoek is gericht op het ontleden van de gebruikelijke subjectiviteit en het onderzoeken van alternatieve manieren van ervaren.
  • De rol van kennis: Het boek benadrukt dat ware empowerment voortkomt uit het vergroten van kennis en begrip. Door de aard van de menselijke geest en emoties te begrijpen, kan de lezer zichzelf bevrijden van beperkingen en tot een meer vervuld leven komen.
  • Een praktische benadering van spiritualiteit: De focus ligt op het integreren van spirituele inzichten in het dagelijks leven, in plaats van te streven naar een transcendente realiteit die losstaat van de gewone ervaring. De lezer wordt aangemoedigd om een praktische filosofie te ontwikkelen, die direct toepasbaar is in het dagelijks leven.
  • Spinoza's meditatie: Het boek introduceert een vorm van 'Spinozistische meditatie' die de lezer helpt om de verbinding tussen lichaam en geest te ervaren en de intellectuele liefde voor God (of het geheel van het bestaan) te cultiveren. Deze meditatie is gericht op het 'afstemmen' van geest en lichaam op een bepaalde 'achtergrondfrequentie' die altijd aanwezig is, maar vaak wordt genegeerd.
  • De ontwikkeling van hilaritas: De lezer kan leren hoe hilaritas, een vorm van vreugde die ontstaat door de harmonie en integratie van alle delen van het zelf, kan worden gecultiveerd. Dit wordt gezien als een belangrijk aspect van empowerment en welzijn.
  • Een andere kijk op de relatie tussen individu en gemeenschap: In het verlengde van de meditatie oefeningen, kan de lezer ook een nieuw begrip van de relatie tussen het individu en de gemeenschap ontwikkelen, waarin de persoonlijke ontwikkeling hand in hand gaat met sociale verantwoordelijkheid.
  • Het omgaan met tegenslagen: Door te begrijpen dat alles noodzakelijk is, kan de lezer een houding van acceptatie ontwikkelen, die helpt om met moeilijkheden en onvolmaaktheden om te gaan.
  • Het boek bevat, in hoofdstuk 3, ook praktische oefeningen.

Conclusie

Kortom, Sangiacomo wil met dit boek een praktische en filosofische gids bieden voor persoonlijke groei en transformatie, die gebaseerd is op de principes van Spinoza's filosofie, gepresenteerd in de context van yogische praktijken. Het moedigt de lezer aan tot een dieper begrip van zichzelf, de wereld en de kracht van verlangen. Het boek laat de lezer zien hoe hij zijn potentieel kan verwezenlijken door zelfonderzoek, kennis en de integratie van spirituele inzichten in het dagelijks leven.

Jan Mendrik, 23 januari 2025


]]> Thu, 23 Jan 2025 15:42:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuw-boek-van-andrea-sangiacomo https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000007E <![CDATA[Cursusaanbod Amsterdamse Spinozakring voorjaar 2025]]> imblog
Vanaf maart starten er weer 2 nieuwe cursussen bij de Amsterdamse Spinozakring
-----------------------------------------------------------
Introductie cursus (door Karianne Marx)
Data: Donderdag 06 mrt - 13 mrt - 20 mrt - 27 mrt - 03 apr
Tijdstip: 19.00 - 21.00 uur
Locatie: OBA Zaal 4.1, Oosterdokskade 143, Amsterdam
Kosten: € 90
(aanmelden/info via de ASK website (deze link).
----------------------
Spinoza en het denken van zijn tijd (door Henri Krop)
Data: Donderdag 10 apr - 17 apr - 01 mei - 08 mei - 15 mei
Tijdstip: 19.00 - 21.00 uur
Locatie: OBA Zaal 3.1, Oosterdokskade 143, Amsterdam
Kosten: € 90

In deze reeks gaat het om invloed én vergelijking.
1. Descartes: het mechanicistisch wereldbeeld.
2. Hobbes: religie en politiek
3. Stoa: de rol van emoties in ons leven
4. Bacon: methode, ervaring en natuurwet
5. Locke: tolerantie, godsdienst en kerk.

Aanmelden/info via de ASK website (deze link)
----------------------

Voor meer informatie: zie de site van de ASK
]]> Thu, 16 Jan 2025 09:48:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?cursusaanbod-amsterdamse-spinozakring https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000007D <![CDATA[Franciscus Van den Enden, Spinoza en de hertalingen van Vermeulen]]> imblog
Franciscus Van den Enden, Spinoza en de hertalingen van Vermeulen
De discussie over de invloed van Franciscus Van den Enden op Spinoza is weer springlevend


De kolonie Nieuw Amsterdam (1624-1664)
Bron van de illustratie: Wikimedia Commons
 
In oktober 2024 verscheen een hertaling van het boek van Franciscus Van den Enden: Kort bericht over Nieuw Nederland. Ingeleid en vertaald door Roek Vermeulen. Twee jaar eerder was al een hertaling door Vermeulen verschenen van de Vrije Politijke Stellingen van van den Ende. De boeken wakkeren de discussie weer aan over de mate waarin Franciscus Van den Enden de filosofie van Spinoza zou hebben geïnspireerd. Herman de Dijn is het daar, blijkens een publicatie in het Leuvense Tijdschrift voor Filosofie, absoluut niet mee eens.

In de Volkskrant van 13 december 2024 verscheen een lovende recensie van de recente vertaling door Roek Vermeulen van Franciscus Van den Enden: Kort bericht over Nieuw Nederland [1]. En inderdaad heb ook ik genoten van de hertaling van Roek Vermeulen. Het boek is goed leesbaar en voorzien van een inleiding die de context duidelijk beschrijft. Het geeft een goede indruk van de enorme dynamiek van de persoon Franciscus Van den Enden (1602-1674).
 
Roek Vermeulen beschrijft de toestand in Nieuw Amsterdam, met het gebrek aan kolonisten om stand te houden tegen de Engelsen die zich al eerder in het gebied rond Nieuw Amsterdam hadden gevestigd. In 1661 benaderde een groepje mensen hem die zich wilden vestigen in Nieuw Amsterdam. Zij verzochten Van den Enden om hen te helpen met het verzoek daartoe bij de autoriteiten van Amsterdam. Van den Ende had sindsdien “moeite mijn serieuze gedachten, wanneer ik alleen ben, op iets anders te richten”. Hij wilde er wel mee bezig blijven tot aan zijn dood. Om de autoriteiten te overtuigen om toestemming te geven werkte hij het plan voor de te stichten gemeenschap steeds verder uit. Enkele uitgangspunten waren: gelijkheid, een gemeenschap zonder eredienst of predikant, ruimte om af te zien van het dragen van wapens zodat Mennonieten ook konden deelnemen, een bestuur met strikt democratische regels en “er wordt zo goed voor de leden gezorgd dat er geen misdaad te verwachten is”. Civiele zaken worden binnen de gemeenschap afgehandeld zodat ook geen advocaten nodig zijn. De beoogde kolonisten vroegen de gemeente Amsterdam om belastingvrijstelling voor hun gemeenschap. De autoriteiten wisten niet goed wat ze met het verzoek aan moesten en het is niet duidelijk of de beoogde kolonisten ooit scheep zijn gegaan. In 1662 publiceerde Van den Enden het plan als blauwdruk voor een ware democratie. Hij toont zich een fel tegenstander van de slavernij en had veel bewondering voor de oorspronkelijke bevolking, de indianen.
 
De inleiding en de hertaling lezen als een jongensboek, vooral de beschrijving van de kolonie en de relatie met de Engelsen, de Zweden en de Indianen, en het is gemakkelijk om veel bewondering op te brengen voor het enorme idealisme en de daadkracht van Franciscus Van den Enden. Een mooie prestatie van Roek Vermeulen om het boek, via de goed begrijpelijke hertaling in modern Nederlands toegankelijk te maken.
 
Dit boek (oktober 2024) komt na een hertaling, onder de titel Vrije Staatkundige Stellingen (2022), die Vermeulen maakte van de Vrije Politijke Stellingen (1665) van Van den Enden. Een bewerking die door zijn goede leesbaarheid heel goed werd ontvangen. De hertaling kwam nadat Wim Klever in 1992 reeds een vrij letterlijke vertaling van de Vrije Politijke Stellingen, met een uitgebreide toelichting, het licht deed zien.
 
Van den Enden was een kleurrijke man. Hij bracht zijn jeugd door in Antwerpen, was Jezuïet in Leuven, leraar op verschillende Jezuïetencolleges in Vlaanderen en Noord Frankrijk, kunsthandelaar in Antwerpen en Amsterdam, stichter van een Latijnse school in Amsterdam waar Spinoza les kreeg, toneelschrijver, regisseur en vertaler, politiek pamflettist, activistisch vrijheidsstrijder in Amsterdam en Parijs, complotteur tegen Lodewijk XIV en daarom opgehangen aan een galg. Of hij een atheïst was, zoals in verschillende bronnen vaak beweerd, is niet met zekerheid vast te stellen.
 
Kernideeën van Franciscus Van den Enden
 
Frank Mertens, die voor de Vereniging Het Spinozahuis een notitie schreef: Van den Enden en Spinoza (2012) [2], en daarover ook verder onderzoek publiceerde, beschrijft daar de kerngedachten van Van den Enden:
 
- De mens is van nature goed en wordt door de samenleving gecorrumpeerd. Dit idee staat in contrast met de opvattingen van Hobbes en de gebroeders De la Court, die stellen dat mensen van nature egoïstisch zijn.
- Het idee van een algemene wil. Dit concept lijkt op de volonté générale van Rousseau en houdt in dat het hele volk gezamenlijk alleen het algemeen belang wil.
- Gelijkheid en vrijheid. Dit is een kernbegrip in Van den Endens denken, dat hij zelf herhaaldelijk gebruikt. Hij streefde naar een maatschappij waarin alle burgers gelijke rechten en vrijheden hebben.
- Een krachtige verwerping van slavernij. Van den Enden verwerpt slavernij op rationele en humane gronden.
- Een afkeer van religieuze dwang en bijgeloof. Van den Enden bekritiseert predikanten en de gevestigde religies op een soms zeer bijtende wijze.
- Een verlangen naar een democratische samenleving. Volgens Van den Enden is revolutie soms nodig om tot een democratie te komen, omdat machthebbers niet vrijwillig hun macht opgeven.
- De nadruk op de sociale natuur van de mens. Hij gelooft dat de mens van nature een sociaal wezen is en niet van nature wreed, zoals sommigen beweren.
- Het geloof dat de rede de basis moet zijn van het bestuur.
 
Wim Klevers eerdere werk [3] vermeldt ook nog:
 
- Rationalisme en wetenschap: Van den Enden was een rationalist die geloofde in de kracht van de rede en de wetenschap. Hij was van mening dat de rede de enige openbaarder van de waarheid is en dat men zich niet moet laten leiden door bijgeloof of religieuze dogma's. Hij zag wetenschap als een belangrijk middel voor persoonlijke en maatschappelijke vooruitgang. Hij pleitte voor een verlicht onderwijssysteem waarin de nadruk ligt op wetenschap, geschiedenis, wiskunde en geneeskunde, en waarin vrouwen ook deel kunnen nemen aan het  medische beroep.
- Natuurrecht: Van den Enden was van mening dat de staat moet worden gebaseerd op het natuurrecht, dat wil zeggen op de wetten van de natuur. Hij stelde dat de mens van nature streeft naar zijn eigen welzijn en dat de samenleving een manier is om dit te bereiken. Hij was een voorstander van vrijheid van denken en meningsuiting en zag dit als essentieel voor een gezonde politieke organisatie.
- Kritiek op de gevestigde orde: Van den Enden was een criticus van de bestaande machtsstructuren, zowel in de kerk als in de staat. Hij verzette zich tegen de tirannie en de ongelijkheid die hij in zijn tijd waarnam. Hij was kritisch over de rol van de kerk in de maatschappij en pleitte voor een scheiding van kerk en staat. Hij bekritiseerde ook de monopolies van de Oost- en West-Indische Compagnie, die hij als een plaag voor de Nederlandse samenleving beschouwde.
- Politieke actie: Van den Enden was niet alleen een denker, maar ook een politiek activist. Hij was betrokken bij verschillende politieke projecten en probeerde zijn ideeën in de praktijk te brengen. Hij was van mening dat men zijn leven moet riskeren om echte en gelijke vrijheid te bereiken.
- Zelfbehoud als drijfveer: Van den Enden geloofde dat alle mensen worden gedreven door het zoeken naar zelfbehoud en het bevorderen van hun eigen welzijn. Hij stelde dat het menselijk handelen wordt bepaald door de noodzaak, wat later een sleutelbegrip werd in het werk van Spinoza.
- Tolerantie: Van den Enden was een voorstander van tolerantie en vrijheid van godsdienst. Hij geloofde dat alle burgers gelijk zijn, ongeacht hun religieuze overtuiging, en dat een staat eenheid in diversiteit moet nastreven.
 
Franciscus Van den Enden in relatie tot Spinoza
 
Franciscus Van den Enden wordt meestal afgeschilderd als één van de boeiendste personen in de omgeving van Spinoza en dat lijkt me terecht. Sommigen beweren dat Spinoza zijn ideeën - deels - aan Franciscus Van den Enden zou hebben ontleend. Zo schrijft Wim Klever in zijn bewerking van de Vrije Politijke Stellingen [3], blz 99:
 
… zonder te willen beweren dan Van den Enden de gehele rijkdom van Spinoza’s geschriften anticipeert of dat er geen noemenswaardige verschillen zijn, verdedig ik hier de stelling dat hij wel de hoofdzaken van Spinoza’s filosofie anticipeert en dat hij inzake de politicologie de methode en de beginselen aanlevert die ook in Spinoza’s politieke werken werkzaam zijn…
 
De titel van het hoofdstuk waarin deze passage voorkomt is: “Proto-Spinoza Van den Enden”.
Wim Klever ziet op de volgende punten de beïnvloeding van Spinoza door Van den Enden [4]:
- Radicaal cartesianisme en naturalisme: Van den Enden zou Spinoza hebben doordrenkt met een radicale vorm van cartesianisme, die als naturalisme kan worden omschreven.
- Politieke Theorie: Van den Enden ontwikkelde politieke principes die sterk lijken op die van Spinoza, en deed dit eerder. Zijn werk, Vrye Politijke Stellingen, wordt gezien als een vroege systematische uiteenzetting van democratisch republicanisme.
- Seculier Godsbeeld: Van den Enden had een seculier godsconcept waarin God met de natuur wordt geïdentificeerd. Dit is een idee dat ook bij Spinoza terugkomt.
- Determinisme en Rationalisme: Van den Enden was een voorstander van determinisme en rationalisme, ideeën die eveneens centraal staan in Spinoza’s filosofie.
- Drie Soorten Kennis: Van den Enden maakte een onderscheid tussen drie soorten kennis, wat terug te vinden is in Spinoza's werk.
- Invloed op de Tractatus Theologico-Politicus en Tractatus Politicus: De belangrijkste thema's van Spinoza's Tractatus Theologico-Politicus en Tractatus Politicus zijn in het werk van Van den Enden terug te vinden.
- Nadruk op Gelijkheid: Van den Enden benadrukte het belang van gelijkheid, een concept dat doorwerkt in Spinoza’s politieke filosofie.
- Vrijheid van Filosoferen en Spreken: Zowel Van den Enden als Spinoza geloofden dat de vrijheid om te filosoferen, te spreken en wetenschap te bedrijven essentieel zijn voor een gezonde politieke organisatie.
- Kritiek op Religie: Van den Enden was kritisch over traditionele religie, en beschouwde het als een bron van bijgeloof en onvrijheid. Deze kritiek deelt hij met Spinoza.
- De Staat als Gemenebest: Van den Enden definieerde de staat als een "gemenebest" (hoogste gemeenschappelijke goed), een idee dat terugkomt bij Spinoza met de term "bonum commune".
- De Staat en Individueel Belang: Van den Enden stelde dat de staat het resultaat is van de som van alle individuele belangen.
- Het Koppelingsbeginsel: Het idee dat het eigenbelang van de bestuurder moet gekoppeld worden aan het algemeen belang.
 
Frank Mertens is veel minder stellig dan Klever.
Op basis van de biografie en de geschriften van Van den Enden is het onwaarschijnlijk dat deze zijn filosofische en politieke ideeën ontwikkelde voor 1662, terwijl Spinoza al enkele jaren vroeger filosofisch actief was (zie artikel De Dijn, [5] p.318).
 
Er zijn wel gelijkenissen tussen Spinoza en Van den Enden:
- Vrijzinnigheid en kritiek op traditionele religie,
- Politieke theorieën: Van den Endens ideeën over een democratische republiek met gelijke rechten kunnen Spinoza hebben geïnspireerd,
- Het belang van de gemeenschap: Van den Enden benadrukte het belang van de gemeenschap en het 'welstand van 't gemeen',
- Van den Enden wordt ook beschreven als een humanist met een brede belangstelling.
 
Maar de specifieke ideeën die Van den Enden ontwikkelde in zijn politieke pamfletten, zoals de nadruk op gelijkheid en vrijheid, lijken meer op ideeën van de Verlichting en zelfs de Franse Revolutie.
 
Frank Mertens merkt op dat Van den Enden in sommige opzichten radicaler is dan Spinoza, bijvoorbeeld in zijn kritiek op religie, maar in andere opzichten vrijer, bijvoorbeeld in zijn visie op de rol van vrouwen in de samenleving (gelijkheid). Van den Enden wordt door de Mertens gezien als een humanist en een revolutionair avant la lettre, wiens ideeën een voorbode waren van de Franse Revolutie en de Hoge Verlichting.
Volgens onderzoek van Mertens en anderen is Van den Enden niet zonder meer origineel; heel waarschijnlijk ontleende hij veel van zijn ideeën aan C.P. Plockhoy, een Zeeuwse pamflettist en collegiant met wie hij contacten had (Plockhoy’s Kort en helder plan is ook opgenomen in [1]). Hij kan dus moeilijk de eerste democraat en socialist genoemd worden (zie artikel De Dijn [5], p. 319).
 
Roek Vermeulen neemt in zijn inleiding van de Vrije Staatkundige Stellingen een middenstelling in:
… Klever neemt daar als vanouds de stelling in dat Van den Ende Spinoza diepgaand heeft beïnvloed terwijl Israel eerder van mening is dat het andersom is. Het is in elk geval praktisch zeker dat de Vrye Politijke Stellingen mede door Spinoza’s Korte Verhandeling zijn beïnvloed…
 
Herman De Dijn neemt in het Tijdschrift voor Filosofie [5] (2023) duidelijk stelling tegen de opvatting dat Spinoza zijn ideeën van Franciscus van den Enden zou hebben overgenomen (Van den Enden het meesterbrein achter Spinoza? Gewoon een verdichtsel!). Praktisch op alle punten weerlegt hij Klevers opvatting van invloed van Van den Enden op Spinoza; slechts op een paar punten is er echt gelijkenis en dan geldt veeleer invloed van Spinoza op Van den Enden dan omgekeerd. Hij baseert zijn kritiek onder andere op volgende observaties.
 
- Er zijn verschillen in de metafysica en theologie: Van den Enden was geneigd tot een vorm van pantheïsme of naturalisme, waarbij God samenviel met de natuur. Spinoza daarentegen, hoewel hij ook een naturalistisch wereldbeeld had, ontwikkelde een meer genuanceerde visie op de relatie tussen God en de natuur, waarbij God meer een "immanente" oorzaak van alles is dan de natuur zelf.
De Dijn vermeldt dat Van den Enden meestal in algemene formules spreekt, zoals “de wegen van God of van de natuur” of “de leer van de nooddwang”. Terwijl Spinoza die streng filosofisch onderbouwt. In de beschrijving van de driedeling van kennis is hij wel specifiek maar die heeft hij waarschijnlijk overgenomen uit Spinoza’s Korte Verhandeling.
- De gedachte dat Spinoza de ideeën van Descartes en Hobbes via Van den Enden zou hebben leren kennen, zoals Klever betoogt, weerlegt De Dijn. Die kennis deed hij op via contacten met Leidse studenten en professoren (zie ook het laatste nummer van de Mededelingen vanwege Het Spinozahuis van Han van Ruler [7]).
- Politieke filosofie: Hoewel beide auteurs pleitten voor vrijheid van denken en meningsuiting, en voor een republikeinse staatsvorm, zijn er fundamentele verschillen. Van den Enden benadrukte sterk de noodzaak van een democratie gebaseerd op gelijkheid en het gezamenlijk belang, terwijl Spinoza's benadering meer gericht was op het handhaven van de soevereiniteit van de staat en de redelijkheid van de wet. De basis van bestuur is niet de ratio, maar emoties en macht. De Dijn spreekt van een meer utopische Van den Enden en een meer realistische Spinoza.
- Mensbeeld: De Dijn wijst op verschillen in hun mensbeeld. Van den Enden lijkt een optimistischer visie te hebben op de menselijke natuur, terwijl Spinoza de menselijke driften als een belangrijk element ziet in de politieke ordening. Weliswaar gingen Van de Enden en Spinoza beide uit van een gedetermineerde mens: “de mens is niet vrij maar gekenmerkt door noodgedwongenheid” (Vrye Politijke Stellingen 112) maar dat idee leefde volgens De Dijn al in diverse kringen in verschillende interpretaties. Van den Enden citeert zelf een gedicht van P.C. Hooft dat in die zin kan worden uitgelegd. En in de Vrye Politijke Stellingen komen ook gedachten voor die geheel niet spinozistisch zijn. De Dijn citeert bijvoorbeeld uit de Vrye Politijke Stellingen: “de mens is van nature vrij geboren, begiftigd met verstand en spraakvermogen, meegaand en flexibel, een wezen dat gezien zijn aard en levenscontext volledig en onvermijdelijk een sociaal dier is, mens- en kind-lievend, en van nature tot sociaal gedrag geneigd.”
- Historisch-contextuele argumenten: De Dijn benadrukt, op basis van het onderzoek van Frank Mertens, dat hoewel er contact was tussen Van den Enden en Spinoza, er geen direct bewijs is dat Spinoza zijn ideeën van Van den Enden heeft overgenomen. Het is aannemelijker dat Spinoza zijn eigen filosofische ontwikkeling doormaakte, voortbouwende op andere intellectuele bronnen, zoals Hobbes en vooral Descartes.
 
De conclusie van De Dijn is dat hoewel Van den Enden een buitengewoon interessante pamflettist en activist is, hij intellectueel en filosofisch toch niet te vergelijken valt met Spinoza, een reus in de filosofie, die na hem vele andere reuzen diepgaand heeft beïnvloed.
 
Hoe het ook zij, de ideeën van Van den Enden en Spinoza kwamen, zij het oppervlakkig beschouwd, op diverse punten overeen. Het hing in de lucht zoals zo vaak bij grote uitvindingen en veranderingen.
Spinoza baseerde zich op vele bronnen. De bibliotheek van Spinoza en het beeld van zijn eigentijdse contacten toont aan dat hij zich zeer breed informeerde: Descartes, Joodse bronnen, oude Griekse bronnen (stoïcisme, platonisme, materialisme, atomisme), scholastiek en aristotelisme, bijbelkritieken, ideeën over recht en staat (Polybius, Hugo de Groot, Machiavelli, gebroeders De la Court), vrijzinnige eigentijdse stromingen en wetenschappelijke ontwikkelingen.
Spinoza ging niet over één nacht ijs. Spinoza vormde zijn ideeën diepgaand op grond van vele bronnen.
 
Tegelijkertijd is Van den Ende op zich zelf zo’n eigen karakter en boeiende persoonlijkheid dat hij ook zonder het predicaat “proto-Spinoza” de moeite waard is om ons in te verdiepen.      
      
            

Het voorblad van Kort Verhael van Nieuw Nederlandts uit 1662
  Bron van illustratie: Wikimedia Commons
  

        
Het voorblad van de Vrye Polijtike Stellingen uit 1665
Bron: Wikimedia Commons
      
         
  
Franciscus van den Enden: Kort bericht over Nieuw Nederland.
Ingeleid en vertaald door Roek Vermeulen.
Noordboek oktober 2024
ISBN 9789464711363
(illustratie: Noordboek)
  

  
        
Franciscus van den Enden: Vrije staatkundige stellingen.
Ingeleid en vertaald door Roek Vermeulen.
Noordboek; augustus 2022
ISBN 9789056158149
(illustratie: Noordboek)

Met dank aan Herman de Dijn voor zijn correcties betreffende de juiste weergave van zijn ideeën.


[1] Franciscus van den Enden: Kort bericht over Nieuw Nederland. Ingeleid en vertaald door Roek Vermeulen; Noordboek oktober 2024; ISBN 9789464711363
[2] Frank Mertens – Van den enden en Spinoza VHS 2012
[3] Franciscus van den Enden – Vrije Politijke Stellingen. Met een inleiding door dr W. Klever
Uitgeverij Wereldbibliotheek 1992; ISBN 9028416218
[4] Franciscus van den Enden- Free Political Propositions And Considerations of State (1665)
Text in Translation, the Relevant Biographical Documents and a Selection from Kort Verhael
Introduced, presented, translated and commented on by Wim Klever. Vrijstad; 2007.
Het artikel is hier beschikbaar.
[5] Herman De Dijn - Van den Enden is niet het meesterbrein achter Spinoza. Spinoza's uitzonderingspositie herbevestigd. Tijdschrift voor Filosofie; 2023; Vol. 85; iss. 3; pp. 311 – 335
Het artikel is hier te downloaden
[6] Franciscus van den Enden: Vrije staatkundige stellingen. Ingeleid en vertaald door Roek Vermeulen; Noordboek; augustus 2022; ISBN 9789056158149
[7] Han van Ruler, Spinoza als jong filosoof; Mededelingen vanwege het Spinozahuis, nr 119; 2024.

Overige bronnen:
Jonathan I. Israel: Radical Enlightenment;
Hoofdstuk 9 Van den Enden: Philosophy, Democracy and Egalitarianism;
Oxford University Press 2001.
 
Wikipedia lemma over Franciscus van den Enden
 
Facsimile van het Kort Verhael van Nieuw Nederlants;
Library of Congres; Wikimedia Commons

Artikel in het historisch nieuwsblad:
 
Het Parool 20221015: Het boek van Franciscus van den Enden ging zelfs het tolerante Amsterdam van de 17de eeuw te ver
 
Artikel van Willy Schuermans over Franciscus van den Ende

Downloadbare pdf van deze blog-bijdrage
]]> Wed, 01 Jan 2025 20:46:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?van-den-enden https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000007C <![CDATA[Podcast "Wat Blijft" van Human, over Spinoza]]> imblog
In de podcast Wat Blijft hoor je aflevering 12 van de serie Grote Geesten over indrukwekkende denkers uit de Humanistische Canon. Inge ter Schure volgt het spoor terug van Baruch Spinoza.
Spinoza was een Nederlandse filosoof, politiek denker en exegeet uit de Gouden Eeuw. Hij wordt gezien als de grondlegger van het rationalisme. Spinoza beweerde dat God en de natuur samenvallen en wees het idee van God als persoon en Schepper af. Dat kwam hem duur te staan. Als jongeman werd hij al door de Joodse gemeenschap verbannen en zijn boeken werden door de rooms-katholieke kerk verboden. Pas na zijn dood wordt zijn meesterwerk Ethica voor het eerst gepubliceerd en herdrukt en zijn ideeëngoed breed omarmd.

Inge praat met:
-filosoof en leraar Yoram Stein  
-historicus en voormalig politicus Ronald van Raak
-en filosoof Tinneke Beeckman

Te beluisteren via:
https://www.nporadio1.nl/podcasts/wat-blijft/117692/50-grote-geesten-spinoza-1632-1677-s03

Of via de algemeen beschikbare Podcastapps. Zoek dan onder "Wat Blijft".

Foto en tekst: Human/NPO
]]> Wed, 01 Jan 2025 18:13:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?podcast--wat-blijft--van-human,-over-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000007B <![CDATA[Voorjaarslezingen van het Spinozahuis in Rijnsburg]]> imblog
In het voorjaar van 2025 worden weer Spinozalezingen georganiseerd in Rijnsburg.
De lezingen vinden plaats op zaterdagochtenden van 10 tot 12 u. Op 15 februari, 15 maart, 29 maart, 12 april en 3 mei.
Ze vinden plaats in de Wilhelminaschool, Kerkstraat 21, 2231 CX Rijnsburg.
De voorzitter van de Vereniging het Spinozahuis, Han van Ruler, geeft de aftrap op 15 februari met een lezing getiteld:
"Spinoza als denker tussen tradities, disciplines en wereldbeelden."
15 maart, 29 maart en 12 april worden de lezingen verzorgd door Spinozakenner Albert Vossepoel.
De laatste lezing op 3 mei, wordt gegeven door Henk Jan Hoekjen over "Wat is waarheid?".

Opgeven via: lezingen@spinozahuis.nl

Houdt ook de agenda van Vereniging Het Spinozahuis in de gaten: https://www.spinozahuis.nl/agenda
]]> Wed, 01 Jan 2025 17:47:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?voorjaarslezingen-bij-het-spinozahuis-in-rijnsburg https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000007A <![CDATA[Interview met Henri Krop]]> imblog
Spinoza, baken van Nederland en inspirator in tijden van polarisatie
 
Prof Henri Krop[1] is voor de Spinozakring Soest een goede bekende. Hij maakt deel uit van het kernteam als het wetenschappelijke geweten van de kring en als motor achter de programmering. Daarnaast treedt hij er vaak op als docent.


Henri Krop bij de Spinozakring Soest
(van achteren gezien: Gonny Pasman, organisator van de Spinozakring Soest)
________________________________________________________________________________________

De belangrijkste punten uit het interview zijn
  
Henri Krop's interesse in Spinoza begon met een zoektocht naar de Nederlandse intellectuele geschiedenis. Hij raakte betrokken bij een project dat de vraag stelde: "Wat houdt Nederland nu samen?". Dit leidde hem naar het werk van Spinoza, die een belangrijke rol speelde in de Nederlandse filosofische traditie.
Henri benadrukt dat filosofie een maatschappelijke functie heeft. Hij gelooft dat filosofische denkbeelden invloed hebben op de samenleving en zelfs revoluties kunnen veroorzaken. Hij ziet de relevantie van Spinoza's filosofie voor actuele maatschappelijke vraagstukken, zoals de rol van religie, burgerschap en integratie.
Spinoza's filosofie is geworteld in de Nederlandse context. Henri beschrijft Nederland als een land van "zelfdenkers" met een geschiedenis van het opvangen van vluchtelingen en het tolereren van verschillende geloofsovertuigingen. Dit maakte het voor Spinoza mogelijk om zijn ideeën te ontwikkelen en te verspreiden.
Spinoza's filosofie blijft relevant vanwege zijn praktische toepasbaarheid en zijn metafysische diepgang. Hoewel sommige van zijn wetenschappelijke ideeën verouderd zijn, zijn zijn inzichten over ethiek, politiek en de menselijke natuur nog steeds actueel.
Spinoza's denken kan helpen bruggen te bouwen tussen verschillende groepen in de samenleving. Zijn nadruk op tolerantie en het begrijpen van de ander is van groot belang in tijden van polarisatie en conflict. Henri noemt het voorbeeld van de PVV die in de tweede kamer Spinoza het vaakst noemt, wat een aanknopingspunt kan bieden voor dialoog.
Spinoza's determinisme kan troost bieden en ons helpen om te gaan met de uitdagingen van het leven. Door de natuurwetten te begrijpen, kunnen we anticiperen op gebeurtenissen en ons gedrag aanpassen. Henri benadrukt dat dit geen fatalisme is, maar een manier om controle te krijgen over ons leven.
Spinoza's filosofie kan dienen als een leidraad voor het leven, maar de invulling ervan hangt af van individuele omstandigheden en maatschappelijke context. Henri waarschuwt dat Spinoza's ideeën op radicaal verschillende manieren kunnen worden geïnterpreteerd. Dit is geen zwakte maar getuigt van de rijkdom van zijn denken.
Henri moedigt mensen aan om Spinoza zelf te lezen en te bediscussiëren. Hij gelooft dat dit de beste manier is om zijn filosofie te begrijpen en er inspiratie uit te halen. Spinozakringen zijn hiervoor een goede basis.
__________________________________________________________________________________________________________
 
 
Hoe kwam je met Spinoza in aanraking?
Eigenlijk toevallig. In het begin van de jaren ’90 speelde de discussie “wat is de eigenheid van Nederland?”. Er werd een groot project gestart op initiatief van Lubbers. Centraal stond de vraag naar de Nederlandse cultuur in Europese context. In die tijd kwam ook de gedachte van een canon van Nederland op. De manifeste vraag was “Wat houdt Nederland nu samen?”.
 
Het vaderlandse-geschiedenis-onderwijs leefde nog toen wij zelf naar de basisschool gingen in de jaren zestig maar onze kinderen kregen het niet meer. Hoe moet je dan nog weten waaruit je als Nederlander voortkomt en welke verhalen ons samenbinden?
 
Bij de Erasmusuniversiteit was een hoogleraar Michael Petry. Die vond het merkwaardig dat er geen belangstelling was voor de eigen intellectuele cultuur en dat er in Nederland geen filosofie op de scholen gedoceerd werd. We deden net alsof er hier niet zelf gedacht werd. We waren alleen maar gericht op grote denkers als Kant, of Hegel -  Petry was een groot Hegel kenner - maar hij zei: Je leeft in Rotterdam maar je doet alsof je in Berlijn woont als je niet begrijpt hoe hier de ideeën van deze grote filosofen bruikbaar zijn gemaakt. Hij is toen begonnen met een reeks boeken: “Geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland”[2]. Deze titel heeft hij zorgvuldig gekozen, want hij geloofde niet in het bestaan van een of andere onveranderlijke Nederlandse identiteit, maar wel in de relatie tussen het denken en deze specifieke maatschappij.  Hij vroeg mij om twee delen te schrijven over de prehistorie van Nederland, namelijk de middeleeuwen: over Siger van Brabant en Johannes Buridan. Petry begon met die serie in 1986 en er zijn uiteindelijk 20 Nederlandse filosofen in opgenomen. Spinoza ontbrak in die serie maar Prometheus vroeg mij om een geannoteerde vertaling van de Ethica te maken in de reeks Nederlandse klassieken.  Prometheus had deze reeks van de Nederlandse literatuur opgezet, een beetje vergelijkbaar met de pléiaden reeks in Frankrijk[3].
 
Ik ben dus in Spinoza geïnteresseerd geraakt vanwege een zoektocht naar hoe zijn filosofie van belang is geweest voor de Nederlandse intellectuele geschiedenis.
 
Toen later Jonathan Israel kwam met die grote boeken over de radicale verlichting was het voor mij geen verrassing dat hij Spinoza zo belangrijk vond want je ziet, als je de bronnen leest, hoe vaak men met Spinoza is bezig geweest.
 
Heeft filosofie een belangrijke maatschappelijke functie?
Het was de overtuiging van Michael Petry, maar ook van mij, dat filosofie inderdaad een belangrijke maatschappelijke functie heeft. Eén aanleiding voor Petry’s ongewone interesse in Hegel – tijdens zijn studietijd beperkte men zich in Engeland tot een oppervlakkige veroordeling van deze duistere denker, die verantwoordelijk werd geacht voor alles wat mis was in de Duitse geschiedenis -  was de koude oorlog die de vraag opwierp wat er nodig is aan gemeenschappelijk kader om de kloof te overbruggen tussen oost en west.
 
Eén van die gemeenschappelijke factoren voor de culturele overbrugging was de Duitse filosofische traditie: Hegel en Kant waren immers de achtergrond voor Marx. Deze filosofen worden zowel in west als oost gelezen. Dus dat was een kader waarin de ontmoeting kon plaatsvinden.
 
Mij boeide het hoezeer Spinoza gedachten had met een eeuwenlange grote  maatschappelijke invloed. Filosofie is niet alleen iets voor mensen op een universitair kamertje. Filosofische denkbeelden kunnen revoluties teweeg brengen.
 
Hebben dingen die op straat gebeuren, zoals nu[4] in Amsterdam, de acties tegen de Israëlische voetbalsupporters, dan iets met filosofie te maken?
Het heeft voor een deel inderdaad te maken met filosofische denkbeelden. Van gelijkheid. Positieve waarden zoals vrijheid, gelijkheid, tolerantie. Er zijn wel degelijk invloeden van filosofische gedachten zoals de plaats die religie in de samenleving inneemt met verschillende opvattingen bij moslims, joden, christenen en andere burgers.
Vragen als “hoe bepalend is religie voor iemands identiteit?”,  “wat houdt ons nou als Nederlanders bij elkaar?”, “wat is burgerschap?” en “wat hebben we gemeenschappelijk?” zijn nog steeds relevant. Politici hebben er de mond vol van, maar wat zijn ‘Nederlandse waarden’ eigenlijk en wanneer is er sprake van ‘integratie’?
 
De boekenserie “de geschiedenis van de wijsbegeerte in Nederland” maakt duidelijk dat Nederland altijd een land is geweest van zelfdenkers. Een land waar we zelf in eigen kring aan het filosoferen zijn. Zoals je nu nog ziet, b.v. in de vele Spinozakringen in ons land. Dat zijn typisch omgevingen waar mensen zelf over de levensvragen nadenken.
 
Nederland kende geen staatskerk die alleenrecht had en het hele leven kon bepalen maar er zijn altijd groepen geweest die daarbuiten stonden en zich aan het zicht van de staatskerk onttrokken.
 
Is Spinoza dan als een volksfilosoof te karakteriseren?
Ja, in die zin denk ik dat het feit dat Spinoza hier tot filosoof is geworden geen kwestie van toeval is maar een gevolg van de samenleving waarin Spinoza kansen kreeg om zich vrij te ontwikkelen en die ideeën ook naar voren te brengen. Spinoza heeft alleen maar kunnen overleven om dat zijn kring het risico wilde nemen om zijn uit te geven.
 
Het is ook een duidelijke traditie dat vluchtelingen worden opgevangen: Descartes, Bayle en de ouders van Spinoza. Die lijn komt ook terug in mijn tweede grote boek Spinoza, paradoxaal icoon van Nederland. Daarin blijkt ook dat Spinoza bijna een volksfilosoof was. Dat zit ook in het begrip paradoxaal, want zijn  moeilijke filosofie vond vooral buiten de universiteit aansluiting bij geïnteresseerde leken die hem gebruikten om zelf te gaan filosoferen. Remonstranten, doopsgezinden, collegianten. Ze wilden zelf denken.
 
Past Spinoza in de huidige tijd?
Ja, mijn antwoord is tweeledig: enerzijds door zijn praktische toepasbaarheid en anderzijds zijn metafysische filosofische diepgang. Ik heb het idee dat Spinoza aan de Nederlandse universiteiten nog altijd moeilijk wortel schiet. Je hebt natuurlijk Spinozakernen in Rotterdam, Groningen, Utrecht, maar Spinoza heeft niet een vanzelfsprekende plaats in het universitaire curriculum. B.v. in het politieke denken zijn het altijd Hobbes en Locke die genoemd worden en veel minder Spinoza. Bij de kenleer heb je altijd Descartes en Locke en niet gauw Spinoza terwijl ik denk dat dat veel interessanter zou zijn.
Spinoza heeft een alomvattend beeld van de kosmos en de mens. Zijn filosofie omvat daarom ook wetenschap. Pas later kwam de scheiding. Veel van wat de wetenschapper Spinoza zei is vanzelfsprekend verouderd. Het is maar gelukkig dat de fysica in de Ethica ‘klein’ is.
 
Niet verouderd is dat voor Spinoza de mens metafysisch onderdeel is van de hele natuur en ook dat we het menselijk handelen, het gedrag, kunnen begrijpen op basis van de natuurwetten. De conatus als kracht, botst met andere krachten en wekt dan emoties op. Maar dat is een heel algemene gedachte. Hij zei wel dat hij over emoties wilde denken als in lijnen punten en vlakken maar het lukte hem toch niet om emoties in de taal van de wiskunde vertalen. Het geeft een wetenschappelijke blik op de mens en niet een filosofische blik. De structuur van de axiomatisch deductieve methode ligt haaks op hoe wij tegenwoordig filosofie bedrijven.
Spinoza stond in zijn methode het dichtst bij Descartes. Uitgangspunt is natuurkunde en de gedachte dat je vanuit de simpele natuurwetten, de wetten van de beweging en zo, de natuur kan begrijpen. In hun “methodisch dualisme”, het denken in fysische termen van uitgebreidheid en denken, hebben Descartes en Spinoza veel gemeen. Dat is verschillend van b.v. Locke die überhaupt niets over fysica heeft geschreven.
 
Ik ben een historicus van de filosofie en probeer haar ontwikkeling te begrijpen. Deze is, zeker tot het eind van de 18e eeuw, vooral bepaald door de ontwikkeling van de wetenschap. Elke verandering in wereldbeeld is, vanaf Aristoteles al, teweeg gebracht door wetenschappelijke ontdekkingen. Spinoza past helemaal in die context.
In de 18e eeuw kwam men tot de overtuiging dat je naast natuurwetenschappen ook nog geesteswetenschappen hebt. Wat van Spinoza blijft is dat je de mens moet begrijpen als onderdeel van de natuur en dus beide typen wetenschappen niet tegenover elkaar moet zetten.
 
Ik zie mezelf niet als een spinozist die vindt dat hij altijd gelijk moet hebben. Ik zie Spinoza als grote, geniale filosoof maar toch als 17e eeuwer.  Hij heeft ons nog veel te zeggen. Maar dat geldt ook voor anderen. Spinoza is interessant omdat voor een deel verklaart hoe we geworden zijn zoals we zijn.
 
Spinoza denkt vaak praktisch, zo verklaart hij in het Theologisch Politiek Traktaat dat we in een soort handelssamenleving leven waar we praktisch met elkaar moeten omgaan. De hele metafysica is meer iets voor de binnenkamer, voor de kleine groep. Voor Spinoza was het belangrijk te weten of iemand te goeder trouw is en niet wat hij gelooft. Dat was de open geest van Spinoza die bij Nederland paste.
Die binnenkamer heeft wel een voedende rol. Ik merkte dat heel sterk, b.v. in mijn colleges in Rotterdam. Mensen hebben behoefte zich te verdiepen om over het leven na te denken. Waar het allemaal voor dient. We leven immers niet bij brood alleen.
 
Die twee aspecten van Spinoza, enerzijds een praktische insteek om privé en ook politiek goed met elkaar om te gaan en anderzijds een metafysische en ethische verdieping om over het leven na te denken zijn nog steeds goed bruikbaar.
 
Je bent al heel lang bezig met Spinoza. Wat is er zo blijvend boeiend aan hem?
Om te beginnen de persoon, het rolmodel. Zijn loopbaan is ongewoon. Hij had, wat we tot voor kort noemden, allochtone ouders, die gevlucht waren vanwege hun geloof. Toch is hij in staat geweest een vooraanstaande plaats in te nemen in Nederland. Hij is bijvoorbeeld begraven in de Nieuwe Kerk, vlak bij Johan de Witt en ook met een zekere status: met zes karossen. Heel bijzonder was hij ook als denker. Hij heeft lijnen uitgezet waarvan we nog steeds kunnen profiteren.
 
Nederland is enerzijds sinds de jaren zestig steeds meer seculier geworden maar anderzijds zijn er minderheden die steeds religieuzer worden, b.v. de moslims.
 
Het denken van Spinoza is bij uitstek geschikt om het gesprek tussen die twee aan te gaan. Ook omdat hij vanwege zijn afkomst een duidelijke lijn heeft met de islamitische filosofen: Avicenna, Averroës. Renan heeft in zijn boek Averroès et l’averrrorisme (1852) al laten zien dat er een lijn is van Aristoteles via Averroës naar Thomas van Aquino, Siger van Brabant tot aan Spinoza. Het is een doorlopende traditie. Europa is niet alleen het product van een zogenaamde joods-christelijke cultuur maar er is ook een lijn met de Arabische cultuur. In Spinoza komen dus veel culturen samen. Die hebben zich uit elkaar ontwikkeld en zijn altijd met elkaar in gesprek geweest. Dit zou een basis kunnen bieden voor een gesprek tussen alle Nederlanders, ondanks hun verschillen.
Tolerantie is daarbij een uitgangspunt maar tolerantie kan op verschillende manieren worden uitgelegd. Er is tolerantie in de negatieve zin: je verdraagt elkaar, ook al vind je elkaar afschuwelijk. Dit is niet Spinoza’s idee. Er is niets mis mee maar je moet daarbij ook met elkaar in gesprek blijven en verkennen wat je met elkaar gemeen hebt in intellectueel opzicht: positieve tolerantie. Daarvoor kan Spinoza een belangrijke intermediair zijn, om het aan de samenleving duidelijk te maken.
 
Spinoza wordt ook omarmd: Amsterdam, Den Haag, Rijnsburg zijn trots op hem. Hij slaat aan. Hij zit in het gevoel van mensen. “Trots op Nederland” klinkt erg benepen-rechts maar het is toch belangrijk. Je leeft in dit land en of je dat nu leuk vindt of niet,  je moet het toch op een bepaalde manier met dat verleden zien te doen. Het is toch prettiger om bij de Gouden Eeuw te denken: toen hebben we die grote denker over tolerantie en verlichting voortgebracht dan aan onze voorgeschiedenis als alleen maar één grote narigheid.
 
Ronald van Raak meldde ergens dat hij had nagegaan dat Spinoza in de Tweede Kamer het meest genoemd wordt door de PVV. En ook al zou je het gedachtegoed van de PVV nou niet direct associëren met dat van Spinoza, het biedt toch een aanknopingspunt voor het gesprek. Je leeft met PVV’ers samen in één land. We moeten het doen met wat het is. En dan is het goed als je een gemeenschappelijke gespreksbasis kan vinden in Spinoza. “Niet veroordelen maar begrijpen”. Dat is de beste levensles die hij ons kan geven.
 
Doen met wat het is? Is dat ook niet een beetje fatalistisch?
Het determinisme van Spinoza zegt: we zijn zoals we zijn en je hebt er mee te doen. Begrijp het maar. Stel je er maar op in en door je instelling, je begrip, kan er iets veranderen.
 
Geen vrije wil. Fatalistisch? Spinoza zou dat ontkennen. Als je weet wat de oorzaken zijn. Als je je realiseert dat de natuurwetten algemeen gelden dan is dat geen reden tot fatalisme. We kunnen immers onze kennis van de natuurwetten gebruiken om een vliegtuig te maken.
 
Spinoza zegt: kom tot een zo goed mogelijk begrip van de dingen, dan kan je er ook  wat aan veranderen. Doordat we weten wat er gebeurt anticiperen we daar automatisch op en veranderen we automatisch ons gedrag. Als we op iets kunnen anticiperen doordat het noodzakelijk is, dan kunnen we ook dingen vóór zijn: b.v. de kans op longkanker verkleinen door niet te roken.
 
Door kennis kan je je eigen gedrag veranderen. Je kan je emoties afstemmen op dat wat in de toekomst gebeurt. En narigheid voorzien. Daar ligt volgens Spinoza de intrinsieke motor tot gedragsverandering.
 
Mensen kiezen maar dat kiezen wordt ergens door bepaald. Het komt niet zomaar uit het niets. Mensen kunnen zich ook bewust zijn van wat ze kiezen en door de negatieve consequenties van hun gedrag te doorzien doe je het de volgende keer anders.
 
Hoe veranderen mensen in de maatschappij, wat is b.v. de rol van opvoeding en overheid?
Met kinderen van een bepaalde leeftijd kan je in gesprek gaan. Ze wijzen op de consequenties van hun gedrag. Het is beter om te begrijpen dan om te jammeren. En het is ook een goed uitgangspunt om aan kinderen te leren: de ander is niet alleen een bedreiging maar vooral ook een bron van genot en hulp.
 
Sociale media spelen in deze tijd ook een grote rol. We moeten onze houding daartoe bepalen. Voor onszelf en onze kinderen. Hoe bepaal je b.v. wat waar is? Spinoza vraagt zich af wat adequate gedachten zijn en wat niet. Spinoza zou ook zeggen: matig je in het gebruik van sociale media. Weet wat het doet. Zoals afgelopen donderdag in Amsterdam met de relschoppers tegen de supporters van de Israëlische voetbalclub. Sociale media versterken gevoelens tot in het duizendvoudige. Kijk liever wat later als de zaak een beetje bezonken is en niet als je nog door emoties overmand bent.
Spinoza zag ook de kwade krachten van massagedrag. Groepen voelen zich sterker dan alleen. Het is vaak ook bedreigend. De massa is tot verschrikkelijke dingen in staat, zoals Spinoza ook zag tijdens de lynchpartij van de gebroeders de Witt.
Een onbedreigd leven kan dan ook het beste plaatsvinden binnen gevestigde kaders. Een overheid moet veiligheid bieden.
Maar die twee dingen moeten samengaan: het handhaven van de wetten en het entameren van een gesprek tussen mensen.
 
Spinoza is niet iemand van grootse vergezichten maar kijkt wat er in de praktijk mogelijk is. Er zijn in theorie verschillende staatsvormen mogelijk, die allen hun voors en tegens hebben, maar een democratie geeft de beste mogelijkheden om bij te sturen. Als de volksvertegenwoordigers, die  geen simpele jaknikkers zijn, zien dat het de verkeerde kant op gaat, dan kunnen ze de regering ter verantwoording roepen. Polderen, Spinoza past daar wel bij.
 
Is Spinoza ook een filosoof die je kan ondersteunen. Kan Spinoza troost bieden?
Ja, zijn determinisme kan in dit opzicht positief werken. Soms moet je je ergens bij neerleggen. Niet tegen de bierkaai vechten.
 
Spinoza reikt ons ook een zeker optimisme aan. We kunnen een bepaalde mate van geluk vinden in dit leven en dat is iets waarvoor we met elkaar aan de slag gaan.
 
Camus zei: het enige probleem is het probleem van de zelfmoord. Spinoza zegt dat niet. De drijvende kracht van de mens is gericht op leven. Als je werkelijk zelfmoord overweegt moet je naar een psychiater gaan.
“Heeft het leven zin?” is dus niet een vraag waar Spinoza zich mee bezig zou houden. Als je de doeloorzaak in de natuur afschaft, zoals Spinoza deed, dan vraag je vanzelfsprekend al niet naar de zin/het doel van iets. Het leven heeft alleen maar zin omdat wij er een bepaalde zin aan geven. Zoals goed en kwaad kwalificaties zijn die wij er zelf aan geven zo is ook zin of geen zin een kwalificatie die wij zelf geven.
En je leeft natuurlijk ook in een kader dat bepaalde dingen door je opvoeding, door je omgeving, zin hebben meegekregen. Je loopt in zekere zin ook gewoon mee met wat aangeboden wordt. Een kind vraagt zich niet af “moet ik wel naar school?”.
 
Is hij een optimist?
Ja maar ook weer niet in de zin van: prosperity just around the corner. Spinoza gaat er niet van uit dat de wereldgeschiedenis alleen maar een opgaande lijn is. Maar hij is meer een filosoof van: alles bij elkaar genomen is het leven de moeite waard om geleefd te worden.
 
Spinozisme als levensvisie, is dat mogelijk?
Spinoza geeft ons input maar wat we er nu mee doen, wordt bepaald door aanleg  en  onze levenservaringen – collectief en individueel -  en met welke problemen we geconfronteerd worden. Het nationaalsocialisme bijvoorbeeld was voor de spinozist Carp aantrekkelijk, omdat het een antwoord gaf op de problemen van de jaren dertig: de grote crisis, de vastgelopen parlementaire democratie en een stuurloze overheid. Daarom zocht hij  een leider om de zaak op orde te brengen om weer een functionerende gemeenschap te zijn. Je kan zeggen: elk spinozisme krijgt een verschillende inhoud ook op grond van de vragen die in een bepaalde tijd leven.
Verder is het een goed uitgangspunt van Spinoza dat we anderen, dus ook het fascisme moeten begrijpen (om weer niet opnieuw in zo’n val te stappen). Het is volgens hem niet zo dat mensen door het hebben van een autoritaire persoonlijkheid fascist worden, zoals is beweerd. De omstandigheden zijn veel belangrijker. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de opkomst van autoritaire leiders in Oost Europa door het verdwijnen van het communistische houvast.
Maar ook het westen heeft problemen. Door het betrekkelijke failliet van de het (neo-) liberalisme, de vrije markt, is de vraag ontstaan: wat hebben we nu eigenlijk met elkaar gemeen? Waaruit blijkt nog dat we een samenleving zijn? Als we weer naar nu gaan:  bij Trump moeten we ons in de eerste plaats afvragen: waarom heeft hij zo’n aanhang kunnen krijgen, dat hij nu weer herkozen is?
 
Tot slot: Wat raad je mensen aan die willen beginnen met het begrijpen van Spinoza?
Het lezen van Spinoza zelf. Liever dan het lezen van een boek over Spinoza.
Waarom begin je niet met het lezen van de Ethica, misschien niet meteen vanaf het begin maar b.v. bij Ethica 2 stelling 13, waar Spinoza begint te spreken over de mens. Lees het met elkaar. Discussieer erover, bevraag elkaar. De Spinozakringen in ons land bieden daar veel mogelijkheden voor. Ze helpen met het verwerven van begrip. Zo geven we elkaar “De vreugde van het inzicht”. Oeps, toevallig toch weer de titel van een boek over Spinoza.
___________________________________
Opgetekend door Jan Mendrik (jmendrik@gmail.com), gecorrigeerd en aangevuld door Henri Krop.
Het interview vond plaats op 8 november 2024
www.spinozakringsoest.nl/blog
 
[1] Henri Krop (1954) studeerde filosofie en theologie in Leiden en was als universitair (hoofd)docent Geschiedenis van de Wijsbegeerte verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In 2002 verscheen van zijn hand een uitgebreid geannoteerde vertaling van Spinoza’s Ethica en in 2013 verscheen van hem het boek Spinoza. Paradoxale icoon van Nederland, dat in de Volkskrant werd omschreven als "De definitieve studie naar de ontvangst van Spinoza in Nederland." Van 2017 tot 2021 bekleedde hij de Spinozaleerstoel aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam. In 2024 publiceerde hij samen met Bert Bos bij Noordboek onder de titel Een alomvattende filosofie, denken in het voetspoor van Spinoza een geannoteerde vertaling voorzien van een uitvoerige inleiding van Abraham Cuffelers Principia Pantosophiae (Amsterdam 1684). Cuffeler werd ‘Spinoza’s beste vriend’ genoemd en zijn ‘pro-Spinoza’ boek dat een overzicht wil geven van een filosofie op basis van Spinoza vormt een uitzondering in de zee van veroordeling en kritiek op de filosoof.
[2] https://www.wikiwand.com/nl/articles/Geschiedenis_van_de_wijsbegeerte_in_Nederland_(boekenserie)
[3] https://www.wikiwand.com/en/articles/Biblioth%C3%A8que_de_la_Pl%C3%A9iade
[4] Het interview vond plaats vlak na 8 nov 2024 toen er door relschoppers veel geweld was toegepast tegen supporters van de Israëlische voetbalclub Maccabi.
______________________________________
Meer interviews in dit blog van mensen die inspiratie vinden bij Spinoza:
- Hans Werner: Spinoza, sleutel tot jezelf en een goede samenleving
- Cees Schut: Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie
_______________________________________
Downloadbare pdf van dit interview.
 
 
 
 
]]> Wed, 04 Dec 2024 20:52:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-henri-krop https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000079 <![CDATA[Wintercursus Vereniging het Spinozahuis: Over de Ethica]]> imblog
Zelf de Ethica lezen

 
U vindt Spinoza ontzettend interessant, maar de Ethica, daar komt u niet doorheen. Geen nood, de hulp is nabij. Want deze winter wordt u op vijf zaterdagen door vijf experts behendig door het labyrint van de vijf delen van de Ethica geloodst. Dus grijp die kans om nu eindelijk een keer zelf de Ethica van kaft tot kaft door te nemen en eenmaal die reis van de wanordelijke ervaring naar de intuïtieve zekerheid en van een begrip van God naar de amor Dei intellectualis te ondernemen.
 

De vijf bijeenkomsten:
 
Eerste bijeenkomst: Zaterdag 25 januari: Deel 1 van de Ethica. Door Maarten van Buuren.
Tweede bijeenkomst: Zaterdag 15 februari: Deel 2 van de Ethica. Door Paul Juffermans.
Derde bijeenkomst. Zaterdag 22 februari: Deel 3 van de Ethica. Door Hannah Laurens.
Vierde bijeenkomst. Zaterdag 8 maart. Deel 4 van de Ethica. Door Henri Krop.
Vijfde bijeenkomst. Zaterdag 22 maart. Deel 5 van de Ethica. Door Andrea Sangiacomo.

(Tekst door VHS)

Meer informatie op de site van de VHS
]]> Mon, 18 Nov 2024 17:20:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?wntercursus-vereniging-het-spinozahuis--over-de-ethica https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000078 <![CDATA[Impressie Spinozadag, 3 november 2024]]> imblog
De Spinozadag was dit jaar qua organisatie en onderwerpen afwijkend van voorgaande jaren. Dit keer waren was het een uitgebreider symposium ("festival") met steeds 5 lezingen tegelijkertijd. Dat waren overwegend interessante lezingen waardoor het vaak moeilijk was om te kiezen. Herhaaldelijk had ik, pratend met andere bezoekers, het gevoel dat ik de verkeerde lezing had gekozen. Het thema was ook breder dan Spinoza alleen.
Het festival werd gehouden in de Openbare Bibliotheek in Amsterdam en was goed bezocht. Ik schat zo'n 400 à 500 mensen.

Marjolein Moorman

De titel van de dag was “Bevrijdend denken van Spinoza tot nu”. Dat had te maken met de viering van “750 jaar Amsterdam”. In de opening benadrukte wethouder en locoburgemeester Marjolein Moorman.
Vrijheid is, naast verdraagzaamheid, het kernwoord van Spinoza’s filosofie.
In de tijd van Spinoza stond ‘vrijheid’ bij velen gelijk aan losbandigheid, laksheid, immoreel gedrag en onachtzaamheid. Gewoon doen waar je zin in hebt, zonder aan anderen te denken.
En hoewel die interpretatie van vrijheid nog steeds niet helemaal is uitgestorven, weten we, mede dankzij Spinoza, dat vrijheid ook verantwoordelijkheid betekent.
Rekening houden met de mensen om je heen.
Spinoza roept in brede kring vooral de associatie met “vrijheid” op.


Sjoerd de Jong

Na dit welkom-bericht begon het grote kiezen. Moest ik naar “verleden en toekomst van de sociaaldemocratie”, “Homo-emancipatie, hoe nu verder?”, “W.F. Hermans en de tolerantie van Amsterdam”, “Democratie en desinformatie” of “Spinoza in 30 minuten”? Uit deze keuze blijkt al dat de dag qua onderwerpkeuze aanzienlijk breder was opgezet dan Spinoza alleen. Ik koos voor “Democratie en desinformatie” van Sjoerd de Jong, filosoof en redacteur van NRC.
Het ging om het veranderende medialandschap. De informatieherkomst en het waarheidsgehalte wordt steeds onzekerder en onduidelijker.  
De traditionele media (Main Stream Media) worden vanuit verschillende hoeken in de samenleving weggezet als bij voorbaat verdacht. Maar tegelijkertijd vraag je je af “wat is mainstream?”. Zijn media zoals X, Facebook, Tiktok etc. langzamerhand niet het nieuwe mainstream geworden? En zouden die dan betrouwbaarder zijn?  
Hij illustreerde de verdachtmaking van de traditionele Main Stream Media met verwijzingen naar Gert Jan Mulder en Karel van Wolferen die extreme theorieën lanceren en die klagen dat zij door de Main Stream Media niet gehoord worden maar die zelf weigeren om de open discussie aan te gaan. Hij noemde hen journalisten die niet met afgewogen en van verschillende kanten getoetst nieuws komen maar die verdachtmakingen uiten onder het motto “just asking questions”.
Sjoerd de Jong hield daarentegen een pleidooi voor de degelijke journalistiek met afgewogen en gecheckt nieuws met ruimte voor reacties, correcties en aanvullingen. Die journalistiek is nog wel degelijk aanwezig bij traditionele pers zoals bij zijn krant, de NRC. Journalisten zijn daar hoog opgeleid en nergens zo bang voor als voor “feitelijke onjuistheden”. Er heerst een groot zelfcorrigerend vermogen.
Dat wil niet zeggen dat die media geen (politieke) kleur mogen hebben. Maar feiten en meningen moeten duidelijk herkenbaar gescheiden worden. En de feiten zijn altijd het belangrijkst.


Ton de Kok

De volgende ronde koos ik voor “Spinoza’s Ethica als inspiratiebron voor vrijmetselaars” door Ton de Kok. Ik weet weinig van vrijmetselaars dus leuk om daar op deze manier wat meer van te horen en Ton de Kok heeft altijd wel een interessant verhaal.  
Vrijmetselaars waren oorspronkelijk inderdaad metselaars: van kathedralen. In hun vrije tijd discussieerden ze met elkaar over het leven. Ontwikkelde dorpelingen sloten zich aan “oploop der notabelen”.  Afspraak was dat de discussies vrij moeten zijn van religie of politiek.  
Ton de Kok herkende in de vrijmetselarij gemeenschappelijke elementen met het denken van Spinoza. De vrijmetselaars kennen onder meer een opperbouwmeester. In spinozistische zin zou dat god/natuur zijn, en een kosmos: de substantie/ natuur. Bij vrijmetselaars staat ook het jezelf ontwikkelen centraal, evenals bij Spinoza. Kennis leidt tot het licht. Ook de vrijmetselaars onderscheiden 3 soorten van kennis waar je met enige goede wil ook de kennissoorten van Spinoza in kan herkennen. Ton heeft geprobeerd om Spinoza meer in de belangstelling te brengen bij vrijmetselaars. Met matig resultaat zegt hij. Vrijmetselaars kennen geen dogma’s of leerstellingen. Je probeert elkaar niet te overtuigen maar te begrijpen. Compareren i.p.v. discussiëren. Wellicht ook een analogie met Spinoza.


Forum: Het belang van Spinoza nu
vlnr: Yoram Stein, Humberto Schwab, Pooyan Tamini Arab, Han van Ruler

Het volgende blokje dat ik koos was echt helemaal aan Spinoza gewijd. Het ging over het belang van Spinoza nu. Het was in de vorm van een panel met Han van Ruler, Humberto Schwab en Pooyan Tamini Arab, o.l.v. Yoram Stein die de discussie ordelijk liet verlopen. Han van Ruler trapte af. Spinoza erkende de emotioneel geladen aard van de mens maar hij was niet fatalistisch zoals b.v. zijn tijdgenoot Hobbes. Vanuit de wetenschap dat de mens emotioneel gedreven is kan je de ander en jezelf beter begrijpen en met de rede je emotie proberen te richten. Daar heb je vandaag ook nog wat aan. Als het gaat om de grote problemen zoals de klimaatcrisis en duurzaamheid zal Spinoza zeggen: de natuur is onverschillig voor wat wij er mee doen maar vanuit het eigenbelang van de mens proberen we in ons voortbestaan te volharden (conatus) en doen we moeite om de omgeving leefbaar te houden (voor zover dat ons lukt).
Voorts kan Spinoza’s religieuze boodschap van een dieper medemenselijk Godsgrip, ons nog steeds helpen kloven te overbruggen tussen verschillende levensovertuigingen.
Humberto Schwab stelde dat zijn methode van Socratisch Design er van uit gaat dat je jezelf moet kennen en van daar uit met anderen tot samenwerking kan komen. Dat zelf filosoferen, jezelf leren kennen en van daar uit zien dat anderen ook belangrijk zijn is wat Spinoza ook benadrukt.
Pooyan Tamini Arab vroeg aandacht voor een publicatie van Habermas uit 2019 [1]. Het betreft een geschiedenis van de filosofie waarin hij een centrale plaats inruimt voor Spinoza. Hij vindt hem een sleutelfiguur om binnen een immanent kader te denken. Habermas en Spinoza benadrukken allebei het belang van de rede. En Spinoza is nog steeds belangrijk omdat hij de rede voorop stelt en filosofie boven de religie stelt. Je moet analytisch, kritisch en vriendelijk kunnen overleggen. Haat is nooit een goede driver.
Verder stelt Spinoza dat blijheid helpt als drijvende kracht om volmaaktheid na te streven. Dat is niet alleen geestelijk, ook de lichamelijke genoegens mogen er zijn en het is goed om te genieten van esthetische ervaringen, zoals bijvoorbeeld bij toneel. Ook dat is toepasbaar in deze tijd.
Yoram concludeerde uit deze inleidingen dat het tegengaan van miscommunicatie een waarde van Spinoza is die nog steeds belangrijk is. Het is belangrijk ook je eigen redeneren te onderzoeken: hoe ben je tot een mening gekomen? Dat is belangrijk, zeker in deze tijd waar je regelmatig hoort dat wetenschap ook “maar een mening” is.

Forum Feminisme en vrouwenemancipatie
vlnr: Mineke Bosch, Hedy dÁncona, Devika Partiman

In de volgende fase van deze dag wilde ik eigenlijk naar Stine Jense, over kunst, zij heeft altijd wel een boeiende benadering. Maar ik was wat laat en het was vol. Zo kwam ik terecht bij een debat over feminisme en vrouwenemancipatie. Met Hedy d’Ancona en Devika Partman o.l.v. Mineke Bosch. Ik was wel benieuwd Hedy d’Ancona, als grand old lady van het activisme en de politiek. Ik leerde bij deze sessie dat we inmiddels in de vierde feministische golf zitten [2]. De eerdere golven hebben opgeleverd dat er nu een kennisvoorsprong is bij vrouwen t.o.v. mannen (b.v. te zien aan het aantal vrouwen en de prestaties van vrouwen op universiteiten) maar nog niet op het gebied van macht en inkomen. Devika en Hedy voegden daaraan toe dat seksueel geweld tegen vrouwen nu een van de grootste problemen is. Eén op de drie vrouwen heeft te maken met seksueel geweld.  
Over Spinoza waren ze niet eenduidig positief. Hedy vond wel dat Spinoza een inspiratiebron kan zijn voor bevrijdend denken. Devika was kritischer: Spinoza is boegbeeld geweest van de Verlichting en de Verlichting is niet altijd bevrijdend geweest voor vrouwen. De rede hielp de mannen in hun greep naar de macht en Spinoza werd mede ingezet om dat systeem in stand te houden.
Ik begrijp ook wel dat Spinoza, sinds de laatste bladzijde van het Politiek Traktaat, nog wel veel goed te maken heeft bij vrouwen.


Marijn Kruk

De dag eindigde jammer genoeg niet met een afsluitende samenvattende beschouwing. Ik had daar wel behoefte aan. In plaats daarvan kwam ik voor mijn laatste lezing van de dag terecht bij “Het hopeloze achterhoedegevecht van het populisme” door Marijn Kruk. Marijn publiceerde het boek Opstand, de populistische revolte en de strijd om de ziel van het Westen [3]. Marijn vertelde dat hij veel interviews heeft gehouden “aan de frontlinie” van rechts populistisch Europa. Hij denkt dat de rechts-populistische golf (alweer een golf) het niet zal redden tussen de emancipatiebewegingen. Zijn overtuiging is dat rechts zal worden geïsoleerd. Links heeft uiteindelijk de geschiedenis aan haar kant. Probleem is wel dat links dat niet goed duidelijk weet over te brengen.  
Zijn verhaal was, ook gezien de vragen achteraf, misschien wat te optimistisch. Mede doordat hij geen sheets had en het verhaal wat saai van papier las had ik moeite de lijn helemaal te volgen. Maar Jan Tromp had in de Volkskrant een lovende kritiek op zijn boek: “Opstand biedt een ijzersterk en overtuigend inzicht in de populistische revolte. Auteur Marijn Kruk is een scherp analist en verslaggever, die zich uitgebreid toegang verschaft tot radicaal-rechtse kringen” [4].  
Een lezenswaardige, uitgebreide bespreking van het boek, door Erik Jansen, verscheen in het juli 2024 nummer van Civis Mundi [5] (zonder betaalmuur).

Al met al had ik een aangename dag, mede door de royale gelegenheid om tussen de lezingen met medebezoekers te overleggen. Maar toch hoop ik dat de Amsterdamse Spinozakring volgende jaren weer een spinozadag organiseert met een lijn in de onderwerpen en met een kop en een staart.


De mooie omgeving van de OBA bij avond

Zie voor de aankondiging en het programma van het festival de website van de Spinozakring Amsterdam [6]
Op die website zijn ook de teksten van een aantal lezingen beschikbaar.

Nagekomen:
Teksten en video's van de dag op de site van de Amsterdamse Spinozakring:
Marjolein Moorman, Henri Krop, Marijn Kruk, Jamie van der Klaauw, Steven Nadler, Rusell Shorto en het debat over het belang van Spinoza nu.

[download deze pagina als pdf bestand]

[1] Auch eine Geschichte der Philosophie. Band 1: Die okzidentale Konstellation von Glauben und Wissen; Band 2: Vernünftige Freiheit. Spuren des Diskurses über Glauben und Wissen
[2] Op internet las ik over die vierde golf:
Daarbij staat een nieuwe generatie feministen op die sociale media gebruikt als platform voor online activisme. Deze feministen ontdekken het feministische gedachtengoed veelal niet op school, in boeken of in formele vrouwenorganisaties, maar via het internet. Het is die eerder informele, virtuele scholing die hen bijbrengt dat het persoonlijke politiek is. Net zoals bij de vorige golven, wordt de beweging verdeeld door verschillende strijdpunten en overtuigingen, maar evenzeer verenigt ze zich in de centrale motivatie om discriminatie, geweld en ongelijkheid tegen te gaan. De vierde golf wordt bovenal gekenmerkt door haar gebruik van technologie als methode om te sensibiliseren, te organiseren en te mobiliseren.
https://rosavzw.be/nl/themas/feminisme/feministische-golven/vierde-golf
[3] https://uitgeverijprometheus.nl/boeken/opstand-paperback/
[4] https://www.volkskrant.nl/boeken/recensie-opstand-van-marijn-kruk-hoort-boven-op-de-stapel-met-boeken-over-radicaal-rechts~bc5585e8/
[5] https://www.civismundi.nl/index.php?p=artikel&aid=8122
[6] https://amsterdamsespinozakring.nl/spinozadag/2024
]]> Wed, 13 Nov 2024 10:03:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?impressie-spinozadag-2024 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000077 <![CDATA[Zoeken naar zingeving en de invloed van Spinoza op Helene Kröller Müller]]> imblog
Zoeken naar zingeving: een tentoonstelling in museum Kröller Müller.
Te zien van 5 okt 2024 - 11 mei 2025

Helene Kröller-Müller was de drijvende kracht achter de kunstverzameling die uiteindelijk het Kröller-Müller Museum zou vormen. Zij begon al vroeg in de 20e eeuw met het verzamelen van kunstwerken en bouwde, met haar familie kapitaal, een indrukwekkende collectie op, met name van moderne kunst.
Haar visie en passie voor kunst waren essentieel in de ontwikkeling van de verzameling. Ze werd geadviseerd door H.P. Bremmer, een kunstadviseur en leraar, die haar hielp bij het maken van keuzes en het begrijpen van de moderne kunststromingen van die tijd. Dankzij haar toewijding en financiële middelen kon ze werken verwerven van belangrijke kunstenaars zoals Vincent van Gogh, Pablo Picasso, Piet Mondriaan en Georges Seurat.

De website van het Kröller Müller museum vermeldt:

Zoeken naar zingeving was de drijvende kracht achter Helene Kröller-Müllers persoonlijke leven en verzameling.

Helenes motto: geest en materie zijn één
Spiritus et Materia Unum betekent geest en materie zijn één. Dit embleem op de gevel van het museum is vormgegeven door de Belgische kunstenaar en architect Henry van de Velde. Het is het levensmotto van Helene Kröller-Müller (1869-1939), een van Nederlands belangrijkste en meest vooruitstrevende kunstverzamelaars. Voor veel bezoekers van het Kröller-Müller Museum is de relatie met spiritualiteit en filosofie niet meteen duidelijk. Toch is het een van de belangrijkste fundamenten waarop de collectie is gebouwd.

Het embleem op de gevel, van Henry van de Velde (foto: website Kröller Müller museum)

Kunst als sleutel tot de ziel
Als tiener maakt Helene op school in Düsseldorf kennis met literatuur van grote Duitse schrijvers en filosofen als Lessing, Goethe en Schiller. Zij vonden het zelf nadenken belangrijker dan geloven en streefden naar vrijheid en vooruitgang in de hele samenleving. Deze manier van denken was voor Helene een openbaring en leidde tot twijfels over het geloof.
Na een lange zoektocht naar andere vormen van spiritualiteit en zingeving in haar leven vindt Helene op 36-jarige leeftijd in de kunst de sleutel tot de wereld van de ziel. Via de lessen kunstbeschouwing van H.P. Bremmer [1] raakt zij in de ban van de filosofie van de 17e-eeuwse Nederlandse filosoof Spinoza. De kern van Spinoza’s leer, het zoeken van God in al het aardse, staat aan de basis van haar levensmotto.

Dit moet een hernieuwde kennismaking met Spinoza zijn geweest want de site van museum vermeldt ook: "Ze leest op 14-jarige leeftijd hoofdwerken van verlichte schrijvers en filosofen waaronder Spinoza, die haar later zal inspireren tot het vormen van haar levensmotto: Spiritus et materia unum".

In de tentoonstelling zijn schilderijen te zien van onder anderen Vincent van Gogh, Johan Thorn Prikker, Jan Toorop, William Degouve de Nuncques, Odilon Redon, Pierre Puvis de Chavannes, Jan Sluyters, Charley Toorop en Piet Mondriaan. En beeldhouwwerken van onder anderen John Rädecker, Joseph Mendes da Costa en Johan Coenraad Altorf.

Op 16 oktober 2024 bezocht ik de tentoonstelling. Het was een genot om de kunstwerken in alle rust te bekijken en de interessante zaalteksten te lezen. Er is ook een audiotour waarin 7 kunstwerken worden belicht door filosofe Désanne van Brederode, in de vorm van gesprekken met verschillende invalshoeken van waar uit je naar de schilderijen kan kijken.
De audioteksten zijn ook online te beluisteren en ook de zaalteksten zijn online beschikbaar.

De tentoonstelling slaagt er in om het spirituele enthousiasme van Helene Kröller Müller door de getoonde kunst over te brengen. En de relatie met Spinoza?
Bij de ingang van de tentoonstelling staat een houten Christuskop die Helene haar Christus-Spinoza noemde.



Bij schilderijen van Piet Mondriaan vermeldt de zaaltekst:

Piet Mondriaans interesse voor theosofie is cruciaal voor de ontwikkeling van zijn werk. Volgens deze religieuze filosofie ligt aan de  waarneembare, chaotische wereld een goddelijke of universele orde  ten grondslag waarin de relatie tussen de mens en de kosmos, tussen  het aardse en het hogere, het materiële en het spirituele volmaakt in harmonie is. Aanvankelijk zoekt Mondriaan naar vergeestelijking in zijn  landschappen. Maar gaandeweg raakt hij ervan overtuigd dat abstracte  kunst, door het samenspel van ritme en verhoudingen van lijnen, kleuren  en vormen, een spirituele ervaring kan geven. Zijn doel is het natuurlijke  te deconstrueren en het volgens de geest te reconstrueren om 'de  schoonheid van het leven visueel, tastbaar en ervaarbaar maken'.  

Alhoewel Mondriaan dicht bij de theosofie stond staat deze tekst toch dichtbij de denkwereld van Spinoza: geest en materie zijn in volmaakte harmonie. De lijfspreuk van Helene Kröller Müller ging nog iets verder: geest en materie zijn één.

Zie ook:
Recensie in Trouw 12 oktober 2024 (helaas achter betaalmuur)

[1] Dat Bremmer een aanhanger van Spinoza was is hier al uitvoerig door Stan Verdult beschreven.






]]> Thu, 10 Oct 2024 19:33:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?zoeken-naar-zingeving https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000076 <![CDATA[De zin van het leven en de betekenis van Spinoza’s filosofie]]> imblog
De traditionele zomerweek van de Vereniging het Spinozahuis werd dit jaar (voor het eerst) gehouden de Ernst Sillemhoeve in Den Dolder, van 22 t/m 25 juli.
Het onderwerp, de zin van het leven, leeft volop. En Spinoza heeft daar veel over bij te dragen. Er waren dan ook veel deelnemers: ca 50.

De sprekers, Henri Krop, Margot Brouwer, Jan Boom, Yoram Stein, Paul Juffermans, Clare Carlisle, Mirjam Broes en Ronald van Raak, behandelden het onderwerp vanuit verschillende kanten en vaak op een bijzonder persoonlijke manier.

 
Henri Krop leidt de zomercursus in begint met het definiëren van "zingeving" en "wereldbeschouwing". Hij legt uit dat zingeving persoonlijk is en dat een wereldbeschouwing een subjectieve interpretatie van de wereld is. Vervolgens bespreekt hij hoe filosofie historisch gezien is gebruikt om beide te begrijpen, van de klassieke oudheid tot de moderne tijd.
 
Vervolgens analyseert hij de spinozistische wereldbeschouwingen van de drie denkers:
Diderik Bierens de Haan zag Spinoza's filosofie als een open systeem dat nadruk legt op persoonlijke ontwikkeling en de eenheid van God en natuur.
Johan Carp verbond Spinoza's ideeën met zijn politieke standpunten, wat controversieel is vanwege zijn latere betrokkenheid bij de NSB.
Gilles Deleuze benadrukte de dynamische en veranderlijke aard van de wereld, geïnspireerd door Spinoza's concept van "conatus" (het streven naar zelfbehoud).
 
Henri concludeert dat spinozisme op verschillende manieren kan worden geïnterpreteerd en dat het belangrijk is om de historische context van elke interpretatie te begrijpen.
Na Henri’s lezing ontstaat een discussie met de zaal over de vraag hoe Carp's spinozisme verenigbaar was met zijn steun voor het nationaalsocialisme. Henri beargumenteert dat Carp's opvattingen beïnvloed werden door de politieke context van de jaren dertig en dat hij geloofde dat een spinozistische staat gebaseerd moest zijn op eenheid en harmonie. Anderen betwijfelen echter of dit Carp's daden kan rechtvaardigen.
 

Margot Brouwer schetst diens persoonlijke zoektocht naar zingeving, die tocht leidde van een jeugd vol geloofsvragen via de kosmologie naar de filosofie van Spinoza. Margot stelt de nietigheid van de mens in het onmetelijke heelal en het multiversum tegenover de troost die Spinoza biedt.
 
Spinoza's God is niet de traditionele God, maar de substantie van alles, inclusief de mens. Alles is een onderdeel van God en onderworpen aan dezelfde natuurwetten, wat een gevoel van orde en verbondenheid geeft. Alles is een kwestie van oorzaak en gevolg. Modi, waaronder mensen, brengen elkaar voort en beïnvloeden elkaar. Daarom is iedereen een onmisbare schakel in het grote geheel. Je vervult een noodzakelijke rol, je hebt een functie, je bent waardevol en onmisbaar.
 
Margot legt uit hoe Spinoza's filosofie haar hielp omgaan met de eindigheid van het leven. Omdat alles zijn oorsprong vindt God en er geen onderscheid is tussen lichaam en geest, is er geen sprake van een ziel die na de dood voortleeft. In plaats daarvan is er een eeuwige eenheid met God, een "hiernamaals" in het huidige moment.
 
Einsteins beschouwde in zijn relativiteitstheorie de tijd als een illusie. Dit versterkt Margots geloof in Spinoza's idee van een eeuwig "nu" en verlicht de angst voor de dood. Margot besluit met een oproep tot het uitbreiden van onze compassie naar alle levende wezens, geïnspireerd door zowel Spinoza als Einstein.
 

Jan Boom leidt een werkgroep van de Vereniging het Spinozahuis die de actualiteit van Spinoza's fysische wereldbeeld onderzoekt in relatie tot moderne fysica. Jan presenteert vijf benaderingen binnen de fysica:
 
1.       Kosmische benadering: Gebaseerd op relativiteitstheorieën.
 
2.       Elementaire deeltjes: Het standaardmodel van subatomaire deeltjes.
 
3.       Thermodynamica: Energiebehoud en entropie.
 
4.       Informatietheorie: Thermodynamische processen als informatieverwerking.
 
5.       Filosofische geschiedenis: Evolutie van wereldbeelden door de tijd heen.
 
De werkgroep probeert Spinoza's concepten te vergelijken met moderne fysica. Ze zien parallellen tussen Spinoza's attributen (uitgebreidheid en denken) en moderne concepten van Massa/Energie en Informatie als twee aspecten van dezelfde realiteit.
Het onderzoek is nog gaande. De groep verkent ook hoe concepten als natura naturans en natura naturata kunnen worden begrepen in termen van zelforganisatie.
 

Yoram Stein moedigt de deelnemers aan om na te denken over wat hen ertoe brengt de vraag naar de zin of het doel van het leven te stellen. Enkele genoemde redenen omvatten: de angst voor een betekenisloos leven, het verlies van religieus geloof, en de beperkingen van de moderne wetenschap die geen doelen biedt, alleen oorzaken en gevolgen.
 
Spinoza's concept van conatus speelt een centrale rol in zijn filosofie. Het beschrijft het streven van elk ding om in zijn bestaan te volharden, wat een brug vormt tussen de beschrijving van de wereld en een ethiek die ons vertelt hoe we gelukkig kunnen worden. Spinoza ziet de rede als een middel om ons bestaan succesvol te handhaven, hoewel veel mensen falen omdat ze door hun passies worden geleid.
De conatus is een sleutel die de deuren naar zeven gebieden opent: metafysica, fysica, biologie, antropologie, psychologie, ethiek, en politiek. Het streven naar voortbestaan is volgens Spinoza een positieve kracht van God die in alle dingen aanwezig is. Dit begrip is echter door een aantal specialisten bekritiseerd vanwege mogelijke inconsistenties en de vraag hoe het zich verhoudt tot moderne concepten zoals de evolutietheorie en entropie.
 
In de discussie werd ook de rol van vrijheid en de mystieke dimensie van de conatus behandeld: de conatus is niet aan tijdsduur gekoppeld. Spinoza suggereert dat er iets eeuwigs blijft bestaan van de menselijke geest, zelfs na de dood, wat vragen oproept over onsterfelijkheid en eeuwigheid. Maar alleen het begrip/de idee/de essentie blijft bestaan. Dat heeft met eeuwigheid te maken en niet met onsterfelijkheid.
 

Henri Atlan, een specialist in cybernetica en informatietheorie, ziet Spinoza als een belangrijke inspiratiebron, mede dankzij Gilles Deleuze. In de in de cursus getoonde film van een interview met Atlan benadrukt hij zelforganisatie als een fundamenteel principe in de biologie, waar systemen zonder externe sturing complexe structuren vormen. Dit principe verklaart de overgang van niet-levende naar levende systemen en het ontstaan van bewustzijn. Hij bespreekt ook emergentie, waarbij nieuwe eigenschappen ontstaan uit de interacties binnen een systeem.
 
Informatie speelt een cruciale rol in deze processen, waarbij cellen en organismen informatie verwerken om zich aan te passen aan hun omgeving. Atlan experimenteerde met mystieke ervaringen (o.a. met LSD) en vergelijkt deze met Spinoza's idee van eeuwigheid.
 
Hij stelt dat de wetenschap het bestaan van een vrije wil weerlegt, onderbouwd door experimenten zoals die van Libet. Atlan pleit voor een interdisciplinaire benadering die wetenschap en filosofie combineert, en bekritiseert Popper's strikte onderscheid tussen wetenschap en pseudo-wetenschap. Hij benadrukt dat filosofie kan helpen bij het begrijpen van de implicaties en ethische vragen van wetenschappelijk onderzoek.
 

Paul Juffermans legt, in zijn lezing over Spinoza's visie op het goede leven, uit hoe Spinoza's ethiek is opgebouwd rondom de kernbegrippen rede, passies en God.
 
Spinoza's "Ethica" is opgebouwd volgens de geometrische methode, waarbij God als hoogste substantie het startpunt vormt. Vanuit God leidt Spinoza alle andere aspecten van de werkelijkheid af, inclusief de mens en zijn streven naar geluk. Paul legt in de lezing de opbouw van de Ethica uit.
 
Centraal in Spinoza's denken staat de 'conatus', het streven van alle dingen, inclusief de mens, om te bestaan en te volharden in het bestaan. Dit streven wordt gedreven door zowel onze passies als onze rede.
 
Imaginatio, de verbeelding, als bron van onze passies, speelt een belangrijke rol in Spinoza's filosofie. Hoewel verbeelding misleidend kan zijn, is het ook een essentieel vermogen dat ons in staat stelt de wereld te ervaren en te begrijpen.
 
De sleutel tot een goed leven ligt volgens Spinoza in het ontwikkelen van onze rede. Door onze rede te trainen, kunnen we onze passies beheersen en leiden, in plaats van erdoor geleid te worden. Dit proces van zelfbeheersing en rationele reflectie leidt uiteindelijk tot de hoogste vorm van kennis: intuïtieve kennis van God.
 
Spinoza's ethiek is eudemonistisch, wat betekent dat het gericht is op het bereiken van geluk (eudaimonia). Dit geluk wordt bereikt door het leiden van een leven dat geleid wordt door de rede en dat culmineert in de vereniging met God.
 
Paul Juffermans plaatst Spinoza in de traditie van de 'donkere Verlichting', omdat hij de kracht van passies in het menselijk leven erkent. Spinoza geloofde niet in naïef vooruitgangsoptimisme, maar zag de geschiedenis als een voortdurende strijd tussen rede en passies.
 
De "Ethica" is volgens Paul een complex werk dat steeds opnieuw gelezen kan worden en dat een schat aan inzichten biedt in de menselijke natuur en het goede leven.
 

Clare Carlisle verdeelt haar lezing over Spinoza in drie delen: het religieuze landschap, Spinoza's concept van religie, en een persoonlijke benadering vanuit de "Tractatus de Intellectus Emendatione".
 
1. Het religieuze landschap: Spinoza leefde in een divers religieus landschap met christendom, jodendom, islam en hindoeïsme. Er was enige kennis over het hindoeïsme in Nederland, mede door het werk van missionarissen zoals Abraham Rogerius. Het is onduidelijk of Spinoza deze werken kende, maar hij was zich in elk geval bewust van verschillende religies.
2. Spinoza’s concept van religie: In de 17e eeuw werd religie vaak gezien als een universele deugd, maar Spinoza scheidde religie van filosofie. In zijn "Ethica" definieert hij religie als handelingen en wensen die voortkomen uit onze kennis van God. Hij bekritiseert religie die gebaseerd is op angst voor straf en benadrukt dat de beloning van de deugd de deugd zelf is.
3. De Tractatus de Intellectus Emendatione (TIE): Spinoza beschrijft in de TIE zijn zoektocht naar het ware goed, in tegenstelling tot oppervlakkige doelen zoals rijkdom, eer en lust. Hij stelt dat deze doelen afleiden van het ware goed en leiden tot negatieve emoties. Het ware goed is dat wat bijdraagt aan een sterker bewustzijn van de geest met de natuur.
 
Tijdens de vragenronde benadrukt Clare Carlisle dat Spinoza geen persoonlijke God bedoelde, maar eerder een begrip voor de natuur en natuurwetten. Ze is voorzichtig met het idee van een religie gebaseerd op Spinoza, maar moedigt gesprekken over zijn ideeën aan. Het woord "God" heeft een spirituele associatie, maar bij Spinoza kan het ook verwijzen naar de grond van ons bestaan, met keuze tussen God, Natuur, of God/Natuur.
 

Discussie. Een van de avonden is geheel gewijd aan vragen en antwoorden tussen de zaal en een panel bestaande uit Clare Carlisle, Henri Krop, Yoram Stein en Paul Juffermans.
Aan de orde kwamen onder andere:
1. Ethiek en Normativiteit: Voor het bestaan van een ethiek is normativiteit nodig. Is dat niet in strijd met Spinoza’s afwijzing van teleologie? Paul Juffermans legt uit dat Spinoza's ethiek een voorlopige teleologische structuur heeft. Hoewel Spinoza teleologie op metafysisch niveau afwijst, is er op ethisch niveau sprake van normativiteit. De ethiek bevindt zich tussen de gepassioneerde mens en de wijze, bevrijde mens.
2. Eeuwigheid en geest: Er wordt besproken hoe Spinoza's concept van eeuwigheid verschilt van traditionele opvattingen, en hoe de geest zowel tijdelijk als eeuwig kan zijn.
3. Spinoza een atheïst? Er is discussie over de beschuldiging dat Spinoza een atheïst is. Clare Carlisle en Yoram Stein benadrukken dat Spinoza religie herdefinieert en dat zijn concept van God niet persoonlijk is, maar immanent en transcendent. In die zin is hij geen atheïst.
4. Relatie tussen Ethica en het Theologisch Politieke Traktaat (TTP): Spinoza's werken worden vergeleken. De TTP richt zich op een universele religie gebaseerd op verbeelding, terwijl de Ethica filosofische religie behandelt zonder persoonlijke God.
5. Liefde tot God, hoe kan je dat begrijpen? Spinoza's complexe opvatting van de liefde tot God wordt besproken en hoe dit verschilt van traditionele religieuze concepten.
 

Mirjam Broes, voormalig huisarts en filosoof gespecialiseerd in Spinoza en Kierkegaard, reflecteert op haar ervaringen in de zorg en de lessen die ze uit Spinoza's filosofie heeft gehaald. Ze benadrukt het belang van luisteren naar patiënten en wijst op de tekortkomingen van een zorgsysteem dat te veel vertrouwt op regelgeving en protocollen zonder aandacht voor de menselijke kant. Mirjam ziet een crisis in ons menszijn, waarbij mensen vervreemd raken van zichzelf en elkaar, wat leidt tot eenzaamheid en depressie.
Ze bespreekt hoe Spinoza's ideeën over de menselijke natuur en vrijheid relevant zijn in deze context. Spinoza gelooft dat geluk voortkomt uit het volgen van je eigen aard, en dat emoties alleen overwonnen kunnen worden door sterkere, emoties. Dat proces is volgens Spinoza rationeel bestuurbaar ook al is het niet gemakkelijk en slechts ten dele haalbaar. Mirjam pleit voor meer aandacht voor de emotionele en spirituele behoeften van mensen, vooral in de context van palliatieve zorg en beslissingen rond het levenseinde.
Ze uit kritiek op de huidige benadering van euthanasie en voltooid leven, die volgens haar vaak oppervlakkig is en de diepere existentiële vragen van mensen over het hoofd ziet. Mirjam roept op tot een zorgvuldiger en meer mensgerichte benadering, geïnspireerd door Spinoza's visie op de mens als deel van de natuur, die streeft naar zelfontplooiing en geluk.
 

Ronald van Raak, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit en voormalig Tweede Kamerlid, bespreekt de relevantie van Spinoza's filosofie in de context van moderne waarden en vertrouwen in de samenleving. Hij benadrukt het belang van gedeelde waarden voor vertrouwen, en bekritiseert de commercialisering van universiteiten die hun waarden niet zelf definiëren. Ronald legt uit hoe Spinoza's ideeën over vrijheid en oorzaak-gevolg relaties destijds als bedreigend werden gezien voor de gevestigde macht, omdat ze traditionele religieuze opvattingen uitdaagden. Hij verbindt Spinoza's concept van vrijheid met zelfontplooiing en sociale verantwoordelijkheid, en toont aan hoe deze ideeën invloed hadden op socialistische denkers zoals Jacob Molenschott en Multatuli.
Hij beschrijft hoe Molenschott Spinoza's ideeën combineerde met materialisme en sociale hervormingen, en hoe Multatuli deze filosofie vertaalde naar hartstochtelijke verhalen die pleitten voor zowel materiële als geestelijke ontwikkeling. Ronald benadrukt dat vrijheid van denken en spreken, zoals bepleit door Spinoza en Erasmus, essentieel is, maar alleen kan bestaan als het ook aan anderen gegund wordt.
In een tijd van vermeende polarisatie roept Ronald van Raak op tot het aangaan van debat en overleg, geïnspireerd door Spinoza. In de 17e eeuw waren de conflicten en discussies zeker niet minder dan in onze tijd.

Maar nu de hamvraag:
Wat kunnen we uit deze bijdragen voor conclusies trekken over zingeving bij Spinoza?

 
Spinoza heeft een eudemonische ethiek
Paul Juffermans typeert Spinoza's visie op zingeving als "eudemonistisch", wat betekent dat het gericht is op het bereiken van geluk (eudaimonia of beatitudo) door het ontwikkelen van een dieper inzicht in de eigen natuur en de natuur van God. Dit betekent dat zingeving voor Spinoza een proces is van persoonlijke groei en ontwikkeling, waarbij het individu zichzelf en de wereld om hem heen beter leert begrijpen.
 
Minder afhankelijk van droefheid door emoties
We worden bepaald door onze emoties (passies). Dat brengt ons in de war. We zijn geneigd om te streven naar rijkdom, eer en lust in plaats van naar het ware goed (Clare Carlisle die de TIE citeert). Volgens Spinoza kunnen we ons minder afhankelijk maken van die emoties die ons (nu of in de toekomst) droefheid geven. Er is weliswaar determinatie en geen vrije wil maar we kunnen door onze rede emoties sturen door emoties die tot droefheid stemmen te vervangen door emoties die blijdschap geven. Helemaal zal dat niet lukken maar we kunnen een eind komen.
 
Zelfkennis en ontwikkeling van het intellect
Yoram Stein: Het bevorderen van zelfkennis en de ontwikkeling van het intellect zijn cruciaal. Dit houdt in dat men zichzelf en de wereld adequaat begrijpt, wat leidt tot gelukzaligheid en zielerust.
 
De wetenschap
Margot Brouwer ondervindt, doordat we allen modi zijn van de natuur en doordat modi elkaar voortbrengen, dat we met alle anderen samen een noodzakelijke schakel zijn in het totaal van de natuur. We hebben een onmisbare functie in het totaal.
En over angst voor de dood: het begrip dat tijd niet absoluut is en dat ons bewustzijn in het hier en nu deel uitmaakt van de eeuwige natuur, kan helpen om angst voor de dood te verminderen en een gevoel van eeuwigheid en continuïteit te ervaren
 
Conatus
Henri en Yoram: Het begrip van de conatus, het inherente streven van elk wezen om in zijn bestaan te volharden, speelt een centrale rol. Door rationaliteit en het ontwikkelen van een beter begrip van de wereld en zichzelf, kunnen mensen richting en kracht aan de conatus en daarmee betekenis aan hun leven geven.
 
Samen, niet alleen
Yoram: Spinoza suggereert dat samenwerking en harmonie met anderen essentieel zijn voor zingeving. Mensen zouden moeten streven naar eenheid, waarbij ze samen werken aan gezamenlijke belangen, omdat dit hen machtiger maakt en helpt in hun bestaan te volharden.
 
Plaats voor het authentieke ik
Mirjam Broes, bespreekt het concept van zingeving in de context van de moderne mens en de zorg. Enerzijds is de moderne mens te veel gericht is op zichzelf (materieel bezit, persoonlijk gemak) en te weinig op de omgeving, wat kan leiden tot een gevoel van leegte en zinloosheid.
Anderzijds stelt Spinoza dat de mens zijn eigenbelang moet zoeken en zijn eigen aard moet volgen (het authentieke zelf) om gelukkig te worden. Het zelf zoals we dat beleven is teveel op de verwachtingen van de samenleving gericht, hetgeen leidt tot “fear of missing out” en “belief that others are more popular”.
 
Natuur
Yoram Stein: Leven in overeenstemming met de natuur. Het leven volgens de wetten van de eigen natuur en het nastreven van wat in overeenstemming is met de eigen natuur is een manier om zingeving te bereiken. Clare Carlisle: Het nastreven van een bewustzijn van de geest in harmonie met de gehele natuur.
 
Spinozistische wereldbeschouwing?
Hebben we iets aan een spinozistische wereldbeschouwing? Henri Krop is daar sceptisch over. Door interactie met filosofische ideeën, zoals die van Spinoza en zijn interpreten, kunnen individuen nieuwe inzichten krijgen die hen helpen hun wereldbeeld te vormen en te verrijken. Maar Henri Krop benadrukt het belang van het ontwerpen van een persoonlijk zingevingspalet. Dit houdt in dat ieder individu zelf keuzes moet maken over wat voor hen betekenis en doel geeft in het leven, zonder vast te houden aan een voorgeschreven recept.
 
Kan wetenschap een antwoord geven?
In het interview met Atlan vermeldt hij dat wetenschap niet altijd diepere vragen over betekenis en waarde kan beantwoorden. Dit suggereert dat hij erkent dat er aspecten van het menselijke bestaan zijn die niet alleen door wetenschappelijke methoden kunnen worden begrepen, maar dat er een rol is voor filosofische en andere benaderingen bij het zoeken naar zingeving
 
En religie?
Clare Carlisle: De religie van Spinoza komt neer op het begrijpen en gehoorzamen aan de natuurwetten, in plaats van een persoonlijke God.
Yoram Stein: (In een antwoord op de vraag: waarom vallen we niet terug op het wereld en Godsbeeld van de oude Grieken?). Denk je eens in hoe de oude Grieken de betekenis van het leven ervoeren. Ze hadden een tragische visie op het leven. Ze moesten aanvaarden dat het leven zinloos was. Alles was een speelbal van het noodlot. Een harde waarheid.  Er waren verschillende Goden maar die hielden zich niet zozeer met de mens bezig. Ze gaven geen antwoord op vragen naar de betekenis van het leven. Spinoza geeft zo’n antwoord wel. We kunnen onze begeertes veranderen door kennis en begrip. En als dat teveel gevraagd is dan is altijd optie B: de verbeelde religie. En dat kan goed zijn als je OK bent met een beeld van God als een vergevende vader en als je daardoor geïnspireerd bent en anderen recht doet en ze liefderijk behandelt, geen probleem.
Clare Carlisle: Gerechtigheid en naastenliefde vormen immers, zoals ik met Johannes gezegd heb, het enige en volkomen zekere bewijs van het ware katholieke geloof (Spinoza's brief 76).
 
De maatschappij werkt ook niet altijd mee
In de context van de zorg zegt Mirjam Broes dat de patiënt vaak zoekt naar zingeving en betekenis in zijn leven, maar dat de moderne geneeskunde te veel gericht is op het verlengen van het leven en te weinig op de kwaliteit van leven. Zij pleit voor een meer holistische benadering van de zorg, waarbij de patiënt als geheel wordt behandeld en zijn zingeving en betekenis worden ondersteund.

Verslag: Jan Mendrik (jmendrik@gmail.com)

Downloadbare pdf van dit artikel
Klik hier voor het uitgebreide verslag
 
]]> Sun, 22 Sep 2024 13:08:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?vhs-zomerweek https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000075 <![CDATA[Julian Baggini en de vraag naar hapklare antwoorden van de filosofie]]> imblog
Over Spinoza, Klever, dogmatisch denken en openstaan voor andere filosofieën

In de Volkskrant van 8 september jl. trok een artikel mijn aandacht: Hapklare antwoorden op grote levensvragen heeft Julian Baggini niet, maar goed leren nadenken helpt al een boel.
Het artikel ging niet specifiek over Spinoza maar Spinoza wordt in de geschriften van Baggini [1] wel regelmatig aangehaald.

 
Uit het artikel:
 
…Baggini volgde als student in Rotterdam een cursus Spinoza bij de filosoof Wim Klever. ‘Daarin vertelde Klever eigenlijk alleen maar hoe geweldig Spinoza was’, zegt Baggini. Toen Klever zijn studenten vroeg een essay over Spinoza te schrijven, vermoedden Baggini en zijn medestudenten dat een kritisch betoog niet op prijs zou worden gesteld. Dus schreven ze dat Spinoza overal gelijk in had. ‘Onze strategie werkte’, zegt Baggini. ‘We kregen allemaal een 10.’
Wim Klever, was ‘een slaafse volgeling van Spinoza’, zegt Baggini. ‘Hij was totaal niet kritisch. En dat is geen filosofische houding. Zo blijkt maar weer dat er niet-filosofische mensen met filosofische banen bestaan.’… Dogmatisch denken, met als uitgangspunt dat er een filosoof is die de ene ware boodschap brengt ligt dan ook niet in de lijn van denken van Baggini…
 
Toevallig was ik net een boek van Baggini aan het lezen: “How the world thinks”. Ook daarin is zijn boodschap: in verschillende delen van de wereld zijn er verschillende filosofieën, denkwijzen en religies ontwikkeld, die de mensen eeuwenlang hebben geïnspireerd; er is meer dan ons westerse idee van filosofie. En ook dicht in de buurt bestaan verschillende denkwijzen. Hij noemt de strijd tussen continentale filosofie en analytische filosofie op onze universiteiten. In zijn inleiding zegt hij: je begrijpt de filosofie en de redeneerwijze van mensen pas als je als het ware de software van hun geest begrijpt. Mensen en volkeren zijn verschillend. Zijn boek is bedoeld om te leren van de filosofieën uit verschillende delen van de wereld. Dat vereist een open, niet-dogmatische, houding.  
 
Mij deed dat denken aan de zomercursus van de VHS, afgelopen juli. Het ging over zingeving, het doel of de zin van het leven. Een wereldbeschouwing (een filosofie of een religie) kan daar invulling aan geven. Henri Krop[2] merkte in zijn opleiding op:
 
Kenmerken van een wereldbeschouwing zijn: subjectief, scheppend, duiding gevend, niet direct voortkomend uit het verstand en het zet aan tot handelen. Het is pluriform: ieder mens kan zijn eigen wereldbeschouwing hebben. Bijvoorbeeld t.a.v. het spinozisme: een denken op basis van Spinoza, dat niet noodzakelijk samenvalt met ideeën van de historische Spinoza.
 
Een wereldbeschouwing (ofwel levensbeschouwing) moet bij je passen om werkzaam te kunnen zijn. Je kan proberen te begrijpen wat een filosoof in zijn tijd en in zijn denkwijze heeft bedoeld maar om het werkzaam te laten zijn in je eigen leven moet het resoneren met jouw eigen cultuur en denkwijze. Dogmatisme kan daardoor niet werken. In zijn inleiding van de VHS zomercursus beschrijft Henri Krop een aantal personen die zich hebben ingespannen voor een spinozistische wereldbeschouwing maar zij eindigden allen met een specifieke, en door de tijdgeest beïnvloede, van elkaar verschillende, invulling: Bierens de Haan, Carl Gebhardt, Johan Herman Carp, Gilles de Leuze.
 

 
   
 
[1] Over Baggini:
Website van Baggini. Zeer lezenswaardig. Met o.a. verwijzingen naar interviews met hem over vele onderwerpen.
Wikipedia artikel met samenvatting van How the world thinks
[2] Het verslag van de zomercursus is binnenkort beschikbaar

Downloadbare tekst van dit artikel
 
 
]]> Mon, 16 Sep 2024 11:36:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?julian-baggini-en-de-vraag-naar-hapklare-antwoorden-van-de-filosofie https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000073 <![CDATA[3 november Spinozafestival Amsterdam]]> imblog
Het festival 'Amsterdam: Bevrijdend denken van Spinoza tot nu' komt in de plaats van de traditionele Spinozadag eind november.

Van 11.00 tot 18.00 uur, verdeeld over vijf zalen in de hoofdvestiging van de Openbare Bibliotheek Amsterdam (Oosterdokskade 143), met in totaal circa 35 sprekers.

Bevrijdend denken
Mensen kunnen hun verstand gebruiken als instrument om macht en bezit te vergaren en ook om een ideologie, bijgeloof of samenzweringstheorie te rechtvaardigen. Hiertegenover staat een kritisch denken, dat de vanzelfsprekendheden van elk geloof en elke traditie ter discussie stelt. Dit denken wil zich bevrijden van opgelegde dogma’s en willekeurige voorschriften die de mens klein houden en machteloos maken.

Spinoza
Een van de eersten in de geschiedenis die vorm heeft gegeven aan dit bevrijdend denken, is de in Amsterdam geboren filosoof Bento Spinoza (1632-1677). Met zijn radicale filosofie opende hij het visioen van menselijke gelijkheid en ondergroef hij het gezag van de geestelijke en wereldlijke machthebbers van zijn tijd. Zo legde hij mede de basis voor een democratische en tolerante samenleving. Hiermee is hij het boegbeeld van Amsterdam als stad die streeft naar vrijheid en verdraagzaamheid.

Actualiteit
Niet alleen het denken van Spinoza wordt belicht, want sprekers als Russell Shorto, Gerdi Verbeet, Stine Jensen, Jaap Cohen, Jan Bor, Arnold Heumakers, Hedy d’Ancona, Fatihya Abdi, Maaike Meijer, Humberto Schwab en vele anderen
gaan in op de uitdagingen waar Amsterdam, Nederland en de hedendaagse burger nu voor staan.
Meer actuele programma informatie vindt u op: spinozadag.nl
Datum: 3 november
Tijd: 11.00 – 18.00 uur
Locatie: OBA Oosterdok 143, Amsterdam
Tickets: € 35,– (OBA leden en stadspasbezitters € 17,50)
Kaarten zijn te bestellen via deze link van de OBA website,
alsook via spinozadag.nl.



Tekst en illustratie: Amsterdamse Spinozakring
]]> Sat, 14 Sep 2024 12:13:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?3-november-spinozafestival-amsterdam https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000074 <![CDATA[Spinoza Den Haag Oktober 2024 programma]]> imblog
Wereldwijd staat Den Haag bekend als de internationale Stad van Vrede en Recht, de Vredesstad die haar icoon eert met drie monumenten: het Spinozahuis met standbeeld in het SpinozaKwartier en het Gedenkmonument naast de Nieuwe Kerk aan het Spui. Hier ook voltooide Spinoza zijn levenswerk ‘Ethica’, waarna hij werkte aan zijn proclematie ‘Politiek Traktaat’. Spinoza’s invloedrijke boeken over ethiek, tolerantie, vrijheid en democratie zijn voor altijd verbonden aan Den Haag.
Wat kunnen zijn inzichten voor onszelf betekenen in het complexe leven van hier en nu? Hoe kan zijn filosofie bijdragen aan persoonlijk en collectief levensgeluk? En hoe actueel is Spinoza’s visie op de eenheid van mens en natuur? Welkom in de denkwereld van Spinoza: met tal van activiteiten tijdens de oktobermaand maakt u (nader) kennis met Spinoza’s inspirerende levensfilosofie.  

Voor de maand oktober 2024 staan er weer tal van activiteiten gepland, lezingen, theater, muziek, wandelingen, bezoek aan het spinozahuis aan de paviljoensgracht enz.

Voor alle informatie: klik hier

Tekst en logo: Stichting Spinoza Den Haag
]]> Sun, 08 Sep 2024 10:54:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-den-haag-oktober-2024-programma https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000072 <![CDATA[Interview met Hans Werner]]> imblog
Spinoza, sleutel tot jezelf en een goede samenleving

Op een van de warme dagen van augustus ontmoette ik Hans Werner bij hem thuis in Bussum. We kennen elkaar van bijeenkomsten rond Spinoza, bijvoorbeeld de zomer- en wintercursussen van de Vereniging Het Spinozahuis.



Op 16 september 2023 hield Hans een lezing over Vrijheid en Rede op een symposium bij de Spinozakring Soest. Ik was gefascineerd door de inspirerende manier waarop Hans dat deed. Hij was duidelijk geraakt door Spinoza’s eigen zoektocht, zoals Spinoza die beschrijft in het Vertoog over de verbetering van het verstand. Spinoza beschrijft daarin hoe hij bij zichzelf en bij anderen de aanwezigheid bemerkt van een streven naar rijkdom, eer en zinsgenot. Dat kon toch niet het doel van het bestaan zijn. Spinoza constateerde  ook in zichzelf begeerte voor vergankelijke dingen. Het is een thema dat ook in het Theologisch Politieke Traktaat terugkomt. Als geneesmiddel ziet hij: bewustzijn van de eenheid van de ziel met de gehele Natuur. En daarvoor is een transformatie van jezelf nodig, een omkering van waarden. Daarvoor is het noodzakelijk de Natuur te begrijpen. We begrijpen dan ook onszelf beter omdat we onderdeel zijn van de Natuur
 
Hans legt uit dat we af moeten van die sterke begeerte naar die vergankelijke dingen, rijkdom, eer en zinsgenot. Niet als middel maar als doel. We hoeven niet zonder, we hoeven niet ascetisch te leven, daar had ook Spinoza een hekel aan. Maar hoe leer je je driften, je conatus, zo te gebruiken dat ze voor jezelf en anderen aangenaam zijn? En dat de maatschappij als geheel er bij floreert? In de Ethica geeft Spinoza aanwijzingen om te komen tot het duurzame geluk.
 
We zijn al meteen in de inhoud terecht gekomen. Misschien even een stapje terug: hoe ontstond je belangstelling voor Spinoza?

Hans: Ik was altijd al geïnteresseerd in filosofie. Ik had bijvoorbeeld al vroeg Bertrand Russell’s Geschiedenis van de Westerse filosofie gelezen. Mijn belangstelling voor Spinoza ontstond zo’n 30 jaar geleden. Ik kreeg de Ethica in handen en las hem in één ruk uit. Ik was gefascineerd. Later las ik hem opnieuw en toen zag ik dat ik er de eerste keer weinig van begrepen had. Maar fascinerend was het. Mijn broer had hetzelfde gevoel. Hij zei: die Spinoza was Apostolisch! Apostolisch sloeg op het Apostolisch Genootschap, waartoe Hans’ ouders behoorden. Dat genootschap is te kenmerken als een vrijzinnig religieus humanistische organisatie; een lekenorganisatie waar mensen zorgzaam zijn voor elkaar. Het gedachtegoed van Erasmus en Spinoza was herkenbaar in de Apostolische gemeenschap, zonder dat die namen werden genoemd.
De oorspronkelijke bezieling binnen het genootschap, opgericht in 1951, ging langzamerhand verloren. Ik ben er inmiddels geen lid meer van maar sta er nog wel sympathiek tegenover. Onlangs heb ik voor de Van Oosbreestichting, gelieerd aan het Apostolisch Genootschap nog een lezing over Spinoza gehouden.
 
Mijn ouders gaven door hun manier van leven het goede voorbeeld: hoe kon je met het beperkte geld rondkomen en hoe ging je goed met mensen om. Net zoals Spinoza dat deed.
Van mijn vader kreeg ik toen ik op de HBS zat en het eens wat minder ging, de raad: er is maar 1 ding belangrijk in het leven, namelijk een goed mens te worden, iets belangrijkers bestaat er niet.

Misschien dat die manier van leven en denken een voedingsbodem hebben gelegd voor Spinoza. De Ethica: het was als thuiskomen, het besloeg alles wat ik altijd al had gedacht. Het Godsbegrip en het geheel van de mens in de kosmos en het begrijpen van mezelf. Een geweldige kennismaking.
 
Spinoza was als thuiskomen voor je. Dat thuis was qua gedachtegoed apostolisch, christelijk, religieus. Was Spinoza voor jou een vervanging voor religie?
 
Hans: Ik denk dat Spinoza een religieus mens was. Maar religieus zoals Clare Carlisle het uitlegt. Clare Carlisle, met haar boek Spinoza’s Religion (2021)[1][2] hebben diepe indruk op me gemaakt.
Ik lees, zoals Clare Carlisle aanraadt, Spinoza als religieus denker en Spinoza’s religie als een open kwestie. Dat lijkt beter dan hem te kwalificeren, zoals is gebeurd, als christelijk, boeddhistisch, of seculier. Spinoza’s visie op religie is zo origineel dat het aan zulke kant-en-klare concepten ontsnapt.
Op de VHS zomercursus, waar Clare Carlisle een presentatie hield gaf ze v.w.b. de aard van Spinoza’s religie een citaat uit brief 76 van Spinoza:
Gerechtigheid en naastenliefde  vormen immers, zoals ik met Johannes gezegd heb, het enige en volkomen zekere bewijs van het ware katholieke geloof.
De liefde voor God die Spinoza beschrijft is religieus maar het begrip God is anders. God is het Al/de Natuur/de kosmos, waarvan we allen deel zijn. Naastenliefde is dan ook ingebakken in Spinoza’s denken.
Je vindt die visie, dat God overeenkomt met het Al, terug bij veel filosofen in alle tijden en alle delen van de wereld. Bijvoorbeeld bij Al Farabi, Rūmī of Heraclitus. Die visie omvat gedachten over eenheid in de Kosmos en over een immanente God, de liefde tussen God en mensen en het belang van zelfkennis, en van kennis van de kosmos en je plaats daarin. Die gedachte is universeel in allerlei filosofische, religieuze en mystieke stromingen.
Er is geen transcendente God die je kan aanroepen om je te beschermen en je angsten te overwinnen. Zoals de voetballers die een kruis slaan als ze het veld opgaan.
Spinoza’s God is immanent en lijkt niet op de traditionele God die mensen straft en beloont. In de appendix van Ethica, deel 1 wordt korte metten gemaakt met zo’n Godsbeeld. Spinoza stelt daar dat alles verloopt volgens een eeuwige noodzakelijkheid en de allerhoogste volmaaktheid van de Natuur. God en Natuur is één, wel maakt Spinoza hierbij een essentieel onderscheid tussen Natura Naturans, de scheppende Natuur, en Natura Naturata, de geschapen Natuur. God is geen persoon. Reeds in het Jodendom was het verboden om je een voorstelling te maken van God.
 
God en Natuur is één. Dat betekent dat ook wij mensen deel van dit Ene zijn, als onderdeel van die Natuur, samen met alle dingen. Bij Spinoza leidt dat onder meer tot zijn uitspraak: Niet oordelen, niet veroordelen maar begrijpen.
 
Had je ook beroepsmatig iets met Spinoza te maken?
 
Hans: Nee, maar ik werkte bij de RABO bank en daar trof ik wel veel geïnspireerde mensen.
Oorspronkelijk waren de Raffeisenbank en de Boerenleenbank, die later de Rabo bank vormden, idealistische organisaties om boeren en middenstanders voldoende reserves te geven om tegenvallende jaren op te vangen. En nog steeds is de RABO een organisatie van en voor leden. In de tijd dat ik er werkte (als Directeur van de regio Delft) was het echt een lokale organisatie waar veel contact bestond met de leden. De ledenraad was belangrijk, zij keurden de jaarrekening goed en benoemden de Raad van Commissarissen.
En er waren ook inspirerende leiders: Herman Wijffels was een filosofisch ingestelde econoom met veel oog voor maatschappelijk belang. Er werd bijvoorbeeld veel in duurzaamheid geïnvesteerd. Een andere inspirerende leider was Bert Heemskerk, een afgestudeerde filosoof/theoloog die uit medemenselijke overwegingen dorst te investeren in ideële projecten.
 
Hoe kunnen we ons de toepassing van Spinoza’s denkbeelden in de wereld voorstellen? Een week geleden waren we op de zomercursus van de Vereniging het Spinozahuis (VHS), en daar kwam aan de orde dat Spinoza’s filosofie mensen van uiteenlopende politieke stromingen heeft beïnvloed. Van het socialisme/communisme van Gilles Deleuze tot het Nationaal Socialisme van Johan Carp.

Hans: Het is niet eenduidig, het is veelvoudig. Dat is een kenmerk van filosofie. En van religie, net als bij de toepassing van de Bijbel. Maar als je Spinoza in zijn geheel uitlegt en geen dingen uit z’n verband rukt, dan kan het niet zo zijn dat je het sociale karakter van Spinoza’s filosofie over het hoofd ziet. Dan is het ondenkbaar dat je erachter staat dat Spinoza het onverdraagzame PVV standpunt aanhangt zoals het geval is bij Klever. Of het gedachtegoed van de NSB steunt, zoals Carp deed. Of een neoliberaal standpunt dat uitgaat van het kale eigenbelang. Bij Spinoza houd je altijd rekening met de ander.
 
Biedt Spinoza troost?

Hans: Spinoza begrijpt de realiteit en die realiteit is niet altijd plezierig. Maar door te begrijpen kunnen we er ook uitkomen. Niet begrijpen en onzekerheid, is een oorzaak van angst, we worden vaak door angst gedreven, Spinoza beschrijft dat.
Begrijpen leidt tot oplossen en bijsturen. Ook onszelf en vooral onszelf: onze houding en onze emoties. Het vermogen om te begrijpen en bij te sturen is troostrijk.
 
En de liefde tot God, tot het Al, die een gevolg is, geeft vreugde. Die liefde tot God betekent ook het liefhebben en begrijpen van de ander. De ander is tenslotte ook een uiting van dezelfde God.
 
Spinoza zegt:
Voor de mens is daarom niets nuttigers dan de mens. Niets, zeg ik, kunnen de mensen om hun zijn te behouden, meer wensen dan dat zij allen zozeer overeenstemmen, dat al hun Geesten en Lichamen als het ware één enkele Geest en één enkel Lichaam samenstellen; dat allen zoveel mogelijk gezamenlijk hun zijn in stand trachten te houden en dat allen gelijkelijk streven naar het gemeenschappelijk nut van allen. … Dan kan de mens God zijn voor de ander.[3]
 
We kunnen natuurlijk niet altijd onze zin krijgen. Er is bijvoorbeeld macht van de staat nodig. Soms is ook geweld vanuit de staat nodig om de orde te handhaven. Maar je moet bij dat handhaven van de orde begrip blijven hebben voor de ander.
Ik ben vrijwilliger in een gevangenis. Ik begeleid daar praatgroepen, leesgroepen en cursussen. Mensen moeten de kans hebben om zich te ontwikkelen en zich voor te bereiden op een leven in de maatschappij.
 
Spinoza’s gedachtegoed is nog springlevend, dat lijkt me hoopvol …
 
Hans: Ja, Henri Krop zegt in de inleiding van zijn boek Spinoza, een paradoxale icoon van Nederland: Iedereen in Nederland is op de een of andere manier beïnvloed door Spinoza.
En “Drie eeuwen lang vond Spinoza een enthousiast onthaal bij die groepen in de samenleving aan wie de vaste kaders zijn ontvallen en die met gelijkgezinden naar een antwoord op de grote levensvragen zochten.”[4]
 
Het denken van Spinoza zit ons in het bloed. Zoals de socioloog Norbert Elias het in zijn Het civilisatieproces had over “zinkende cultuurgoederen”. Een voorbeeld daarvan is het eten met vork en mes. Die gewoonte begon bij de hoogste klasse en iedereen kopieerde dat later. Want iedereen wilde netjes, als een vorst, eten.
Zo ook bij Spinoza’s gedachtegoed: eerst zijn er een aantal “deskundigen” die met die gedachten bezig zijn en daarna zakt het langzaam af naar een bredere groep. Via boeken, de pers, praatgroepen, kringen etc. En op dat gebied is nu een grote activiteit. We kunnen er moed uit putten.
 
Spinoza’s boodschap, dat wij allen deel van het Ene zijn en dat we niet moeten oordelen of veroordelen maar begrijpen, kan de wereld echt vooruit helpen.  Om te leren begrijpen én te voelen dat alles met alles samenhangt. Dat alles in God / Natuur is, dat je naasten en wat wij Natuur noemen net als jij een uiting zijn van dat ondoorgrondelijke proces. Liefde voor God wordt dan al zoekend onherroepelijk liefde voor je naaste en de Natuur en een daarbij passende levensstijl.
 
 
[1] Clare Carlisle, Spinoza’s Religion, a new reading of the ETHICS. Princeton University Press, Princeton & Oxford.
[2] https://ndpr.nd.edu/reviews/spinozas-religion-a-new-reading-of-the-ethics/
[3] Ethica, Deel IV stelling 18S
[4] Henri Krop, Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland. 2014, Prometheus-Bert Bakker, ISBN 9789035138711; Inleiding: Het Spinozisme als richtsnoer voor de moderne mens.

Opgetekend door Jan Mendrik, 27 aug 2024, datum interview: 6 augustus 2024
www.spinozakringsoest.nl

Meer interviews in dit blog van mensen die inspiratie vinden bij Spinoza:
- Cees Schut: Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie
 
Downloadbare pdf van dit interview
 
]]> Tue, 27 Aug 2024 08:52:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-hans-werner https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000071 <![CDATA[Appen over levensvragen]]> imblog
De laatste week was er in de gehele Nederlandse pers en op de sociale media veel te doen over een nieuwe App van het Humanistisch Verbond: Appen met Spinoza. Via WhatsApp kan je van een AI-Spinoza een antwoordt krijgen op levensvragen.

Een leuk idee en Spinoza heeft zeker iets te zeggen over levensvragen. Wie weet zetten de antwoorden mensen op denkspoor dat hen verder kan helpen.
 
De Volkskrant sprak al over de “broekzakfilosoof”. De Volkskrant heeft ook gesproken met Robbert Bodegraven, directeur van het Humanistisch verbod: “…De chatbot is dus niet ontwikkeld om concrete antwoorden te geven, benadrukt Bodegraven. ‘Het moet een aanzet zijn om beter na te denken over diepere vragen.’ De ochtend na de lancering hebben ruim zeshonderd mensen het nummer van de filosoof opgeslagen…”
Dat het inderdaad druk is bij de App bleek mij ook toen ik donderdagavond (22 augustus 2024 om 18:27 u) een vraag stelde. Pas de volgende ochtend om 7:52 u kwam het antwoord.
Vraag:
Geeft Spinoza mij troost bij tegenvallers in het leven en in mijn angst voor de dood?
Antwoord:
Spinoza troost mij in moeilijke tijden en mijn angst voor de dood door mij te laten zien dat alles wat er gebeurt een oorzaak heeft en dat deze gebeurtenissen volgens natuurlijke wetten verlopen. Door dit inzicht kan ik meer acceptatie vinden in de tegenvallers die ik ervaar en mijn angst voor de dood beter begrijpen. Het universum is verbonden en alles heeft zijn plaats en reden. Emoties zijn een gevolg van ons begrip van de wereld om ons heen, en door zelfkennis en begrip kunnen we hier beter mee omgaan. Laten we samen de kracht van de mens omarmen en streven naar een betere wereld. Blijf positief en geef niet op, want er is altijd hoop en troost te vinden in de filosofie van Spinoza.
 
Om te vergelijken heb ik dezelfde vraag ook eens direct voorgelegd aan enkele AI systemen.
Hierbij het antwoord van Claude 3.5 Sonnet (het antwoord kwam in een fractie van een seconde, en is wat uitgebreider):
 
Spinoza's filosofie kan inderdaad troost bieden bij tegenvallers en angst voor de dood. Hier zijn enkele kernpunten van zijn denken die hierbij kunnen helpen:
  • Determinisme: Spinoza gelooft dat alles wat gebeurt noodzakelijk is en voortvloeit uit de natuur van het universum. Dit kan helpen om tegenvallers te accepteren als onvermijdelijke gebeurtenissen.
  • Emoties begrijpen: Hij moedigt aan om onze emoties te analyseren en te begrijpen, wat kan leiden tot meer controle over onze reacties op tegenspoed.
  • Sub specie aeternitatis: Door dingen vanuit het perspectief van de eeuwigheid te bekijken, kunnen we onze dagelijkse zorgen in een breder perspectief plaatsen.
  • Eenheid met de natuur: Spinoza ziet alles als deel van één substantie (God of Natuur). Dit kan helpen om je verbonden te voelen met het grotere geheel.
  • Onsterfelijkheid van het intellect: Hoewel hij niet in persoonlijke onsterfelijkheid gelooft, stelt Spinoza dat ons begrip van de eeuwige waarheden een vorm van onsterfelijkheid is.
  • Amor Dei intellectualis: Door intellectuele liefde voor God/Natuur te ontwikkelen, kunnen we een staat van gemoedsrust bereiken.
  • Focus op het leven: Spinoza stelt dat een wijs persoon meer over het leven nadenkt dan over de dood.
Deze ideeën kunnen helpen om tegenvallers te accepteren en de angst voor de dood te verminderen door een ander perspectief te bieden op onze plaats in het universum.
                 
Best een mooie inleiding in de antwoorden die Spinoza te bieden heeft. Hopelijk helpt het mensen verder. Maar de theorie alleen zal niet voldoende zijn. Het zou mooi zijn als het gaat leven in gesprekken tussen mensen.
 
Bron foto: site van het Humanistisch Verbond

Downloadbare tekst van dit artikel
]]> Fri, 23 Aug 2024 10:53:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?appen-over-levensvragen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000070 <![CDATA[Was Spinoza een Stoïcijn?]]> imblog ]]> Wed, 31 Jul 2024 20:37:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?was-spinoza-een-stoicijn- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000098 <![CDATA[Interview met Cees Schut]]> imblog
Advaita Vedanta en Spinoza: via inzicht naar geluk

Cees is een goede bekende. We zijn beiden lid van een Spinoza discussiegroep in Arnhem waar al veel levensvisies de revue zijn gepasseerd. Cees straalt een beschouwende wijsheid uit.
 
Vanaf zijn studietijd in de jaren ’60 en ‘70 in Delft (bouwkunde) verdiept hij zich in filosofie. Hij las veel van en over filosofen uit velerlei richtingen. Delft had, voor een technische universiteit relatief veel filosofiecolleges. Na zijn studie bleef die interesse. Enkele favorieten van hem waren Ortega Y Gasset, Popper, Nietzsche en Wittgenstein. Maar ook verdiepte hij zich al vroeg in de Tao.

 
Hoe kwam je tot je belangstelling voor Spinoza?
 
Ik kwam, vertelt Cees, tot mijn liefde voor Spinoza’s filosofie via mijn fascinatie voor de Oosterse filosofie. Daarom vertel ik graag eerst iets over die Oosterse filosofie, met name de Advaita Vedanta.
 
Op mijn 50e kreeg ik hernieuwd belangstelling voor die Oosterse filosofie en volgde ik een cursus bij de School voor Filosofie. De nadruk lag op praktische filosofie, een zoektocht naar zelfkennis, via filosofen zoals Plato, Aristoteles en Marcus Aurelius. Maar gaandeweg kwam de nadruk meer te liggen op de Advaita Vedanta. Het was een tutor-leerlingen opzet. Er werden veel filosofische teksten bestudeerd o.a. de Upanishads en de Bhagavad Gita, een duizenden jaren oud geschrift, dat deel uitmaakt van het beroemde Indiase epos de Mahabharata. De Advaita Vedanta is gebaseerd op de Bhagavad Gita en de Upanishads. Die geschriften bestudeerden we. Ze zijn makkelijk te lezen, een stuk gemakkelijker dan de Ethica van Spinoza. Het zijn dialogen van vraag en antwoord tussen de wijze en de mens.
 
In de Mahabharata raakt de heldhaftige strijder Arjuna betrokken in een oorlogssituatie, waarin hij zijn familie moet bevechten. Hij raakt van de kaart en merkt dat hij dat niet kan doen. Hij kan zijn broeders niet doden. Overstelpt door machteloosheid vraagt Arjuna aan Krishna (in het verhaal is dat de wagenmenner, die staat voor het intellect dat je emoties, de paarden, moet zien te beheersen) om hulp. Krishna moedigt hem aan om de strijd aan te gaan. Want je kan niemand doden. Alleen je lichaam kan gedood worden en jij niet maar Arjuna begrijpt dat niet. De hele Bhagavad Gita gaat verder over de uitleg van het leven, over je emoties, hoe je die kan beheersen en hoe je door zelfkennis en door kennis over je plaats in de kosmos, tot duidelijkheid kan komen en het ultieme geluk kan beleven.
Het is gemakkelijk leesbaar en heel plezierig. Aanbevelenswaardig.
 
Het gaat dus om het bereiken van geluk. Waar bestaat het geluk uit?
 
Gelukzaligheid, Moksha is de ultieme bevrijding, het onmiddellijke inzicht in jezelf en je verhouding tot de kosmos. Te vergelijken met de intuïtie en de intellectuele liefde voor God bij Spinoza.
 
Is die gelukzaligheid voor een mens bereikbaar?
 
Ja, in de Bhagavad Gita wordt uitgelegd dat er verschillende wegen zijn om tot dat geluk te komen. De belangrijkste weg is de weg van kennis, de Jnana Yoga, daarnaast is er de weg van de devotie, de Bhakti Yoga, en er is de weg van arbeid, de Karma Yoga. In de School voor Filosofie lag de nadruk op de Jnana Yoga. Ook Karma Yoga, in de vorm van werkweekenden. Vaak vervelend werk maar het ging er om te bepalen hoe je je tot dat werk verhoudt. Waarom vind ik het nou vervelend? En wat gebeurt er als je het met aandacht en liefde doet? Dan wordt het leuk. Het gaat om het staan in de dagelijkse werkelijkheid. Het geluk vind je in het dagelijkse leven, dus niet in een leven na dit leven.
 
Het gaat er om dat alles één is en dat je weet dat je daar deel van uitmaakt. Dat je weet wat je bent. Je hebt enerzijds een ego, dat is je kleine ik. Je kleine ik verbindt zich aan de werkelijkheid van ruimte en tijd. Je eigenlijke ik is Atman, je grote Ik. Dat is de waarnemer als je naar jezelf kijkt. Atman is vrij van elke vorm van beperking. Het is een onbegrensd, onveranderlijk, eeuwig bewustzijn. Atman is hetzelfde als Brahman.
 
Maar ook al ben je Brahman, je blijft verbonden met de dagelijkse werkelijkheid. De dichter J.A. van dèr mouw heeft dat verwoord in zijn gedicht: Ik ben Brahman maar we zitten zonder meid (zie kader). Je kleine ik en je grote Ik zijn onlosmakelijk verbonden. Dat is de kern. Dat is een inzicht dat je alleen maar onmiddellijk kan krijgen op basis van al de kennis die je hebt. Met dat inzicht, de Moksha, heb je de gelukzaligheid bereikt. Dat belangrijke punt wordt ook wel uitgedrukt met: Tat Tvam Asi: Gij zijt Dat.
En wat is God, wat is Brahman? In eerste instantie: Neti Neti, niet dit, niet dat. Je kan het niet beschrijven. Dat is Brahman. En Gij zijt dat.
 
Een ander belangrijk begrip is Sat Chit Ananda: zijn, bewustzijn, gelukzaligheid. Uiteindelijk is alles bewustzijn. alles in de bestaande wereld, ruimte en tijd, is Maya. De werkelijkheid is alleen bewustzijn, de geest. De materiele werkelijkheid is illusie. Maya is de sluier voor de werkelijkheid. Alles wat wij hier zien is uiteindelijk illusie. Het wordt versluierd. De werkelijkheid is bewustzijn, geest en niet wat je ziet.
 
Dat is een verschil met Spinoza. Voor Spinoza is de materiële werkelijkheid geen illusie. Voor de Advata Vedanta is het materiële wel een illusie. Voor mijzelf is dat iets dat ik ook niet kan begrijpen of aannemen.  Dat aspect laat ik maar links liggen. Je hoeft niet alles te begrijpen van een filosofie of een religie.
 
Wat heeft de Advaita Vedanta je uiteindelijk geboden en hoe kwam je daarna op Spinoza?
 
De Advaita houdt zich bezig met zoeken: hoe kan ik een permanent geluk vinden. Wat is het universum, hoe verhoud ik me ertoe? Wie is God? De Advaita geeft daarop een antwoord.
Maar uiteindelijk komt de Oosterse cultuur ook met Guru’s en Religieuze Meesters en daar had ik niet zoveel mee. In de Advaita vallen filosofie en religie samen.
Ik vroeg me af of er in Europa misschien ook een filosofie is die zulke antwoorden geeft, meer passend in onze cultuur.  En toen kwam ik op Spinoza, als uitvloeisel. Die ontdekking kwam rond mijn 60e. Daar vond ik in grote lijnen hetzelfde verhaal.  Het begint ook met de substantie en God en het denkvermogen, de belangrijke rol van kennis. De vraag van hoe de mens in elkaar zit, met al zijn emoties en hoe je dat kan beïnvloeden: door kennis en intuïtie.  Dat sluit aan bij het onmiddellijk inzicht van de Oosterse filosofie.
 
Spinoza kende die Oosterse filosofie niet. Hij kende wel de Stoïcijnen. Ook daar zitten parallellen.
 
Hoe kan je het geluk vinden? In dit leven. Dat speelt bij de oude Grieken (b.v. Aristoteles), in de Oosterse filosofie en bij Spinoza. Het geluk moet niet gezocht worden in het leven na dit leven, zoals bij de Christenen en de Moslims. Dat lijkt me zonde van de tijd.
 
De weg van zelfkennis is een moeilijke weg. Die is niet voor iedereen weggelegd. Dat zegt Spinoza ook. Daarom zijn er ook veel mensen die de weg van de devotie gaan. Die brengen offers, die gaan naar de tempel, etc. Dat is een parallel met Spinoza. In het Theologisch Politiek Traktaat geeft hij aan dat er verschillende wegen zijn: de weg van de religie, ontdaan van bijgeloof, en de weg van de kennis. Voor degenen die daartoe in staat zijn is de weg van kennis de beste weg maar velen zijn daar niet toe in staat.
 
Is kennis dan alles? Nee, maar kennis is een middel dat kan leiden tot het inzicht, ook bij Spinoza. Inzicht, het intuïtieve inzicht uit Ethica 5, is het ultieme inzicht. Je hebt wel erg veel aan inzicht door de rede maar dat is niet het ultieme inzicht. De intellectuele liefde tot God, dat is voor Spinoza het eindpunt. Voor Advaita Vedanta is dat Moksha: Gij zijt Dat. God is in de Vedanta, het Al, het Ene waaruit alles voortkomt. Net als bij Spinoza. God is ook niet alleen immanent maar ook transcendent in de zin van dat hij boven alles uitgaat. De attributen die wij kennen zijn niet alles. Er is veel meer dan wat wij kennen. Daar gaat iets bovenuit.
 
Als tegenhanger is er het logisch positivisme van Wittgenstein. Dat relativeert onze kennis nog veel meer. We weten het niet. De metafysica van Spinoza of de Vedanta, het zijn denkdingen. Die relativering heb ik af en toe even nodig.
 
Uiteindelijk gaat het er gewoon om wat er gebeurt, wat we doen
 
Wil je je begrip van ons bestaan via de Vedanta of Spinoza wel in een soort eeuwige waarheid vatten?

Nee, ik geloof niet in een eeuwige waarheid. Uiteindelijk zijn Advaita en de filosofie van Spinoza filosofieën waarvan ik denk: zo zie ik dat ook, ik herken er iets in. Dat wil niet zeggen dat het de waarheid is. Ik geniet van dat inzicht want het is mooi. Dingen vallen daardoor voor mij op hun plek.
 
Wat spreekt je, terugkijkend op je leven, zelf aan?
 
Het is mooi om de dingen simpel te houden. Daarin kunnen we veel leren van het Taoïsme en Zenboeddhisme. Die zijn heel simpel. Het Hindoeïsme is een heel rijk bouwwerk van verhalen en gedachten. Boekjes over Tao en Zen bestaan vaak uit een beperkt aantal spreuken.
Heel simpel. Je niet hechten. Niet oordelen. Zodra je gaat oordelen ga je onderscheid maken. Dat is dualiteit. Dat moet je vermijden in het Oosterse denken. Dualiteit is de pest.
Wij zijn allen één. Wij zijn (deel van) God, we zijn Atman, het grote Ik. Er is daardoor geen vrije wil: het Al (God) is al bepaald. In plaats daarvan moet je open blijven staan voor de substantie/God/Natuur en door kennis en inzicht begrijpen wat dat voor jou betekent.
 
Niet alles is inzichtelijk. Spinoza zegt ook dat het moeilijk is. Het is een steile weg. Je kan niet (meteen) alles begrijpen. Begrip groeit ook, alles is voorlopig. Zodra alles duidelijk is dan zet het niet meer aan tot denken. Dan leeft het niet meer, dan is het dood.
 
En verlies je niet teveel in details. Details moeten het mooie totaalbeeld niet bederven. Alles heeft vlekjes, die horen er bij.
 
Ook geen dogma’s. Die leggen je vast. Focus je niet op een doel of “de” zin van het leven.
 
Accepteer de natuur en heb respect voor al wat tot die natuur hoort. Het is net als de aanleg van een tuin. Toen ik in dit huis kwam wonen accepteerde ik de tuin zoals hij was en langzamerhand, in stapjes, verbeterde ik hem met respect voor wat er is en wat de natuur van nature voortbrengt. Zwem niet tegen de stroom in.
 
Het gaat om de vreugde van het inzicht. Wees blij met de kennis en het inzicht dat je verwerft over wat de natuur met je voorheeft.
 
En probeer er plezier in te hebben. Dat is zin genoeg. Los problemen zoveel mogelijk op met respect voor de natuur. Maar het zal altijd modderen blijven. Probeer er het beste van te maken. Dat geeft vrede.
 
Is het met al dat accepteren niet moeilijk om te zien dat er zoveel ellende in de wereld is?
 
Ja, oorlog, watersnood en andere ellende, het is soms moeilijk om aan te zien. Je moet het in zekere mate accepteren, omdat het niet in je macht ligt er iets aan te doen. En extreme actie, fanatisme van links of rechts verwerp ik, het is geen oplossing.
Maar er kunnen omstandigheden zijn die je grens verleggen. Bijvoorbeeld naar aanleiding van de oorlog in Oekraïne wordt gesproken over sneuvelbereidheid. Dat komt dichtbij. Na mijn studie ben ik in militaire dienst geweest, midden in de koude oorlog. Daarmee aanvaardde ik dus dat ik, als het op aan zou komen, sneuvelbereid was. Voor onze vrijheid. Dat zou voor mij nu – afgezien van mijn leeftijd – niet anders zijn.

Op 21 november 2024 overleed Cees Schut op 76 jarige leeftijd.

Opgetekend door Jan Mendrik, juli 2024
Foto: eigen beheer Cees Schut

Literatuur:
Noah Forsland - Spinoza the Hindu: Advaita interpretations of the Ethics
https://ejournals.bc.edu/index.php/dianoia/article/download/10461/9017/18792
https://www.academia.edu/9553575/Einstein_s_E_Mc2_Spinoza_and_Adaitya_Vedanta

Meer interviews in dit blog van mensen die inspiratie vinden bij Spinoza:
- Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (Be)
- Henk Groen over Carl Gebhardt: Spinozisme als wereldvisie



bron: https://www.dbnl.org/tekst/mouw001brah01_01/mouw001brah01_01_0160.php



Printbare versie
]]> Sun, 21 Jul 2024 10:28:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-cees-schut https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000006B <![CDATA[Amsterdamse Spinozakring: Cursusaanbod najaar 2024]]> imblog
De Spinoza studiegroepen of verdiepingscursussen zijn een vervolg op de introductie cursussen en een mooie manier om wat dieper in de Spinoza materie te duiken.

Voor het najaar van 2024 staan er bij de Amsterdamse Spinozakring 3 nieuwe cursussen gepland:
  • Ethica (door Erwin Nielsen)
  • Spinoza en de Waere Vrijheid (door Pieter Dijkshoorn)
en in aanloop naar het 'Spinoza Festival' (dat op 3 november plaats zal vinden in de OBA, en dit jaar de traditionele Spinozadag zal vervangen) de voorbereidende cursus:
  • Het bevrijdend denken van Spinoza (door Henri Krop)

]]> Sat, 20 Jul 2024 12:10:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?cursussen-ask https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000006F <![CDATA[Yoram Stein antwoordt op Spinozakritiek van Victor Kal]]> imblog
Deze tekst gaat over een paar artikelen uit De vrijdagavond - online Joods magazine van vorig jaar oktober en november. Al wat ouder dus, maar gezien de huidige discussie over de politieke labeling van Spinoza, is het denk ik extra belangrijk om de bedoeling van Spinoza goed te begrijpen. Zie ook de discussie n.a.v. Reinette en Wim Klever en de reactie van het bestuur van de VHS.
Yoram Stein antwoordt op Spinozakritiek van Victor Kal.

Victor Kal schreef, op 12 okt 2023, voor De vrijdagavond - online Joods magazine, een artikel over Spinoza. Getiteld: Spinoza wil onafhankelijke meningsvorming de pas afsnijden

Victor Kal stelt onder meer
-Er is in Nederland sprake is van een sekte die, onder leiding van Jonathan Israel, Spinoza vereert als de profeet van de moderne vrijheid, democratie en tolerantie.
-Spinoza is van mening dat het primitieve volk door middel van de religie om de tuin geleid moet worden, terwijl hij die religie zelf verwerpt.
-Spinoza streeft een fascistische ‘gelijkschakeling’ na: ‘Het kille vernuft van Spinoza levert een buitengewoon scherpe analyse op van wat we heden ‘fascisme’ noemen.

Degenen die het boek van Victor Kal, de List van Spinoza, hebben gelezen zal dit niet onbekend voorkomen.
Zie voor een samenvatting van De list van Spinoza, de recensie die Gonny Pasman op deze website schreef.

In het nummer De Vrijdagavond van 3 november 2023 antwoordde Yoram Stein op de kritiek van Viktor Kal, met het artikel: Spinoza was wel degelijk een democraat en liefhebber van vrijheid.

In het artikel verwijst Yoram ook naar de David Lilienthal-lezing die hij hield over Omgaan met onzekere tijden en wat we daarover van Spinoza kunnen leren

PS
Een zeer uitgebreide samenvatting is ook te vinden van de hand van Willy Schuermans op de website van de Spinozakring Lier.

]]> Fri, 19 Jul 2024 13:06:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?yoram-stein-victor-kal https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000006E <![CDATA[Journal Spinoza Studies Special over Spinoza in de wereld]]> imblog
Vorig jaar vond het internationale congres van de Vereniging het Spinozahuis plaats. Het was nogal moeilijk de lezingen allemaal geheel te begrijpen vanwege een slechte akoestiek en het ontbreken van een geluidsinstallatie en ook een handout ontbrak. Sommige sprekers gebruikten sheets maar anderen deden het zonder die ondersteuning.

Tot mijn grote vreugde is er nu een speciaal nummer van het Journal of Spinoza studies verschenen, onder redactie van Henri Krop en Andrea San Giacomo, dat een fantastisch overzicht van de globale situatie van het gedachtegoed van Spinoza geeft.
Ik herken de schrijvers, want zij hielden vorig jaar op het internationale congres een lezing.

Het tijdschrift is zoals gebruikelijk weer in zijn geheel vrij te downloaden:
https://jss.rug.nl/issue/view/5169

De inhoudsopgave:

Editors' Introduction
Henri Krop, Andrea Sangiacomo
Organised Spinozism in the Netherlands (1897–2022): Growth, Flourishing, Decay and Revival
Henri Krop
The History of Reception as a Battlefield: French uses of “Spinoza” in the nineteenth and twentieth centuries
Jacques-Louis Lantoine
Spinoza’s Place in Twentieth Century Anglo-American Philosophy
J. Thomas Cook
Spinoza and Spinozism in Twenty-First Century Anglophone Philosophy
Justin Steinberg
Spinoza and Twentieth-century Italian Culture
Filippo Mignini
Is there an ‘Italian’ school of Spinoza studies? Some present and future perspectives
Andrea Sangiacomo
Fifty years of Spinozism in Spain
María Luisa De la Cámara, Francisco Javier Espinosa
A Map of Research on Spinoza in Brazilian Universities
Márcio A. Damin Custódio, Francisco Ferraz
The Hebrew Spinoza
Gideon Katz
Specters of Spinoza in Iran: The Crisis of Theocracy and the Reception of Spinoza
Ali Ferdowsi
The Reception of Spinoza in Japan
Osamu Ueno
]]> Thu, 18 Jul 2024 14:04:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?journal-spinoza-studies-special-over-spinoza-in-de-wereld https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000006D <![CDATA[Geen Spinozadag maar een Spinozafestival 3 nov 2024]]> imblog
3 november 2024 (noteer 't vast in de agenda!) organiseert de ASK samen met de Openbare Bibliotheek Amsterdam het festival ‘Amsterdam: bevrijdend denken van Spinoza tot nu.’ Dit in het kader van de openingsweek van de festiviteiten rond ‘Amsterdam 750’. Het festival komt in de plaats van de jaarlijkse Spinozadag die gewoonlijk eind november in Paradiso wordt gehouden.
Verspreid over vijf zalen bieden we een zeer gevarieerd programma aan. In een mix van lezingen, toneel, panelgesprekken en interviews verkennen we het belang van ‘bevrijdend denken’ en de obstakels waarmee dit geconfronteerd wordt – vroeger en nu. In het voetspoor van Spinoza gaat het over actuele thema’s als democratie, tolerantie en de vrijheid van meningsuiting. Onbevooroordeeld, rationeel en grensverleggend denken staat steeds meer onder druk, maar Amsterdam heeft een lange traditie als vrijplaats voor non-conformisten, dwarsdenkers en –doeners.

Bevrijdend denken
Mensen kunnen hun verstand gebruiken als instrument om macht en bezit te vergaren en ook om een ideologie, bijgeloof of samenzweringstheorie te rechtvaardigen. Hiertegenover staat een kritisch denken, dat de vanzelfsprekendheden van elk geloof en elke traditie ter discussie stelt. Dit denken wil zich bevrijden van opgelegde dogma’s en willekeurige voorschriften die de mens klein houden en machteloos maken. Een van de eersten in de geschiedenis die vorm heeft gegeven aan dit bevrijdend denken, is de in Amsterdam geboren filosoof Bento Spinoza (1632-1677). Met zijn radicale filosofie opende hij het visioen van menselijke gelijkheid en ondergroef hij het gezag dat de geestelijke en wereldlijke machthebbers van zijn tijd zich hadden toegeëigend.

Spinoza en de actualiteit
Spinoza was met zijn denken een van de grondleggers van een democratische en tolerante samenleving. Hiermee is hij het boegbeeld van Amsterdam als stad die streeft naar vrijheid en verdraagzaamheid.  Op dit festival zal niet alleen Spinoza’s denken worden belicht, maar zullen sprekers als Russell Shorto, Gerdi Verbeet, Stine Jensen, Jaap Cohen, Jan Bor, Arnold Heumakers, Hedy d’Ancona, Fatihya Abdi, Maaike Meijer, Humberto Schwab en vele anderen ook ingaan op de uitdagingen waar Amsterdam, Nederland en de hedendaagse burger nu voor staan.

Datum: 3 november 2024
Plaats: OBA Oosterdok, Oosterdokskade 143, Amsterdam
Tijd: 11.00 – 18.00 uur.

Nadere informatie: Amsterdamse Spinozakring

Bovenstaande tekst afkomstig van de aankondiging op de site van de ASK
]]> Thu, 18 Jul 2024 13:43:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinozafestival-3-november-2024 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000006C <![CDATA[Stellingname Bestuur VHS tegen associatie Spinoza met extreem rechts]]> imblog
In een ingezonden brief in de Volkskrant van 14 juli j.l. neemt het bestuur van de Vereniging het Spinozahuis krachtig afstand van geciteerde tweets in de Volkskrant van 13 juli waaruit zou kunnen worden opgemaakt dat bepaalde radicaal rechtse ideeën kunnen worden geassocieerd met gedachten van Spinoza. Het gaat om tweets van minister Reinette Klever en haar vader Wim Klever, die in het artikel van 13 juli wordt gepresenteerd als de vooraanstaande filosoof en Spinoza kenner. En waarvan verder in het artikel wordt gezegd: Al vele jaren ventileert hij in krantenartikelen en op sociale media uitgesproken nationalisme, moslimhaat, racisme en ander kwestieus gedachtegoed.

Het bestuur van de VHS neemt krachtig afstand van de mogelijke associatie van Spinoza en extreem rechts gedachtegoed. Zij schrijven:

In uw krant van zaterdag 13 juli wordt een reeks tweets geciteerd waarin Spinoza’s naam in verband wordt gebracht met de extremistische opvattingen van de nieuwe PVV-minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Spinoza zou vinden dat we migranten als ‘vijanden moeten haten’. Dat is echter geenszins het geval. Het idealiseren van haat is iets dat lijnrecht indruist tegen zijn gedachtegoed.

Het zou buitengewoon jammer zijn als de lezers van de Volkskrant naar aanleiding van dit artikel over Reinette Klever tot de geheel ongerechtvaardigde conclusie zouden komen dat Nederlands beroemdste filosoof vreemdelingenhaat propageerde. Immers, het omgekeerde is het geval.

In plaats van op te roepen tot vrees en haat wil Spinoza, zelf een tweede generatie immigrant, juist mensen bevrijden van dergelijke gevoelens. Dat doet hij in zijn filosofie door ons te helpen om onze eigen gevoelens en die van anderen beter te begrijpen.

Spinoza is, kortom, niet de filosoof van radicaal-rechts, maar wel de filosoof die ons de wereld – inclusief het bestaan van radicaal-rechts – ook vandaag nog helpt te doorgronden.
]]> Tue, 16 Jul 2024 10:38:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?stellingname-bestuur-vhs-tegen-vereenzdelfiging-spinoza-met-extreem-rechts-gedachtegoed https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000006A <![CDATA[Het door Henri Krop vertaalde boek van Cuffeler is uit!]]> imblog
Abraham Johannes Cuffeler (1637-1694) was nauw bevriend met Spinoza en raakte in de ban van diens ideeën. In zijn driedelig boek Principia Pantosophiae (Een alomvattende filosofie) poogt Cuffeler alle beschikbare kennis van zijn tijd samen te brengen. Daarmee is zijn boek een voorloper van de latere encyclopedieën.

Cuffelers verlangen naar wiskundig samenhangende, universele en allesomvattende kennis maakt zijn Principia Pantosophiae tot een wetenschappelijke utopie. Het eerste deel, hier integraal vertaald, behandelt de logica. De andere delen – over mathematica (inclusief astronomie) en fysica – behandelen onder meer de conatus van Hobbes en Spinoza. Dit betreft de kracht die beweging veroorzaakt. Cuffelers boek, hier voor het eerst in gedeeltelijke vertaling, biedt ons een uniek inkijkje in het denken van de ‘Radicale Verlichting’.

Binnenkort komt op deze site een recensie van Gonny Pasman van dit boek.

Verschijningsvorm: Paperback
Taal: Nederlands
Vertaling: Henri Krop
Uitgeverij: Uitgeverij Noordboek
Aantal pagina's: 424
ISBN: 9789464712032
Uitgiftedatum 1e druk: 27-06-2024

Tekst en omslagfoto: Uitgeverij Noordboek
]]> Sun, 07 Jul 2024 10:07:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?het-door-henri-krop-vertaalde-boek-van-cuffeler-is-uit- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000069 <![CDATA[Speciaal nummer van tijdschrift Spinoza!]]> imblog
Spinoza! is het tijdschrift van de vereniging van filosofiedocenten in het voortgezet onderwijs (VFVO).
Het blad is normaal gewijd aan filosofie in het voortgezet onderwijs in bredere zin. Maar het nummer van juni 2024 is geheel aan Spinoza gewijd. Het kwam tot stand in samenwerking tussen de VFVO en de Vereniging het Spinozahuis (VHS).
Leden van deze verenigingen kregen het gedrukte blad inmiddels toegestuurd. Maar voor iedereen is het blad in digitale vorm te downloaden op: https://vfvo.nl/categorie/spinoza/.

Yoram Stein en Henri Krop constateren in het inleidende artikel dat Spinoza in het filosofieonderwijs op het VWO weinig aandacht krijgt. Hij verdient meer dan dat.
Ten eerste vervult Spinoza qua afkomst en filosofie een brugfunctie tussen mensen met verschillende achtergrond of geloofsovertuiging. Spinoza was van Joodse afkomst maar zijn filosofie heeft bij sommigen een oriëntaalse associatie met o.a. invloed van Arabische denkers. Ook is het vaak bediscussieerd of Spinoza al dan niet een atheïst was. In die zin is Spinoza de uitgelezen filosoof als aanleiding voor discussies tussen mensen van verschillende culturele en religieuze achtergronden.
Ten tweede raakt Spinoza aan de huidige milieu en klimaatdiscussie. Spinoza laat ons nadenken over onze verhouding tot de natuur, waarvan wij zelf ook een onderdeel zijn.
Ten derde kan Spinoza een bron van zingeving zijn (dit is ook het onderwerp van de zomercursus van de VHS). (Ware) kennis en wetenschap zijn voor Spinoza een weg naar zelfbegrip en naar geluk. "ik denk, maar God of de Natuur, denkt in mij". Ik ben lichaam en geest en ben één met de omringende wereld.

De artikelen gaan over de volgende onderwerpen.

Spinoza en God (Henri Krop en Yoram Stein): volgens Spinoza is het een grote vergissing om God een persoon te noemen.
God en de Natuur zijn één (de substantie) en alles voldoet aan de natuurwetten. De mens staat niet buiten de natuur maar is één met de natuur.

Kennistheorie en wetenschapsfilosofie (Henri Krop): De overtuiging dat we alles in principe wetenschappelijk kunnen kennen, maakt Spinoza tot een rationalist. Toch is de macht van de wetenschap in de praktijk beperkt. Mensen worden immers dikwijls door de levensomstandigheden in het nauw gebracht. Spinoza legt aan de hand van zijn 3 kennissoorten uit hoe we de werkelijkheid kunnen kennen.

Onze emoties: Spinoza's visie op de mens (Hannah Laurens): Spinoza beschrijft in de Verhandeling over de verbetering van het verstand hoe hij heen en weer geslingerd wordt door zijn emoties. Hij is op zoek naar het hoogste geluk dat hem voor eeuwig de grootste vreugde zou schenken. In de Ethica beschrijft hij dan ook uitvoerig hoe de emoties werken en hoe we daarin rust kunnen bereiken. Ons streven, onze Conatus, wordt versterkt door vreugde. Dat lijkt op hedonisme en egoïsme maar liefde voor jezelf houdt ook liefde voor de ander in. Egoïsme en altruïsme gaan hand in hand.

Politieke evenwichtskunst (Yoram Stein): Spinoza constateert dat mensen onderdeel zijn van de natuur en dat goed en kwaad beide vertegenwoordigd zijn. De mens wordt geleid door zijn Conatus. Spinoza's realistische uitgangspunten dwingen hem om, net als Machiavelli, te kijken naar de mens zoals hij is en niet zoals hij zou moeten zijn. De mens wordt geleid door zijn begeertes en doet daarom ook dingen die slecht zijn. Hij weet dat roken slecht is toch doet hij het. Hij heeft veel moeite zichzelf in bedwang te houden. Voor een samenleving heeft het dan ook weinig zin je te beroepen op morele principes. We hebben behoefte aan een staat die er via wetten de scherpste kantjes afslijpt. Spinoza beredeneert dat de democratie de beste staatsvorm is die de natuurlijke vrijheid en gelijkheid van mensen in stand houdt.

De laatste grote Islamistische filosoof (Michiel Leezenberg):  Spinoza betoogde in zijn Politiek Theologisch Traktaat dat het tolereren van afwijkende religieuze opvattingen niet tot conflict hoeft te leiden maar, integendeel, de maatschappelijke vrede juist dient. Spinoza betoogt dat de religieuze openbaring die de ware profeten geven niet bestaat uit oordelen of opvattingen die voor waar gehouden moeten worden. Zij bestaat uit wetten die gehoorzaamd moeten worden. Interessant genoeg staat deze visie van godsdienst dichter bij het Jodendom en de Islam dan bij het Christendom. Spinoza kende de Islam niet van dichtbij maar veel van de gedachten in het Theologisch Politieke Traktaat zijn verbonden met de gedachten van Maimonides, een middeleeuwse Joodse filosoof die in Islamitisch Spanje veel van zijn gedachten ontleende aan Arabische filosofen. Spinoza kende de geschriften van Maimonides, bekend is zijn werk: Gids der verdoolden.

Oefeningen in het goede leven (Paul Juffermans):  Reeds de oude Grieken (zoals Plato, Aristoteles en de Stoïcijnen) stelden vast dat mensen er vaak niet in slagen duurzaam geluk te bereiken. Maar moeten we wel aan deze kwetsbaarheid willen ontkomen om gelukkig te zijn? Of schuilt er juist in het omarmen van onze kwetsbaarheid iets goeds? Spinoza zoekt de oplossing in een realistische en praktische benadering van de mens. Enerzijds zoekt hij het geluk in een onvergankelijk en eeuwig goed, dat hij heel traditioneel "de liefde tot God" noemt, anderzijds beschouwt hij de mens als een uiterst fragiel wezen dat enkel kan bestaan in relatie tot andere mensen en dingen (niet in de laatste plaats zijn eigen emoties).
Filosofie, als discipline, impliceert een vorm van begrijpen. Door onze eigen emoties en verlangens te begrijpen vorderen we langzaam op de weg naar een meer duurzaam geluk. Dit streven naar begrip eindigt in het besef van de oneindige werkelijkheid  die Spinoza aanduidt met de aloude naam van God. Dit is het punt waar alle vormen van begrip samen komen.

De Spinozakring Soest heeft zes van de auteurs uitgenodigd om, in 6 zaterdagmiddagen, te beginnen op 28 september 2024, hun bijdrage aan het blad te komen presenteren.
Klik hier voor de aankondiging.


]]> Sat, 06 Jul 2024 12:27:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?speciaal-nunmmer-van-tijdschrift-spinoza- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000068 <![CDATA[Interview in Trouw met Ian Buruma Trouw 20240625]]> imblog
Naar aanleiding van het recente boek "Freedom's Messiah" van Ian Buruma, hield Yoram Stein een interview met Ian. Het interview, onder de titel "De bedreiging van het vrije denken is een van de grootste gevaren van onze tijd", is gepubliceerd in Trouw van 25 juni 2024, helaas achter een betaalmuur.

Ian Buruma toont zich bezorgd over eigentijdse beperkingen van vrije meningsuiting. Enige citaten:

"Ook nu wordt ideologie binnen universiteiten, musea en uitgeverijen gebruikt in een machtsstrijd om posities."

Hij verduidelijkt zijn standpunt met een persoonlijk voorbeeld. "In het begin van de #metoo periode heb ik een artikel geplaatst van iemand die beschuldigd was van seksueel wangedrag. Hoewel vrijgesproken door een rechtbank, was hij door de publieke opinie aan de schandpaal genageld, waardoor hij geen werk kon krijgen. Ik wilde met zijn verhaal een discussie op gang brengen, maar men vond dat ik hem geen ‘platform’ had mogen geven. Uiteindelijk moest ik het veld ruimen.”

"In een periode van polarisatie, waarin dogma’s meer gaan overheersen, komt het vrije denken in de knel."

"Transseksualiteit is bijvoorbeeld een onderwerp dat op Amerikaanse universiteiten zo goed als onbespreekbaar is geworden. De aanval op de vrijheid komt ook van rechtse Republikeinen die eisen dat bepaalde boeken — romans met homoseksualiteit als thema bijvoorbeeld, of kritische verhandelingen over de geschiedenis van slavernij in de VS — moeten worden geweerd uit onderwijsinstellingen en openbare bibliotheken.”

“Vrijheid is volgens Spinoza een kwestie van redelijk met je gevoelens om kunnen gaan. Hoe redelijker en onafhankelijker je kunt denken, hoe vrijer je bent."

Zijn boek, A Freedom's Messiah, is uitgegeven bij Yale University Press. Aan een Nederlandse vertaling wordt gewerkt.

Op 16 mei 2024 was Ian Buruma te gast bij de Amsterdamse Spinozakring.

Dit artikel verscheen ook in de Morgen van 10 juli 2024

Zie ook de recensie van Arnold Heumakers in de NRC van 27 februari 2025:

]]> Wed, 26 Jun 2024 10:46:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-in-trouw-met-ian-buruma https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000067 <![CDATA[Workshop Spinoza over vrijheid van meningsuiting]]> imblog
In deze workshop zullen experts uit Nederland en het buitenland zich richten op een van de klassieke verdedigers van de vrijheid van meningsuiting: Baruch Spinoza.
Organisatie:
Protestantse Theologische Universiteit
Locatie:
De Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam
Datum:
20 juni 2024
Sprekers
  • Henri Krop (Erasmus Universiteit Rotterdam): “Libertas philosophandi: Spinoza’s transformation of academic freedom into a political device”
  • Steph Marston (Birkbeck College) “Cultivating potentia: The systemic significance of freedom to speak in Spinoza’s TTP”
  • Justin Steinberg (Brooklyn College): “Spinoza on seditious speech”
  • Dan Taylor (The Open University): “Why do unfree republics prosper?”
Praktische informatie
Datum: 20 juni 2024
Tijd: 9.30 - 17.30 uur
Locatie: PThU, Filmzaal, De Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam
Alle presentaties en lezingen zijn in het Engels.
Aanmelden:
U kunt zich aanmelden door een e-mail te sturen naar r.bijlsma@pthu.nl. De inschrijving sluit op 13 juni.

Nadere informatie: Website Protestantse Theologisch Universiteit
]]> Thu, 30 May 2024 19:07:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?workshop-spinoza-over-vrijheid-van-meningsuiting https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000066 <![CDATA[Amsterdamse Spinozakring: discussie n.a.v. Freedom's Messiah]]> imblog
De aankondiging van de bijeenkomst van de Amsterdamse Spinozakring op donderdagavond 16 mei in de Openbare Bibliotheek van Amsterdam vermeldde:  Een discussie rondom Ian Buruma’s nieuwe biografie 'Spinoza: Freedom’s Messiah' [1], over de relevantie van Spinoza’s ideeën voor onze tijd.
 
Ian Buruma, trad in discussie met Steven Nadler (hoogleraar aan de University of Wisconsin in Early Modern Philosophy, Moral Philosophy, Jewish Philosophy, en schrijver van vele boeken over Spinoza), Irene Zwiep (hoogleraar Hebreeuws en Joodse Studies aan de Universiteit van Amsterdam) en Ronit Palache (journalist en schrijfster van Ontroerende Onzin, de joodse identiteit in het Nederland van nu) onder leiding van Gary Schwartz (gerenommeerd kunsthistoricus en Rembrandt deskundige).


Het panel. Vlnr Gary Schwartz, Ronit Palache, Irene Zwiep, Steven Nadler, Ian Buruma.
(foto Jan Mendrik)

Het volgende verslag is van Peter Eijgenhuijsen

Er was een levendige discussie tussen de leden van het panel en hieronder heb ik enkele van de uitspraken vastgelegd die uit de discussie naar voren kwamen. Het was niet mogelijk om de hele discussie vast te leggen.  

Was de Ethica het eerste zelfhulpboek? Was Spinoza een goeroe? Misschien niet zo'n vreemde gedachte, want hij wilde mensen gelukkiger maken.  
 
Een appel valt uit een boom. Hij moest vallen. Er is geen groter plan. Geen samenzwering. Er is niets bovennatuurlijks aan. Spinoza kijkt niet met ontzag naar de natuur, maar met een wetenschappelijke blik.   
 
Spinoza was slechts een ketter vanuit het standpunt van de gelovigen.  Voor anderen had hij slechts een andere blik op God.
 
Spinoza demystificeert, onttovert het universum. Van sacraal tot seculier.  
 
Spinoza was een groot projectiescherm. Iedereen eiste hem op, kon op hem projecteren wat ze wilden. Was hij een atheïst? Alleen voor degenen die zich God als een persoonlijke vader voorstelt. Was hij een Joodse filosoof? Niet volgens het panel. Een Joods genie? Evenmin. Hij stichtte geen officiële school, maar hij had wel volgelingen (en die heeft hij nog steeds).  
 
Heinrich Heine vergeleek Spinoza met Jezus Christus. De intellectuele liefde voor God wordt door sommigen gezien als een late bekering van Spinoza tot religie. De leden van het panel waren het echter niet eens met dit standpunt. Spinoza's woordenschat was beperkt. Hij gebruikte religieuze taal. Hij was geen vrij mens in de zin dat hij bestaande taal moest gebruiken.  
 
Intuïtie is in één moment begrijpen. Dit in tegenspraak met deductie, waarbij je stap voor stap begrijpt.   
 
Religies moeten zich richten op rechtvaardigheid en naastenliefde. Zij moet mensen leren zich fatsoenlijk te gedragen.
 
Wat zou Spinoza hebben gedacht over de demonstraties/rellen aan de Universiteit van Amsterdam met betrekking tot de Palestijnen in Gaza? Spinoza was geen actieve rebel. Toen niet en nu niet. Hij was een man van verstand en zou er thuis waarschijnlijk goed over hebben nagedacht. Een lid van het panel zei dat incidenten zoals die bij de UvA aanleidingen zijn om je gedachten te ontwikkelen.
 
Spinoza zette zich in voor tolerantie. Moet je tolerant zijn voor intolerantie? Niet volgens Spinoza.  
 
Spinoza streed wel tegen dogma's. Tegenwoordig zijn er nieuwe dogma's ontstaan, bijvoorbeeld in de vorm van complottheorieën. Een van de redenen waarom Spinoza nog steeds relevant is.  

Hebben beroemde Joden als Marx, Freud, Heine, Einstein en Spinoza iets gemeen? Ze woonden allemaal in een land dat niet van hen was. Ze behoorden bijvoorbeeld niet tot de Germaanse stam, maar ook niet tot de Joodse stam. Ze leefden in een leegte. Dat kan van invloed zijn geweest op hun ontwikkeling. Iemand zei dat Joden een rol hadden in Europa, vanwege hun onafhankelijkheid. Een aparte staat maakte daar een eind aan.
 
Spinoza had gemengde gevoelens over democratie. Hij was bang voor de menigte. De beste regeringsvorm hield waarschijnlijk het midden tussen aristocratie en democratie. Door een representatieve democratie werd de invloed van de menigte gecontroleerd. Democratie zoals besproken door Spinoza was een zeer beperkte vorm van democratie. Vrouwen hadden geen stemrecht, evenmin als afhankelijke burgers.   
 
Er is geen vrije wil volgens Spinoza. Vrijheid is niet reageren op wat er gebeurt, maar handelen van binnenuit.
 
Er is geen geheime boodschap in Spinoza's werken. Hij schreef precies wat hij wilde schrijven. De duidelijke boodschap van zijn werken is op zichzelf al spectaculair.   
 
Spinoza wordt gezien als een goede zaak. Hoe kun je zien dat hij vandaag de dag nog steeds heel betekenisvol is? Een lid van het panel vertelde dat er in New York een bakkerij is die Spinoza-bagels verkoopt. Er zijn geen Descartes-bagels of Hume-bagels maar wel Spinoza-bagels. Spinoza is nog steeds overal.

[1] Nederlandse vertaling:  Spinoza Filosoof van de vrijheid; uitgeverij Atlas contact

Download hier de PDF
]]> Mon, 20 May 2024 11:22:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?paneldiscussie-ask https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000065 <![CDATA[Een bezoek aan Willy Schuermans van de Spinozakring Lier (BE)]]> imblog
Lier (BE): een prachtig stadje met het huis van de schilder Oscar van Rompay en thuisbasis van de Spinozakring Lier

Leeswijzer: dit interview bestaat twee delen. Het eerste deel gaat over Lier en het huis van Oscar, het tweede deel gaat over de inzichten van Willy Schuermans over Spinoza

Op een van de mooie lentedagen begin april bracht ik een bezoek aan Willy Schuermans (82) in het schilderachtige middeleeuwse stadje Lier in België.


 
Het huis van Oscar aan de Vredebergstraat in Lier

Willy, die mij allerhartelijkst  ontving in het huis van Oscar, het als museum ingerichte huis van de kunstschilder Oscar van Rompay, waarover straks meer, richtte in 2013 de Spinozagroep Lier op. Hij ontving me met koffie en kweepeer-likeur, gemaakt van peren uit de tuin van het huis van Oscar.
 
Ik kende Willy vooral van de informatierijke website van de Spinozakring Lier. Op de website zijn veel door Willy vertaalde werken van Spinoza en Spinoza-volgers te vinden. De site is een lustoord voor ieder die Spinoza wil leren kennen. Willy heeft uitgebreid de omgeving van Spinoza belicht. Het Europa uit de 17e eeuw, de Nederlanden en de plaatsen waar Spinoza heeft gewoond. Hij heeft ook vroege biografieën van Spinoza opgenomen, zoals die door Colerus, Lucas en Bayle, met veel vertalingen van Willy’s hand. Er staan ook werken van Spinoza zelf op de site, eveneens met vertalingen van Willy. Zo komen we tegen: de Verhandeling over de verbetering van het verstand, het voorwoord van de Beginselen van de wijsbegeerte van Descartes, het Politiek Traktaat en de Voorreden van de Nagelate Schriften. Veel informatie is te vinden met betrekking tot de filosofie van Spinoza en uitleg daarvan. En vanaf 2013 houdt hij een Blog bij met een enorme reeks aan artikelen.
 
De Spinozakring Lier organiseert lezingen en cursussen. Veelal door zelf Willy gegeven, zoals zijn Ethica-cursus waarvan de uitgebreide slides op de site zijn te vinden. Soms geven ook anderen een lezing of cursus, zoals Herman de Dijn.
 
Willy is een fervent verzamelaar van boeken van en over Spinoza. Trots laat hij mij een exemplaar van de nagelaten schriften zien, in het Latijn, uit 1677, die hij tevoorschijn haalt uit een speciale lederen beschermdoos.



Willy Schuermans met een exemplaar van de Opera Postuma

Willy is behalve historicus en filosoof, ook Jurist en oosteuropakundige. En kunstliefhebber. Vanaf 2007 is Hij is voorzitter van de vzw (vereniging zonder winstoogmerk) die het huis van Oscar ven Rompay beheert.
Wie was de schilder Oscar (uitgesproken op zijn Frans als Oscàr) van Rompay (1899-1997)? Oscar was een uitstekende kunstschilder die in impressionistische stijl schilderde en die zijn opleiding onder andere in Parijs had gehad bij beroemde kunstschilders, zoals Maurice Utrillo.



De eetkamer met een zelfportret van Oscar van Rompay en daarnaast een winterbeeld van Lier

Zijn vader begeleide hem tijdens een studieverblijf in Montmartre, Parijs. Veel geld hadden ze niet maar zijn vader was schoenmaker en verdiende de kost door schoenen te herstellen van welgestelde burgers. Zijn moeder was tijdens een brand in haar keuken omgekomen toen Oscar nog slechts 7 jaar oud was. Oscar maakte later diverse schilder-reizen. Behalve naar Parijs ook naar Collioure (Zuid Frankrijk), Spanje (Cordoba, Sevilla), Italië (Venetië). En hij legde natuurlijk het wonderschone middeleeuwse Lier op talloze schilderijen vast. Hij maakte landschappen, stadsgezichten, naakten, stillevens en was ook heel goed in het portretteren van mensen. Zo zijn in het huis veel portretten bewaard gebleven, o.a. van de schrijver en dichter Felix Timmermans (1886-1947), een goede vriend van Oscar.



Portret van Felix Timmermans

Willy leidde mij door het, als museum ingerichte huis waarin de authentieke inrichting en sfeer van de schilder bewaard is gebleven. Oscar kon zich het grote huis permitteren omdat hij trouwde met de dochter, Jeanne van der Wee, van een schatrijke schoenenfabrikant. Het historische en uitstekend onderhouden huis uit 1850 is mooi en groot genoeg om een volwaardig museum genoemd te kunnen worden. Het moet een kapitaal gekost hebben. Oscar wilde dat het na zijn dood in 1997 in zijn geheel bewaard zou blijven. Hij liet zijn collectie, het huis en de tuin in haar geheel na aan de vereniging na waarvan Willy nu de voorzitter is. Er was ook nog geld voor het onderhoud maar dat is niet voor eeuwig. Het museum is een privé museum en is alleen op afspraak toegankelijk want het in dienst moeten nemen van personeel voor normale opening en publiekstoegang is financieel niet haalbaar.



Oscar van Rompay was ook een kundig tekenaar

Willy kwam al vroeg in zijn jeugd in contact met Oscar omdat Willy’s vader en Oscar bevriend waren. Oscar was een wat wereldvreemde man en het was nooit zeker of hij je binnen wilde laten ook al was je zijn vriend. Heel bijzonder is ook dat Oscar zijn hele leven niets van zijn werken verkocht. Bijna zijn hele oeuvre (ca 4000 tekeningen en schilderijen) zijn bewaard gebleven en allemaal in het huis.



Deel van de tuin met de historische druivenkas

Het museum draait nu met vrijwilligers. Ook voor onderhoud van de tuin. Een grote tuin. Een schitterende tuin. Restant van een tuin van een aangrenzend klooster. De tuin heeft een keur aan perenbomen, buskes hagen en een historische druivenkas waar Frankenthaler druiven gekweekt worden. De wijnstruiken stammen nog van rond 1900. Alles wordt door vrijwilligers liefderijk onderhouden. De tuin is in meerdere opzichten historisch. Wat mij aansprak is dat huwelijk van Johanna van Castilië (Johanna de Waanzinnige, 1479-1555) en Filips de Schone is voltrokken in Lier op 20 oktober 1496, in de Sint-Gummaruskerk. En het feest zou zich ook hebben afgespeeld in deze kloostertuin. Johanna was de moeder van keizer Karel V. Filips stierf reeds in 1506. Zijn lijk werd gebalsemd en in een loden kist gelegd die Johanna in haar slaapkamer liet plaatsen. Elke ochtend liet ze de kist openen. Ook als zij op reis ging nam ze het lijk van haar echtgenoot met zich mee.



Gezicht op de Sint-Gummaruskerk vanuit de Vredebergstraat

Terug naar Spinoza.

De organisatie van de Spinozakring Lier is in handen van, behalve oprichter Willy, nog twee mensen: zijn partner Ingrid de Bock en webmaster Willy Schuyesmans.
De bijeenkomsten worden gehouden in het tuinatelier van het Huis van Oscar dat in het centrum van Lier ligt.

In het volgende beschrijft Willy, op enkele vragen van mij, zijn fascinatie voor Spinoza. Zijn enthousiasme voor Spinoza is aanstekelijk en ook zijn Vlaamse taal is om van te genieten.

Hoe kwam je in contact met Spinoza?
 
Wie in Vlaanderen in de jaren 60 van vorige eeuw op de universiteit ‘Letteren en Wijsbegeerte’ ging studeren kon Spinoza moeilijk ontlopen. Hij was toen voor mij niet meer dan een naam in een cursus filosofie of een voetnoot in een cursus natuurrecht.
 
Na het voltooien van mijn eerste universitaire studie kwam Spinoza al snel in mijn boekenvizier. Omdat ik druk in de weer was met de opbouw van een referentie-bibliotheek bezocht ik aan de Antwerpse Meir geregeld het antiquariaat van de Slegte, toen zijn allereerste in Vlaanderen. In 1967 vond ik daar W. G. van der Taks Bento de Spinoza, een deeltje uit de toen bekende reeks ‘Helden van de geest’ (Kruseman, Den Haag): hoewel de eerste editie van dat boek dateert van 1928 vind ik het nog steeds een aanrader.
 
Kort nadien ontdekte ik daar Fred Sassens ‘Kerngedachten van Spinoza’ (1967). een goed ingeleide bloemlezing die me voor het eerst direct confronteerde met de gedachtewereld van Spinoza. En, dat smaakte naar meer: ik wilde onverwijld de verzamelde werken van Spinoza in mijn bibliotheek hebben. Op 17 augustus 1968, in casu een belangrijke datum, kocht ik de vierdelige pocketeditie Spinoza Oeuvres (GF Texte Intégral) in de vertaling van Franse Spinoza-pionier Ch. Appuhn voorzien van zijn commentaar. Die aankoop was decisief: sedertdien week Spinoza niet meer van mijn zij...
 
Ter aanvulling van dit ‘contactverhaaltje’ vermeld ik de Spinoza-biografie van Theun de Vries, nog steeds een waardevolle instapbiografie en ook mijn kennismaking met twee academische Spinoza-auteurs, een Nederlander en een Vlaming: Wim Klever (Universiteit Rotterdam) kon mij boeien met zijn Zicht op Spinoza (1994) en met zijn Een nieuwe Spinoza (1995). Heel wat jaren nadien ontdekte ik Spinoza, de doornen en de roos (2009), een basisboek voor elke Spinozavriend van de Lovaniensis Herman de Dijn.
 
Mijn contact met Spinoza liep dus via een aantal boek-stapstenen. De genoemde auteurs wezen mij de weg naar de geschriften van BDS en ik ben ze daar erg dankbaar voor. Maar mijn vervolgstudies en mijn beroepsbezigheden lieten mij weinig tijd om me in te graven in het leven en de levensleer van de filosoof die mijn leven ging veranderen. Dat kon eerst ten volle zijn beslag krijgen toen ik met pensioen was...

Wat betekent Spinoza voor je?
 
Boeken kunnen je leven veranderen. Een dooddoener, zeker, maar boeken kunnen dat echt! Hoewel in vorige eeuw honderden auteurs mijn pad kruisten, had ik zoiets zelf nog nooit ervaren. Tot ik mij grondig verdiepte in Spinoza. Een vijftal aspecten van die ‘levensverandering’ wil ik wel kort belichten.
 
1 Toen ik dertien-veertien was, vervreemde ik allengs van het Rooms-katholicisme waarin ik nogal lauw was opgevoed. Een half leven later werd de spirituele leemte die erdoor was ontstaan door de geschriften van Spinoza (grotendeels) opgevuld. Van ‘verandering’ gesproken...
 
2 Spinoza’s filosofie is échte filosofie, d.w.z. een filosofie die niet voor de school maar voor het leven werd geschreven. Zijn leer is een existentieel-authentieke levensfilosofie, die mij elementen aanreikte om tot een gavere wereldbeschouwing te komen en die mijn kennis over de psychologische mechanismen van mijzelf en die van mijn naasten rationeel fundeerde. Kan er iets nuttiger zijn?
 
3 Spinoza’s leer over Staat & Recht (zoals die verscholen zit in het TTP en het TP) bracht wat meer orde in de even scholastieke als disparate kennis die mij op de universiteit werd bijgebracht.
 
Wat de regeringsvorm betreft onderschrijf ik Spinoza’s visie dat de hoofdopdracht van een staat neerkomt op het garanderen voor zijn onderdanen van interne én externe veiligheid, op het waarborgen van vrijheid en last but not least op het recht van residueel verzet van burgers tegen elke overheid die die basisplichten niet nakomt.
 
Wat het recht betreft deel ik Spinoza’s visie over het ontstaan van het recht met de distinctieven die hij hierbij maakt. Wie geopolitiek belangstelling heeft kan dagelijks vaststellen hoe actueel Spinoza’s visie over internationaal recht is...
 
Wat de verhouding kerk-staat betreft: onderschikking van de eerstgenoemde aan de tweede en absolute scheiding tussen beide. In Vlaanderen zijn deze beide principes nog niet volkomen gerealiseerd en wat de rest van de wereld betreft...
 
4 Spinoza veroorzaakte een shift in mijn historische belangstelling. Opgeleid als mediëvist aan de UGent in de positivistische traditie van Henri Pirenne (1862-1935), verplaatste mijn historische belangstelling zich naar onze Tachtigjarige Oorlog en vooral naar de 17de eeuw en de Gouden Eeuw van de Republiek.  Ik hou me nu nog uitsluitend met die historische materies bezig. De mediëvist vervelde allengs tot een dixseptièmiste.
 
5 De studie van Spinoza’s geschriften en van de secundaire literatuur van mijn Spinoza-bibliotheek die bijna 1000 nummers telt, vullen mijn dagen en in mijn studieruimte geeft Bento present via een repro op ware grootte van het Wolfenbüttel-portret. De lichtjes in zijn priemende ogen manen mij tot naarstigheid.
 
Uit wat ik net vertelde, blijkt dat ik, wat overdreven gezegd, een leven VOOR en een leven NA Spinoza heb. Maar ik haast mij eraan toe te voegen dat ik geen volgeling ben van Spinoza, maar een navolger. Dat scheelt!
 
Afrondend wil ik de vraag ‘Wat betekent Spinoza voor u?’ ook nog eens beantwoorden in de even bondige als mooie woorden van de eminente Nederlandse Spinoza-pionier Willem Meijer (1842-1926) die ik zeer bewonder:
 
‘Als men mij vraagt, hoe ik het leven bezie, dan antwoord ik: van boven af en van de zonzijde. En dat is mij mogelijk geworden, sedert ik heb leren zien door de brillenglazen, die Spinoza geslepen heeft.’

Zijn er teksten van Spinoza die je in het bijzonder aanspreken?
 
Al wat kan worden gelezen tussen de woorden ‘Experientia me docuit’ (TIE) ("de ervaring heeft mij geleerd") , vermoedelijk de oudste Spinoza-woorden die tot ons kwamen en de woorden ‘Sed de his satis’ (TP) ("maar hiervan nu genoeg"), de laatste woorden die ons van Spinoza bereikten, vormt het primaire studiedomein van Spinoza-onderzoekers. De interne samenhang van het nagelaten oeuvre is zo groot dat het uitkiezen van één geschrift of van enkele teksten niet meer is dan spielerei. Wat niet belet dat ik er mij graag toe leen en dat elke lezer recht heeft op een persoonlijke voorkeur. Omdat u er naar vraagt, ziehier de mijne.
 
1 Ik heb een boon, een grote mag ik wel zeggen, voor het Theologisch-Politiek traktaat. Het stond lang in de schaduw van de Ethica en hoewel er in vorige eeuw in dit opzicht veel veranderde, zoals de uitmuntende bibliografie in de recentste Spinoza-editie in de Bibliothèque de la Pléiade dat nog eens bevestigde, aarzel ik niet om het TTP  voor deze gelegenheid als numero uno op mijn ereschavotje te hijsen.  
 
Als ik het TTP in vertaling lees, dan gebruik ik steeds een Engelse, namelijk die van Silverthorn en Israel (Spinoza, Theological-Political Treatise, edited by Jonathan Israel, translated by Michel Silverthorn and Jonathan Israel). Een meester-vertaling in vlot leesbaar Engels: wie zich een idee wil vormen wat Spinoza echt in zijn hoofd had toen hij zijn Latijnse zinnen ‘neerpluimde’ leze deze vertaling. Ik raad beginnende lezers altijd aan niet te aarzelen om at random het TTP op te slaan en erin te lezen.
 
2 Ik herlees graag de langere teksten in de Ethica. Die doorbreken de dominante, stroeve geometrische format van het Ethica-betoog en onthullen - voor wie tussen de lijnen kan lezen - aspecten van Spinoza’s persoonlijkheid. Heerlijke filosofische lectuur en eveneens zeer geschikt voor instappers.
 
3 Spinoza’s wijsheid parels liggen verstrooid doorheen heel zijn oeuvre. Wie er bij de lectuur een boven water haalt, zal er in de context meer van genieten dan wanneer hij die tot zich neemt aan de lopende meter op sites als ‘Citaten.NET’
 
Aan mijn hart ligt de laatste, helaas dood ‘gecitaterde’ regel van de Ethica die Spinoza aan Cicero ontleende en er, naar zijn gewoonte, een draai aan gaf:

‘Sed omnia praeclara tam difficilia quam rara sunt.’
("Doch al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam")

Die allerlaatste woorden van de Ethica slaan evident op wat voorafgaat, maar ik puur er een leefregel uit die ik eenieder kan aanraden. Ik interpreteer de woorden dan als volgt: ‘Beste lezer, streef in je leven naar excellentie, die is moeilijk te vinden en best lastig te bereiken, maar de inspanning loont.

Wat heeft Spinoza ons heden ten dage nog te bieden?
 
Spinoza’s tijd ligt bijna vier eeuwen achter ons: het kan dus niet anders dan dat een en ander in zijn geschriften niet meer bruikbaar is. Maar Spinoza’s actualiteit staat buiten kijf. Enkele voorbeelden van die actualiteit.
 
1 Spinoza’s geschriften zijn een uitstekende inleiding tot de studie van de filosofie. Studenten filosofie en al wie zich verdiepen wil in de wereld van de wijsbegeerte kunnen er hun voordeel mee. Spinoza zet zijn lezer meteen in het filosofie-bad en introduceert hem ‘als het ware bij de hand’ in de wereld van de wijsbegeerte en haar eeuwenoude onopgeloste problemen. Kan het mooier?
 
2 Spinoza’s filosofie kan een reddingsboei zijn voor wie zich niet meer thuis voelt in de wereld van fantasie en bijgeloof, basis ingrediënten van de drie openbaringsreligies. Wie Spinoza bestudeert, ontdekt een rationele metafysica die misschien een spirituele leemte kan opvullen of kan bijdragen tot de opbouw en fundering van een persoonlijke wereldbeschouwing.
 
3 Spinoza’s filosofie is in essentie een levensleer die de mogelijkheid aanreikt om het leven te baseren op een rationele ethiek. Zijn cognitieve psychologie kan, voor wie zich wil inspannen, gemoedsrust en harmonie brengen in het leven.
 
4 Zoals net gezegd, bevat Spinoza’s Staats-en Rechtsleer leerstukken die ongemeen belangrijk zijn voor de wereld van vandaag en aan actualiteit niets hebben ingeboet.
 
5 Ik deel de mening van neo-kantiaan Arthur Libert die stelde dat de belangrijkste nalatenschap van Spinoza misschien wel te zoeken is in zijn levenslange strijd om overgeërfde en aangewaaide opvattingen te overstijgen en in zijn passie om een persoonlijke levens-en wereldbeschouwing te construeren: een exempel, om het met Kant te zeggen, voor allen die durven te denken (zie onze site, homepage/spinozakenners van vroeger/Arthur Liebert).
 
6 Tot slot nog dit: ik heb een hekel aan auteurs die het gedachtengoed van Spinoza manipuleren om een actuele ideologie te onderbouwen of luister bij te zetten. Erger nog, wetenschappelijk gesproken, zijn zij die anachronismen niet schuwen en eigentijdse opvattingen gebruiken om meningen en houdingen van de 17de eeuwse Spinoza te beoordelen.

Wat raad je mensen aan te lezen van/over Spinoza
 
Mijn antwoord beperkt zich tot Spinoza’s geschriften en tot Spinoza-boeken die in onze taal zijn geschreven of omgezet, maar weet wel dat kiezen ook altijd verliezen is.
 
Ik adviseer beginnende lezers altijd om meteen - in rechte lijn - op Spinoza’s geschriften toe te stappen. Secundaire literatuur is onontbeerlijk om hem met diepgang te begrijpen maar dat soort literatuur is en blijft secundair en bovendien is er veel kaf onder het koren. Wie Spinoza in vertaling leest, beseft dat hij altijd eerst de vertaler leest en dan eerst Spinoza. In de wetenschap dat geen enkele vertaling gaaf is, raad ik Spinoza-vrienden altijd aan twee of meer vertalingen te gebruiken om pittfalls te vermijden.
 
1 De 17 eerste paragrafen van het TIE vormen ‘een geschriftje’ op zichzelf. Driewerf een inleiding: tot het TIE, tot het hele oeuvre van de auteur en in beperkte mate tot de filosofie in het algemeen. Toegankelijk voor iedereen maar caute: er staat meer te lezen dan er gedrukt is...
 
2 Zoals ik eerder al zei: een betere Spinoza- warming up dan de grotere prozadelen van de Ethica en capita selecta van het TTP  bestaat niet.
 
3 Snuisteren in Spinoza’s Brieven (de Wereldbibliotheek-editie) is altijd een even leuke als instructieve bezigheid en laat ons toe hier en daar een glimp op te vangen van de ingehouden passie van Spinoza.
 
Instappers (les Nuls, zeggen de Fransen) kunnen terecht bij de trilogie van Jan Knol en ze zullen vast ook plezier beleven aan het leukste Spinoza-boek in de Lage Landen, Spinoza’s Achtbaan van Bindervoet en Pfaeltzer, alle bij de Wereldbibliotheek. Wat van Steven Nadlers in onze moerstaal werd omgezet is plichtlectuur; de publicaties van Klever, nog steeds de meest geciteerde Nederlander in Spinoza-bibliografieën; als het wat technischer mag zijn kunnen de twee eerder genoemde studies van Herman de Dijn worden bestudeerd met van Buurens Spinoza, zijn filosofie in 50 sleutelwoorden in de aanslag.  
 
Tot slot nog enkele academische publicaties die geen Spinoza-fan(aat) over het hoofd mag zien:
 
H. Krop, Spinoza, een paradoxale icoon van Nederland, Amsterdam, 2014. Meesterlijk.
 
J. M.M. van de Ven, Printing Spinoza, A descriptive Bibliography of the Works Published in the Seventeenth Century, Leiden, 2022. Indrukwekkend monnikenwerk.
 
J. Israels, Spinoza Life & Legacy, Oxford, 2023. Voorlopig alleen maar in het Engels te lezen. Een baksteen van een boek maar erg goed gestructureerd zodat hoofdstukken als afzonderlijke essays kunnen worden gelezen. Onmisbaar.

Is er een relatie tussen kunst en Spinoza?
 
Die relatie is er zeker.
 
1 Kunst is het domein van verbeelding en passie. Spinoza-lezers weten dat die twee begrippen een fundamentele rol spelen in zijn filosofie.
 
2 In het oeuvre van Spinoza komt ‘kunst’ niet op directe wijze ter sprake, maar dat betekent niet dat er geen teksten zijn die ermee in verband kunnen worden gebracht. Ik verwijs hier naar E IV, 44 waarin Spinoza zich positief uitlaat over het genieten van kunst. Maar in de geest van zijn filosofie voeg ik er meteen aan toe: voor zo ver dat genieten van kunst laetitia en geen tristitia veroorzaakt.
 
3 Spinoza gaf kunst in zijn leven ook een plekje. Het is bekend dat hij van toneel hield en uit de inventaris van zijn ‘zolderkamerbibliotheek’, zoals samengesteld bij overlijden, weten we dat Bento ook van literatuur hield.
 
4 En dan is er de Ethica. Ik aarzel niet om dat boek te beschouwen als een kunstwerk sui generis. Spinoza bracht de kunst van het rationeel filosoferen tot een onovertroffen hoogtepunt door de schepping van een (in hoge mate) coherent filosofisch systeem met een verborgen esthetische dimensie.
 
5 De Ethica heeft wereldwijd sporen nagelaten in het werk van talrijke prozaschrijvers en dichters. Sommigen van onze Tachtigers waren getroffen door de poëtische kracht die zij in de Ethica ontdekten. Het is bekend dat Herman Gorter een Ethica-vertaling maakte. In de wereldliteratuur verwijs ik naar reuzen als Lessing, Goethe, Coleridge, Eliot, Borges, Teixeira de Pascoaes et j’ en passe.
 
5 Tenslotte nog een woordje over schilderkunst, een kunstdomein dat mij ook vandaag nog sterk bezig houdt. N.a.v. de recente Vermeer tentoonstelling in Amsterdam las ik Vermeer mit Spinoza gesehen (Berlin, 1997), een studie van de Duitse kunsthistoricus, filosoof en musicoloog Hubertus Schlenke, die Vermeer bekeek door de brillenglazen van Spinoza. Hij herkende in Vermeers doeken duidelijke sporen van Spinoza’s filosofie!

Merk je in de Spinozakring Lier dat er belangstelling is voor Spinoza?
 
In 2013 heb ik Spinoza Kring Lier opgericht. Dat kon omdat ik meteen de hulp kreeg van Willy Schuyesmans, journalist, schrijver van tal van jeugdromans en bovendien ook een computer deskundige. Hij ontwierp onze website en vervult al 12 jaar trouw de rol van SKL-webmaster.  
 
Spinoza Kring Lier (SKL) is niet bedoeld als een ledenvereniging maar als een (bescheiden) Spinoza-platform dat via een website en lezingen het gedachtegoed van Spinoza in Vlaanderen meer bekend wil maken. Maar het is knap lastig om mensen te overtuigen van de actualiteit en van de waarde van de filosofie van een zeventiende eeuwse joods-Hollandse wijsgeer, die in het Latijn schreef, voor zijn hoofdwerk een geometrische format koos die meer afstoot dan aantrekt en zijn betoog overlaadt met moeilijke begrippen...
 
In het verleden steunde de werking van SLK op twee pijlers. De eerste en de belangrijkste is de SLK-website.  Die richt zich tot beginnende lezers maar biedt ook veel studiemateriaal voor meer beslagen Spinoza belangstellenden. Spinoza’s teksten publiceer ik op de site ALTIJD tweetalig zodat wie nog wat overhield van zijn schoollatijn mijn vertalingen zelf kan beoordelen en verbeteren. Dat is van belang want zoals een Italiaans spreekwoord terecht zegt, elke vertaler is een verrader. Na bijna 12 jaar schreef ik bijna tweeduizend bladzijden waarin eenieder zijn gading kan vinden. Zo wordt voor de bezoekers van de site de weg naar bibliotheek of boekhandel een stuk korter gemaakt, dat is althans wat ik hoop.
 
De bezoekersaantallen van de site stelden mij eerst wel wat teleur, maar, zoals collega blogger Karel D’huyvetters me ooit eens zei: ‘Spinoza is niet voor iedereen!’ en bovendien citeer ik hier graag de Zwijger:

'Point n’est besoin d’espérer pour entreprendre, ni de réussir pour persévérer.’
"Het is niet nodig te hopen om te ondernemen noch te slagen om te volharden"

De tweede pijler bestaat uit lezingen waarmee ik de boer opging in Antwerpen en Lier. Omdat ik zowel over Spinoza’s leven als over zijn leer een nogal persoonlijke visie ontwikkelde, verzorgde ik de lezingen meestal zelf: de kern van mijn aanbod bestond uit een algemene inleiding tot de filosofie van BDS (vijf interactieve lessen); een inleiding tot de
Ethica (vijf lessen); Spinoza en het christendom (één lezing); Spinoza een filosoof uit de tijd van de Barok (één lezing).
 
SKL nodigde T. Beekman uit n.a.v. haar boek Door Spinoza’s lens (2012), een voor mij teleurstellende want geïnstrumentaliseerde kijk op BDS; ook Herman de Dijn kwam langs, een onderlegd Spinoza-kenner die nooit de ‘ware Spinoza’ uit het oog verliest. De opkomst voor die lezingen waren, gelet op thema en context, altijd behoorlijk: zowat tussen 40 en 80 deelnemers.

Hoe leeft Spinoza in België?
 
België is de naam voor een land met drie gemeenschappen. Ik heb het hier uitsluitend over Vlaanderen, de Nederlandstalige Gemeenschap. Dat Spinoza ook in Vlaanderen ruim aandacht krijgt, blijkt uit het volgende.
 
1 Vlamingen laven zich gretig aan Spinoza-boeken die ook bij ons vlot over de toonbank gaan. In Vlaanderen waagt zich af en toe ook een uitgever aan een Spinozaboek, ten onzent altijd een gebeurtenis die getuigt van ondernemerszin...
 
2 Op academisch vlak scheert Spinoza geen hoge toppen. De paus van de Spinoza-scholars was  Herman de Dijn (KUL, op emeritaat): hij bestudeerde vanuit zijn christelijke overtuiging de filosofie van Spinoza grondig, schreef twee populaire Spinoza-boeken en wist via talrijke lezingen een ruim publiek te boeien.
 
3 Op het net zijn twee Vlaamse Spinoza-sites actief: Spinoza in Vlaanderen van de vertaler-commentator Karel D’huyvetters en mijn eigen website Spinozakringlier.weebly.com waarover ik het al had.
 
4 Het Spinoza-publiek in Vlaanderen bestaat, wereldbeschouwelijk bekeken, uit twee groepen: rooms-katholieke christenen en vrijzinnigen.
 
De eerste groep is samengesteld uit overtuigde, minder overtuigde en buitenkerkelijke christenen. De filosofie van Spinoza geniet hun belangstelling om grenslijnen af te bakenen tussen hun onwankelbare christelijke geloofsovertuiging en Spinoza’s religieuze opvattingen. Minder dogmatische christenen tonen zich soms wel eens bereid om elementen van zijn leer in hun christelijke visie te integreren.
 
De tweede groep bestaat uit niet-kerkelijke vrijzinnigen. Velen van hen zijn lidmaten van het Humanistisch Verbond of Vrijmetselaar. Sinds 2010 is in Oostende, Koningin der Belgische Badsteden, ook een loge actief die zich ‘Spinoza’ noemt. Of Spinoza’s levensfilosofie en wereldbeschouwing naadloos aansluit bij de vrijmetselaarsideologie is  een kwestie die vatbaar is voor discussie.

Tekst: Willy Schuermans (beantwoording vragen over Spinoza) en Jan Mendrik
Foto’s: Jan Mendrik (jmendrik@gmail.com)
 
13 mei 2024
 
Een publicatie van www.spinozakringsoest.nl .
 
En vergeet ook de site van de Spinozakring Lier niet te bekijken: https://spinozakringlier.weebly.com/ .

Downloadbare pdf van dit artikel

]]> Mon, 13 May 2024 11:32:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?een-bezoek-aan-willy-schuermans-van-de-spinozakring-lier--be- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000064 <![CDATA[Boekpresentatie "Spinoza in het Torentje"]]> imblog
Op zondagmiddag 21 april 2024 werd in Den Haag op de Laan van Poot op een creatieve locatie, de Appelloods. Het publiek zit daar rond een soort leeuwenkuil waarin het spektakel zich afspeelt. Dirk Noordman speelde met partner een dialoog tussen Mark Rutte en Spinoza. Vervolgens gaven deskundigen Henri Krop, Alexander Rinnooy Kan en Pieter Paul van Besouw hun visie op het door "Rutte" en "Spinoza" geopperde vraagstuk. Daarna werd het eerste exemplaar van het boek aangeboden aan Jeroen Vervliet. Hij is voorzitter van de Grotius Foundation en de bibliothecaris van Luxembourg Centre for European Law van de Universiteit van Luxemburg.



Een eerste door "Rutte" en "Spinoza" besproken vraagstuk betrof de aard van de mens.
Spinoza beschouwt de mens als natuurverschijnsel. Rutte: wat is die menselijke natuur? Ik zie alleen maar meer tegenstellingen en bedreigingen. Spinoza: mensen hebben behoeften aan veiligheid en worden door hun emotie's gestuurd. De politiek moet dat in banen zien te leiden.
Rinnooy Kan legde vervolgens uit dat er bij verschillende mensen verschillende inzichten zijn en dat de politiek op zoek moet naar het compromis. Spinoza lijkt daar geen begrip voor te hebben. De Grieken hadden dat beter door. Hij heeft het over macht en tegenmacht. Maar je moet wel een oplossing verzinnen waar iedereen mee kan leven.
Van Besouw:  de mens en zijn emoties zijn bij Spinoza gedetailleerd uitgewerkt maar er is ook een hiërachie, een piramide van Maslov. Die is bij Spinoza niet te zien. De overheid moet behalve in de voorzieningen voor de mensen ook stabiliteit bieden. De mensen moeten ergens op kunnen rekenen.
Krop legde uit dat het democratieconcept van Spinoza completer ontwikkeld is dan bij de Grieken. Ieder moet zich kunnen ontwikkelen en mee kunnen doen, alle bevolkingslagen, ook de vrouwen. Spinoza bewoog zich bewust in kringen buiten de religieuze en wetenschappelijke. Hij besprak zijn ideeën primair in kringen van gewone geïnteresseerde mensen.
Spinoza dacht niet alleen maar in termen van macht en tegenmacht. Samenwerking is ook belangrijk, medemenselijkheid ("niets is belangrijker dan een medemens"), medeleven en liefde zijn positieve emoties die blijdschap geven en daarom de mens in die richting sturen.
De mondige, vrij denkende, burger staat bij Spinoza centraal. De overheid moet onder kritiek gesteld kunnen worden.
Van Besouw ziet het liever anders: de politiek moet leiding geven. Rinnooy Kan valt hem bij: Rutte is van het type pappen en nathouden. De overheid moet een visie hebben.

In een volgende discussie tussen "Rutte" en "Spinoza" werd de vraag gesteld: Hoe kunnen de mensen vredig met elkaar samenleven. Is er niet een centraal gezag nodig waaraan mensen zich volledig overleveren. Ze krijgen daar veiligheid, ontplooiingskansen en Welzijn voor terug.
Krop legt uit dat Spinoza vrijheid voor burgers nastreeft maar ze moeten zich wel aan de wet houden. Vrede is iets dat primair tussen mensen onderling begint. Het gaat mis als ieder zijn eigen gelijk wil halen. Wat is de taak van de overheid?
Van Besouw: Spinoza legt de nadruk op wetten. Maar de mensen komen juist tot bloei als er zo min mogelijk wetten zijn. De overheid moet zoveel mogelijk terugtreden.
Rinnooy Kan: Zo min mogelijk wetten, wat is dat? Er moeten wel knopen doorgehakt worden in het land en we moeten een richting op. Ik mis die benadering bij Spinoza.
Van Besouw verwacht veel van het onderwijs: een soort inburgeringscursus waarin mensen goede manieren leren.
Rinnooy Kan: Opvoeding en onderwijs is inderdaad van cruciaal belang. Je moet kinderen jong wennen aan verantwoordelijkheid voor de samenleving. Dat levert wat op. Zijn dochter heeft daar onderzoek naar gedaan en die benadering werkt echt.
Krop: Naast wetgeving is ook handhaving nodig. Als een overheid niet handhaaft verliest zij gezag.
En tussen burgers en overheid is ook vertrouwen nodig. Niet alleen van de burgers naar de overheid maar ook andersom. Hij ondersteunt een eerder gemaakte opmerking van van Besouw: ministers die weglopen en hun taak achterlaten geeft niet het idee dat zij hun baan en de burgers serieus nemen.

In de laatste discussieronde was één van de onderwerpen de toeslagenaffaire. Moest de regering de wetgeving hier zo hard handhaven? Rinnooy Kan stelt dat wetgeving niet alles kan regelen. Er moet ook plaats zijn voor humaniteit.
Een andere opmerking van Rinnooy Kan is dat de roep om continuïteit van de overheid ook wel dubbel is. Het mooie van democratie is ook juist dat ze flexibel kan reageren op de wensen van burgers. Beweeglijkheid is in die zin ook een waarde. En de democratie staat gelukkig nog fier overeind. In onderzoeken blijkt dat zij in populariteit niet afneemt.

De sessie werd besloten met een dankwoord door Dirk Noordman waarin hij memoreerde dat Spinoza schetst dat we worden heen en weer geslingerd tussen Hoop en Vrees. Laat dat vooral Hoop zijn, aldus Dirk en laten we hopen dat de overheid die kan geven.
Dirk Noordman nam de gelegenheid te baat om een warm pleidooi af te steken voor een uitbreiding van de Spinoza-bibliotheek in óf bij de Domus Spinozana in Den Haag.
Met dit punt in gedachte bood Dirk het eerste exemplaar van zijn boek aan, aan Jeroen Vervliet.

Bij de borrel kwam ik in gesprek met Alexander Rinnooy Kan en zijn vrouw. Zij waren overduidelijk trots op hun dochter. Als je een stukje schrijft noem je haar dan ook, zei haar moeder? Ze heet Willemijn.
Wat mooi: ouders blijven trots op hun kinderen. Ik herken dat. Heel vertederend.



Dirk Noordman - Spinoza in het Torentje
ISBN: 9789028453166
Verschijningsdatum: 9 april 2024

Zie ook de recensie door Gonny Pasman van de Spinozakring Soest.

Andere recensies:
Stretto Magazine voor kunst, geschiedenis, filosofie, literatuur en muziek.

]]> Sun, 21 Apr 2024 18:59:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?boekpresentatie--spinoza-in-het-torentje https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000062 <![CDATA[Spinoza's portret van Barend Graat onderzocht]]> imblog
Kunsthistorica Anna Koldeweij deed een onderzoek aan het portret van – vermoedelijk - Spinoza door de Amsterdamse schilder Barend Graat (1628- 1709).
 
Op 18 april 2024 hield zij voor een goed bezochte bijeenkomst (ca 70 aanwezigen) van de Amsterdamse Spinozakring een presentatie over het schilderij van Barend Graat, uit 1666 waar een persoon geportretteerd is waarvan men vermoed dat het Spinoza is. Anna concludeert na haar uitgebreide onderzoek dat alles erop wijst dat het schilderij inderdaad door Barend Graat is gemaakt en dat de persoon op het schilderij, met zeer grote waarschijnlijkheid, inderdaad Spinoza is. Dit zou dan het enige bekende portret van Spinoza zijn dat tijdens zijn leven door een portrettist gemaakt is.
 
Anna vertelde met groot enthousiasme over haar zoektocht. Over de herkomst van het portret is weinig bekend. Het werd door kunsthandelaar Constant Vecht in 2013 aangekocht in Parijs en sindsdien is er veel gespeculeerd over de vraag of de geportretteerde persoon inderdaad Spinoza is. [1]



Het portret uit 1666 van vermoedelijk Spinoza, door Barend Graat.

Anna Koldeweij heeft het schilderij op vele aspecten onderzocht. De authenticiteit (is Barend Graat inderdaad de schilder, is het inderdaad 17e eeuws?), de gelijkenis van de persoon op het portret met andere bekende portretten van Spinoza, de stijl, sfeer en iconologie in het schilderij.
 De stijl van het schilderij is classicistisch. Dit was een modieuze stroming in de 17e eeuw. De kleding van de persoon slaat op een filosoof: hij draagt een filosofenmantel. De roze kleur van de achtergrond maakt een Italiaanse indruk. Dat past bij het klassieke Rome. Het gebouw in de achtergrond stelt het Pantheon voor, ook al heeft de schilder zich wat artistieke vrijheid veroorloofd door het timpaan naar de zij/achterkant van de ronde koepel te verplaatsen. Graat is nooit in Rome geweest maar bezat veel boeken met platen van Italië. In de achtergrond zijn ook bergen zichtbaar en een piramide: de Piramide van Cestius.
 
Het standbeeld van de vrouw met een zon stelt de waarheid voor. Dit zinnebeeld komt ook voor in het iconografieboek van Cesare Ripa. Graat gebruikte voorbeelden uit dit boek wel vaker.

Maar lijkt Spinoza ook op de echte Spinoza? Lijkt de persoon op andere portretten van Spinoza waarvan wij kunnen aannemen dat zij goed op Spinoza lijken?
Er komen enkele portretten in aanmerking. Het gaat om een prent die voorkomt in de door vrienden van Spinoza samengestelde Opera Postuma en een portret van Spinoza uit de Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel waarvan de schilder onbekend is.
 
Beide portretten zijn na de dood van Spinoza gemaakt maar met name het portret uit de Opera Postuma moet goed gelijken omdat het door vrienden van Spinoza die het werk samenstelden, is gebruikt.

 
 

Links: Het portret van Spinoza dat was meegebonden in sommige vroege exemplaren van de Opera Posthuma uit 1677.
Rechts: Anoniem, Postuum portret van Spinoza, olieverf op doek, ca. 1700, Herzog August Bibliothek, Wolfenbüttel.

De drie portretten tonen gelijkenis. Hetgeen ook geconstateerd is door een voor dit onderzoek ingeschakeld forensisch bureau. Een bijzonderheid op alle 3 portretten is dat de ogen enigszins loensen. Een ander detail is het snorretje dat in het portret van Barend Graat aanwezig is. Dat is niet zichtbaar op de andere portretten maar sluit wel aan op een mondelinge beschrijving van Leibniz over Spinoza.
 
Spinoza (geboren 1632) was op het portret van Barend Graat uit 1666 dus 34 jaar. Dat zou ook de leeftijd van de geportretteerde persoon kunnen zijn.

Maar hoe kenden Graat en Spinoza elkaar? Waarschijnlijk hadden ze wel gemeenschappelijke kennissen. Spinoza had in Amsterdam gewoond en woonde weliswaar in 1666 in Voorburg maar hij kwam wel af en toe in Amsterdam. En de wijze van schilderen (nat in nat) vereiste maar 1 poseersessie.

         

Links: "Verita" in Cesare Ripa, Iconologia overo descrittione di diverse imagini cavate dall’antichità, & di propria inventione [1603]
Rechts: Verita, de Waarheid, in het schilderij van Barend Graat. De zon staat voor “de waarheid aan het licht brengen".

Sluit de sfeer en iconografie in het schilderij aan bij Spinoza? De klassieke setting sloot zeker aan bij Spinoza, hij had veel boeken van klassieke schrijvers in zijn bezit. Een interesse die Graat en Spinoza deelden. Het Pantheon (de tempel voor alle goden) zou goed aansluiten bij Spinoza's pantheïsme. En het zoeken naar de waarheid was heel kenmerkend voor Spinoza.

Kortom
 
  • Het schilderij is vrijwel zeker gemaakt door Barend Graat
  • Er is overeenkomst in de bekende portretten van Spinoza. Ook op opvallende details zoals het loensen en het snorretje dat overeenkomt met een mondelinge beschrijving van Spinoza.
  • De Iconografie sluit aan op de denkwereld van Spinoza
  • Spinoza en Graat verkeerden in dezelfde kringen en het is niet onwaarschijnlijk dat ze elkaar kenden
  • De persoon op het schilderij is dan ook met zeer grote waarschijnlijkheid Spinoza.
         
Er volgt een artikel van Anna Koldeweij. Dat was helaas op het moment van de lezing nog niet gepubliceerd.

Downloadbare pdf
   
 
[1] Artikel door Willy Schuermans: https://spinozakringlier.weebly.com/blog/een-nieuw-portret-van-spinoza
Artikel van Stan Verdult: https://blog.despinoza.nl/log/spinoza-op-de-tefaf.html
NRC: https://www.nrc.nl/nieuws/2016/04/16/is-ie-het-of-is-ie-het-niet-1609191-a1183832
 
 
]]> Thu, 18 Apr 2024 10:23:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-s-portret-door-barend-graat-onderzocht https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000063 <![CDATA[Terugblik Wintercursus VHS 2024 ]]> imblog
Wintercursus Vereniging Het Spinozahuis, 2024

De wintercursus van de Vereniging het Spinozahuis beleefde afgelopen zaterdag, 16 maart 2024 haar 5e en laatste bijeenkomst voor deze winter. De opkomst was groots, ik telde regelmatig zo’n 50 bezoekers. Vele van de bezoekers kennen elkaar en het is ook een mooie gelegenheid om andere Spinoza-geïnteresseerden te leren kennen. Het waren daarom dan ook geanimeerde bijeenkomsten. De opzet was weer als van ouds: eerst een lezing en na de pauze een discussie, eerst in groepjes, daarna plenair. Yoram Stein bewaakte de orde van plenaire bespreking streng: eerst verduidelijkende vragen en daarna pas toevoegingen en je eigen meningen. Het onderwerp was: heilige boeken. In de praktijk van de lezingen en de discussies betekende dat de Thorà en de Bijbel en werd aandacht besteed aan de religieuze en filosofische opvattingen van enkele Joodse voorlopers van Spinoza en aan tijdgenoten van Spinoza. Hoe dachten zij over de Bijbel: is het Gods woord dat we moeten geloven en gehoorzamen of is de Rede meer bepalend? Zo kwamen aan de orde: Maimonides, Lodewijk Meijer, Jarig Jelles, Koerbagh, Cuffeler en Spinoza zelf.


vlnr: Yoram Stein, Jo van Cauter, Henri Krop, Bart Leeuwenburgh
 
De presentaties werden gegeven door:
Yoram Stein (Maimonides en Spinoza: twee rationalistische filosofen in debat over hoe je de Bijbel dient te lezen),
Jo van Cauter (Jarig Jelles en de redelijke religie: Spinoza en de collegianten),
Henri Krop (Lodewijk Meijer: radicaal cartesianisme toegepast op de Bijbel),
Bart Leeuwenburgh (Adriaan Koerbagh, een spinozistische martelaar),
Henri Krop (Abraham Johannes Cuffeler: radicale Bijbelkritiek).
 
Veel van degenen met wie Spinoza zijn visies op de Bijbel en de filosofie deelden kwamen uit de kring van de collegianten. Die bestonden uit doopsgezinde kooplieden met weinig of geen filosofische scholing (vb. Jarig Jellis, Pieter Balling en Simon de Vries) die steeds het belang van het Evangelie benadrukten en meer academisch gevormde libertijnen die een meer kritische houding ten aanzien van de Bijbel ontwikkelen (vb. Lodewijk Meyer, de gebroeders Koerbagh, en Abraham Johannes Cuffeler)

Yoram Stein gaf, in de eerste bijeenkomst, een inleiding over Maimonides (gestorven 1204). Maimonides wordt door Spinoza in het Theologisch Politiek Traktaat een aantal keren genoemd. Op veel punten was Spinoza het met hem eens. Zo heeft Maimonides het in de Gids der verdoolden over de Goddelijke acties die hij gelijkstelt aan de natuurlijke acties, waarmee hij volgens sommigen de basis heeft gelegd voor Spinoza’s Deus sive Natura. Bovendien delen Maimonides en Spinoza ook het nominalisme: de overtuiging dat er geen universele categorieën bestaan, maar enkel individuele dingen.
 
Maar Spinoza bekritiseerd het dogmatisme van Maimonides: de boodschap van de Bijbel is het woord van God en als de tekst in strijd is met de rede dan moet je de Bijbel figuurlijk uitleggen zodat de Bijbel weer met de rede te rijmen is. Deze werkwijze komt overeen met de meeste Joodse, islamitische en christelijke denkers. Zij vonden, evenals Maimonides, dat er geen wezenlijk verschil was tussen dat wat de religie en wat de filosofie (de rede) leert, omdat ‘waarheid niet in strijd kan zijn met waarheid’.
Spinoza betoogt in het Politiek Theologisch Traktaat dat geloof en rede gescheiden zijn. De filosofie houdt zich bezig met waarheid. De theologie met gehoorzaamheid. Maar hij houdt daar de weg open dat ook geloof, teruggebracht tot de kern, pedagogisch en heilzaam kan werken.
 
In de tweede bijeenkomst belichtte Jo van Cauter het werk van Jarig Jelles. Jarig Jelles (1619-1683) was een vriend van Spinoza, een koopman in Amsterdam en lid van de Rijnsburgse collegianten.
Hij schreef in 1673 Belydenisse des algemeenen en christelyken geloofs, vervattet in een brief aan N. N., waarin hij betoogde dat het christendom en de leer van Descartes elkaar goed kunnen verdragen.
Na de dood van Spinoza in 1677 speelde hij een belangrijke rol bij de redactie van Spinoza's postuum uitgegeven werken, de Opera Posthuma. Hij schreef hiervoor ook De Voorreden.
Jarig Jelles lijkt gezien zijn geloofsbelijdenis wel in een God als schepper te geloven. Toch claimt hij in de nagelaten geschriften dat
  • er geen enkel wezenlijk verschil ziet tussen Spinoza’s godsbeeld en de God van het Christendom
  • er geen enkel wezenlijk verschil ziet tussen de Christelijke ethiek en ‘de regel en maat van leven die Spinoza ons leert.’
Hij geloofde dat een christen niet zomaar de wet (het Oude Testament) en de openbaring moest volgen maar de rede. Enkel via kennisverwerving kunnen we herboren worden door de Geest. Geloof en rede zijn daarmee eigenlijk hetzelfde. Spinoza maakte daar juist een onderscheid in.
 
De derde bijeenkomst was gewijd aan Lodewijk Meijer. De presentatie werd gegeven door Henri Krop.
Lodewijk Meijer (1621–1689) behoorde tot de academisch gevormde kring rond Spinoza. Hij studeerde geneeskunde en wijsbegeerte in Leiden. Hij was een goede vriend van Spinoza, Spinoza vertrouwde hem de voorbereiding van de uitgave van zijn eerste werk, de Principia Philosophiae Cartesianae, toe. Wellicht was hij ook aanwezig bij de dood van Spinoza.
Hij schreef o.a.:
Nederlandtsche woorden-schat, (1654), waar in meest alle de Basterdt-woorden, vertaalt worden.
Hieruit blijkt al dat hij een voorstander was (evenals Koerbagh) om de kennis voor het volk beschikbaar te maken.
Inleiding Principia Philosophiae Cartesianae, (1663/64), Spinoza’s uitleg van Descartes waaronder de CM (Metafysische Geschriften).
Philosophia S. Scripturæ Interpres, (1666)
De philosophie d'uytleghster der H. Schrifture. Een wonderspreuckigh tractaet, (1667).
Hij schreef ook gedichten en toneelstukken.

Philosophia S. Scripturæ interpres
Dit boek gaat over de wijze waarop de heilige schrift uitgelegd wordt en kan worden. Het bevat kritiek op theologen. Hij stelt dat de Bijbel alle informatie bevat maar het vergt wel persoonlijk onderzoek om dat te ontdekken.
Bij Meijer speelde God geen rol in de fysica. De objectieve kennis verwerven wij via de rede. Hij is evenals Spinoza ook een groot voorstander van de meetkundige methode in de filosofie en de ethica.
In de Interpres schrijft hij ook dat de rede het enige middel is om zich wetenschap te verwerven over God en de Bijbel (dat was ook al de opinie van Jarig Jelles). Deze zienswijze leidde tot felle protesten en discussies. Niet alleen in de gevestigde kringen (zoals Voetsius) maar ook in kringen van collegianten.
Meijer was zich bewust dat, omdat de ware filosofie de norm is voor de (godsdienstige) waarheid, de Bijbel in feite nutteloos is. De Bijbel bereidt ons -slechts – voor op het verwerven van helder en onderscheiden ideeën over God.
 
De vierde bijeenkomst, door Bart Leeuwenburgh ging over Adriaen Koerbagh (1633-1669)
Koerbagh studeerde aan de universiteiten van Utrecht, Franeker en Leiden, en promoveerde in 1659 in de medicijnen en in 1661 in de rechten. Hij was een van de radicaalste verlichters van zijn tijd.
Hij schreef ’t Nieuw Woorden-Boeck der Regten en Een Bloemhof van allerley lieflijkheyd, onder het pseudoniem Vreederijk Waarmond. Deze boekjes bevatten een verklaring van diverse uitheemse woorden. Hij was een taalpurist.
Hij kende aan de Bijbel niet meer waarde toe dan aan de verhalen van Van den vos Reynaerde en Tijl Uilenspiegel. Bibel betekent volgens hem gewoon “boek”, niets bijzonders.
Koerbagh schreef in het Nederlands. Dat hem, gecombineerd met zijn uitdagende schrijfstijl, in conflict bracht met de autoriteiten. Daarom vluchtte hij naar Culemborg, toentertijd een vrijplaats. In 1668 publiceerde hij van daar uit Een Ligt schynende in duystere plaatsen, om te verligten de voornaamste saaken der Godsgeleerdtheyd en Godsdienst. Daardoor vroeg Amsterdam aan Culemborg om uitlevering. Adriaen vluchtte naar Leiden maar werd toch gearresteerd. Hij werd veroordeeld tot 10 jaar rasphuis maar stierf reeds na een jaar.
Adriaen Koerbagh hij was geen atheïst maar twijfelde wel aan de drie-eenheid (vader, zoon, heilige geest) en hij vond dat Jezus niet Goddelijk was maar wel een voorbeeldig mens. Koerbagh beschouwde de rede als Gods woord. Kennis van God was dan ook via de rede mogelijk. Hij nam de Bijbel niet serieus. Hij zag het Hebreeuws ook als een gemankeerde onnauwkeurige taal die veel misverstanden toeliet.
 
De vijfde en laatste bijeenkomst was gewijd aan Abraham Johannes Cuffeler en werd gepresenteerd door Henri Krop.
Cuffeler (1634-1697) hoorde als Hagenaar niet tot de Amsterdamse kring van Spinoza. Over het leven van Cuffeler is weinig bekend. Ook niet m.b.t. contacten met Spinoza. We kennen hem door zijn boek en we weten daaruit dat hij wel de Ethica van Spinoza kende.
Hij schreef: Principia Pantosophiae. Zijn schrijfstijl is speels en vrolijk. Zijn Godsbegrip komt overeen met dat van Spinoza.
Alle schrijvers in de tijd van en vóór Spinoza beschouwden theologie, wetenschap en politiek als bij elkaar horend. Dit gaat terug op Thomas van Aquino (1225-1274). Tot ca 1700 was de Bijbel de basis van de wetenschap en de politiek. Zo beweerde Voetsius (1589-1676) op basis van Bijbelteksten dat er Duivels bestaan. Spinoza en tijdgenoten stonden op de drempel van de verandering in het uitgangspunt dat de theologie de basis was voor de wetenschap. Dit breukvlak in de 17e eeuw ontstond door de wetenschappelijke revolutie, de ontdekkingsreizen en het besef dat andere culturen (b.v. de Chinese) een andere chronologie hebben.
In de Principia Pantosophiae gaat het over de universele wetenschap, een wetenschap van allen en voor allen. Het boek was wel in het Latijn geschreven dus het “voor allen” was betrekkelijk. Cuffeler redeneerde net als Spinoza in oorzaken en gevolgen en hij ging ook uit van één substantie.
 
Tot slot
Het thema van de cursus was ”heilige boeken”. Daarbij was steeds de vraag wat versta je onder heilig? Dat is een persoonlijke opvatting. Een deelnemer merkte op dat heilig betekent heelmakend, genezend. Een criterium ter bepaling of een boek een heilig boek is kan dus zijn: is het meer heelmakend of meer splijtend? Maar boeken die als heilig worden beschouwd, de Bijbel, De Koran, hebben naast heling juist ook veel splijting veroorzaakt.
 
Spinoza zelf stelt dat “De ware religie is van Godswege in de harten der mensen, dat wil zeggen, in de menselijke geest, geschreven”.
 
Selectie van, in de cursus gebruikte, literatuur:
W. Klever - 1997 - Mannen rond Spinoza,
Uitgeverij Verloren B.V. (niet meer leverbaar)
Henri Krop – 2013 - Spinoza een paradoxaal icoon van Nederland,
Uitgeverij Prometheus (niet meer leverbaar)
Jonathan I. Israel – 2015 - Radicale verlichting,
Uitgeverij Van Wijnen
Bart Leeuwenburgh -  2013 - Het noodlot van een ketter - Adriaan Koerbagh (1633-1669),
Uitgeverij Vantilt.
Spinoza - Theologisch Politiek Traktaat,
Nederlandse vertaling Uitgeverij Wereldbibliotheek, door Fokke Akkerman 1997
Cuffeler - Principia Pantosophiae,
vertaling Henri Krop – uitgave Noordboek - Nog te verschijnen


Jubileumsymposium 13 april
In het voetspoor van Spinoza
Spinozakring Soest
 
Tekst en foto's: Jan Mendrik
https://www.spinozakringsoest.nl/

pdf van dit artikel: download

 
]]> Tue, 19 Mar 2024 16:28:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?terugblik-wintercursus-vhs-2024- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000005E <![CDATA[Aankondiging: VHS Zomercursus 2024: 21 - 25 juli 2024]]> imblog
De zin van het leven? De betekenis van Spinoza's filosofie voor ons

De zomercursus van de Vereniging het Spinozahuis belooft erg interessant te worden. Het thema is dit keer direct toegesneden op ons eigen leven.

Kan Spinoza’s filosofie – die immers niet alleen bedoeld als inzicht in de natuur, maar ook als een praktische leidraad voor het
leven – ons helpen? Vanaf de 19e-eeuw hebben velen hun heil bij ons grote wijsgeer gezocht
In de filosofie hangt een ethiek nauw samen met een mens en wereldbeeld. Wat is precies Spinoza’s levensfilosofie? Hoe hangt deze samen met zijn duiding van het universum? En zijn zijn wereldbeeld en levensfilosofie nog bruikbaar voor ons? In de zomercursus gaan wij aan de hand van lezingen, films en wandelingen met elkaar in gesprek over deze en andere vragen. Wij doen dat door te kijken in hoeverre Spinoza’s levensfilosofie nog te rijmen valt met de huidige stand van de natuurwetenschap, het denken over de levende natuur, en over de mens.

Het programma:

Maandag 22 juli 2024
 
Henri Krop: Introductie. Spinozistische zingeving in historisch perspectief
Margot Brouwer: Over wetenschap Spinoza en zingeving
Jan Boom e.a. vanuit de vereniging: lezing en groepsdiscussie. Over de natuurwetenschappelijke actualiteit van de Ethica.
 
Dinsdag 23 juli

Yoram Stein: Over de conatus, metafysica, natuurwetenschap,   biologie en ethiek.
Dick de Vos: Natuur wandeling. Dick de Vos gidst ons op een filosofisch-biologische wandeling door de levende natuur.
Film en een goed gesprek. Leven zoals het gaat. Bioloog Henri Atlan spreekt in deze documentaire over de waarde van Spinoza’s filosofie voor de hedendaagse biologie.
 
Woensdag 24 juli (Engelstalig)
 
Paul Juffermans: Spinoza’s visie op het goede leven.
Claire Carlisle: Spinoza’s religie
Paneldiscussie Carlisle, Juffermans en Stein olv Henri Krop
 
Donderdag 25 juli
 
Miriam Broes: De diagnose van Spinoza
Ronald van Raak: Spinoza, de vrijheid en ons ongemak

Informatie en aanmelding:
https://www.spinozahuis.nl/agenda
 

]]> Mon, 18 Mar 2024 19:42:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?programma-vhs-zomercursus-2024 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000005D <![CDATA[Spinoza's portret door Barend Graat]]> imblog
AMSTERDAMSE SPINOZAKRING organiseert:
Naar het leven geschilderd? Spinozaportret 1666

Kunsthistoricus Anna Koldeweij (Rijksmuseum) geeft een lezing over haar jarenlange onderzoek naar het als Benedictus de Spinoza geïdentificeerde portret dat Barend Graat in 1666 schilderde.

18 april 2024, van 19:30 tot 20:30 | OBA Oosterdok - OBA Forum
Kosten: toegang gratis | aanmelden vereist



Portret van Benedictus de Spinoza door Barend Graat, 1666,
olieverf op doek, 47 × 40 cm,
gemonogrammeerd en gedateerd ‘B.Gf 1666’, Amsterdam
]]> Mon, 18 Mar 2024 17:34:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-s-portret-ddor-barend-graat https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000005F <![CDATA[Ian Buruma - Spinoza, Freedom's Messiah]]> imblog
Ian Buruma’s nieuwe boek 'Spinoza: Freedom’s Messiah'

In februari 2024 verscheen, in de serie Jewish Lives, bij Yale Universtity Press Spinoza, Freedom's Messiah, van Ian Buruma. In november 2024 verscheen de Nederlandse vertaling:  Spinoza Filosoof van de vrijheid; uitgeverij Atlas contact
In het Engels (een Nederlandse vertaling wordt eind 2024 verwacht). Maar Ian Buruma is wel Nederlander van origine dus misschien komt er wel een Nederlandse vertaling. Hij komt op 16 mei 2024 bij de Amsterdamse Spinoza Kring, samen met Steven Nadler (voor aanmelding en nadere informatie: de ASK site). Het evenement vindt plaats in de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA). Klik hier voor de het bestellen van kaartjes op de OBA site.

Het boek is inmiddels in herdruk en eind maart weer verkrijgbaar. Tot dusver heb ik dus alleen wat passages van de site van de uitgever en de verschenen recensies.
Naar de fragmenten van de site van de uitgever te oordelen is dit boek een gewone biografie van Spinoza. Ik ben benieuwd of het iets toevoegt aan de vele biografieën die reeds bestaan. De schrijver, Ian Buruma, is in elk geval niet de minste. Schrijver van vele, vaak journalistieke boeken en voormalig redacteur van de New York Review of Books.
Eens zien wat de recensies er van zeggen.
Een uitgebreide recensie is te vinden in de New Yorker van 12&19 februari 2024.
Het geeft voor het Amerikaanse publiek een aardig overzicht van Nederland en Spinoza in zijn tijd. In de recensie wordt een vergelijk gemaakt van de huidige samenleving en die van Spinoza.

De samenleving van Spinoza is geen afspiegeling van die waarin we nu leven. Liberale democratie zoals wij die kennen berust op een bepaalde intuïtie over gelijkheid: als alle mensen gelijk geschapen zijn, heeft niemand een monopolie op waarheid of wijsheid, dus heeft niemand het recht om anderen de wil op te leggen. Dit maakt van democratie een recept voor voortdurend verschil van mening, aangezien individuen en groepen hun weg zoeken naar een soort van aanvaardbare consensus. Zo dacht Spinoza niet over vrijheid. Hij geloofde dat er één waarheid was, die hij begreep en de meeste mensen niet, en zijn ervaringen met religie en politiek lieten hem geen illusies over de wijsheid van de menigte. Buruma, die uitblinkt in het plaatsen van een nogal wereldvreemde man in het publieke leven van zijn tijd, beschrijft hoe in 1672 een menigte in Den Haag Johan en Cornelis de Witt lynchte.

Als, zoals Buruma waarschuwt, we een tijdperk binnengaan waarin "gedachtevrijheid wordt bedreigd door seculiere theologieën," dan kan Spinoza het rolmodel zijn dat we nodig hebben: een denker die de meest schokkende waarheden die hij kende uitsprak, en er toch in slaagde om in zijn bed te sterven.

De recensie is over het geheel erg lovend. Wie weet opent Ian Buruma met zijn reputatie in Amerika weer deuren voor Spinoza.




Recensies:





]]> Mon, 11 Mar 2024 16:39:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?ian-buruma---spinoza,-freedom-messiah https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000005A <![CDATA[Interview met Bart Leeuwenburgh over Bekker]]> imblog
Johan Braeckman spreekt met Bart Leeuwenburgh, over zijn boek De betoverde wereld van Balthasar Bekker
De gedachtestreep - Humanistisch Verbond België

Bekijk hier het interview.

Gonny Pasman schreef voor deze website ook een recensie van het boek van Bart Leeuwenburgh.
Bart houdt ook een presentatie over Balthasar Bekker op het jubileumsymposium van de Spinozakring Soest op 13 april 2024.

Uit de aankondiging door De gedachtestreep:

Over het boek
Spraakmakende bestseller uit de zeventiende eeuw  De Duivel, heksen, tovenaars, spoken, geesten, betoverden en bezetenen staan centraal in deze hertaalde bloemlezing uit 'De Betoverde Wereld'. Dit vierdelige boekwerk van de Nederlandse predikant en theoloog Balthasar Bekker (1634-1698) sloeg eind zeventiende eeuw in als een bom. Al direct na publicatie van de eerste twee delen in 1691 brak er een ware pamflettenoorlog uit.

Eigen interpretatie van de bijbel
Wat had Balthasar Bekker gedaan? Op grond van zijn eigen interpretatie van de Bijbel en met argumenten ontleend aan de filosofie van Descartes (1596-1650) beargumenteerde hij dat allerlei verhalen over duivelse praktijken gewoon sprookjes waren. Bekker wilde het bijgeloof de wereld uit helpen, niet in de laatste plaats omdat onschuldige mensen als heks of tovenaar op de brandstapel eindigden. Niet iedereen nam hem dat in dank af. Bekkers onorthodoxe standpunt dat God de Duivel in de hel zou hebben vastgeketend was vooral streng gereformeerden een doorn in het oog. Als de Duivel geen macht had, wie was dan de veroorzaker van het kwaad op aarde? Misschien was Bekker zelf wel door de Duivel bezeten.

… Met ongewone verhalen als 'Spelden plassen in Kampen', 'De bezeten papegaai' en 'Bevallen van de Duivel' brengt Bart Leeuwenburgh in dit boek Balthasar Bekkers betoverde wereld opnieuw tot leven.



Foto: still uit de Youtube uitzending
Tekst: overgenomen uit de toelichting bij de video door De gedachtestreep.


]]> Wed, 06 Mar 2024 10:42:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-bart-leeuwenburgh-over-bekker https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000059 <![CDATA[Carl Gebhardt: het spinozisme als wereldvisie]]> imblog
In de serie: in de voetsporen van Spinoza

Interview met Henk Groen, over Carl Gebhardt, die zich beijverde om het Spinozisme als internationale levensfilosofie uit te dragen

Henk Groen houdt zich sinds enkele jaren enthousiast bezig met Carl Gebhardt (1881-1934) die na de verschrikkingen van WO I in de Spinozistische filosofie een reddende universele wereldbeschouwing zag. Carl Gebhardt heeft, door zijn geschriften en onderzoek veel betekend voor behoud van het gedachtegoed van Spinoza in Duitsland en in Nederland. Gebhardt was ontdekker en initiatiefnemer tot de aankoop van Domus Spinozana (1), het Spinozahuis, Paviljoensgracht 72-74 in Den Haag. Hij was ook mede-oprichter van de internationale ‘Societas Spinozana’.



Domus Spinozana Den Haag
Foto: Jan Mendrik

Wie was Carl Gebhardt?
Carl Gebhardt studeerde rechten, kunstgeschiedenis en filosofie. In 1905 promoveerde hij aan de universiteit van Heidelberg op een studie over Spinoza: Abhandlung über die Verbesserung des Verstandes. Hij hield zich bezig met onderwijshervormingen en was naast bewerker van Spinoza ook hoofd van de archieven van de Schopenhauer Vereniging in Frankfurt am Main. Hij produceerde erg veel publicaties waaronder Spinozavertalingen in het Duits en cultuurkritische beschouwingen over (2) Spinoza zoals Spinoza en Platonisme (1921), Rembrandt en Spinoza (1927), Goethe's Spinozisme (1927), Spinoza's Religie (1932), Von den festen und ewigen Dingen (1925) en over de vraag Was ist Spinozismus? (1925).



Carl Gebhardt, ca 1930
Foto: uit privé-eigendom van de familie

Wat spreekt je in het bijzonder aan in Gebhardt?
Gebhardt was geïnspireerd door Spinoza en zag in zijn filosofie een houvast voor een betere wereld. Maar wat ik daarbij geleerd heb, is dat het ‘reader digest’ maken van het oeuvre van Spinoza onbegonnen werk is. Wat wel kan, is een vonk aansteken dat een klein vuurtje wordt, waarmee de lezer zelf de steile moeilijke weg op gaat van het zelfstandig lezen van zijn hoofdwerk de Ethica. Gebhardts Was ist Spinozismus? is een inspirerend stuk, dat Henk vertaald heeft (zie de vertaling van Henk). Waarom ik nu zoveel moeite doe om dat lastige, gecompliceerde, bijzin aan bijzin rijgende Duitst vertalen in - naar ik hoop - begrijpelijk Nederlands? Omdat het een inkijkje biedt in een religieuze beschouwingswijze van de filosofie van Spinoza. Clare Carlisle’s Spinoza’s religion (2022) (4) vertoont mijns inziens opvallende gelijkenissen met het Spinozisme van Carl
Gebhardt. Namelijk in wezen is de filosofie van Spinoza een religieuze filosofie oftewel een filosofische
religie.

    

Spinoza Opera, uitgegeven door Carl Gebhardt in opdracht van de Heidelberger Akademie der Wissenschaften,
Heidelberg, Carl Winters, 1925
Fotos: Stan Verdult

Hoe zag Gebhardt de invulling van het begrip “Spinozisme”?
Gebhardt zag Spinozisme als een internationale, universele filosofie en niet als ideologie van een natie.
De hoofdzaak of kern van Gebhardts laatste werk heb ik als volgt omschreven:
Korte verhandeling over Gebhard’s Von den festen und ewigen Dingen.
Het vernieuwende van dit boek in de vorm van een mooi uitgegeven brevier, is dat Gebhardt voor de Duitse lezers een toegankelijk boek heeft geschreven uitgaande van het totale oeuvre dat Spinoza heeft achtergelaten. Vertalingen van hoofdwerken in de Duitse taal had Gebhardt al afgerond. Het boek verscheen in 1928.
Vier jaar later in 1932 was er in Den Haag een plechtige Spinoza-herdenking vanwege dat Spinoza 300 jaar geleden geboren was. Het was de periode dat de Societas Spinozana werd opgericht en Domus Spinozana in Den Haag werd herkend en aangekocht. Het sterfhuis van Spinoza aan de paviljoensgracht, zou een internationaal studiecentrum zijn. In die tijd werd ook het tijdschrift Chronicon Spinozana opgericht.

Het boek begint met een inleiding met als titel “Was ist Spinozismus”. Vervolgens het hoofdwerk en het eindigt met een nawoord met een evaluatie van de gebruikte methodiek. Deze inleiding heb ik in het Nederlands vertaald. Een poging om ook het hoofdwerk in het Nederlands te laten vertalen heb ik opgegeven en in plaats daarvan heb ik deze kern- of hoofdgedachte geschreven.


De titelpagina van Spinoza, Von den festen und ewigen Dingen.
Foto: Jan Mendrik

De titel van het brevier heeft Gebhardt ontleend aan de verhandeling over de verbetering van het verstand. In paragraaf 100 staat: “Men merke echter op dat ik hier onder een reeks van oorzaken en reële zijnden niet de reeks van veranderlijke individuele dingen versta, maar alleen de reeks van vaste en eeuwige dingen” (vertaling W. klever).

Gebhardt is geboren in Frankfurt am Main maar niet Rooms-Katholiek, hoewel hij zijn magnus opus in de vorm van een brevier heeft uitgeven. Zijn vrouw was Joods en Gebhardt overleed in 1934 wat hem bespaarde voor de totalitaire verleiding te vallen zoals zijn mede-oprichter Henricus Carp.

Gebhardt wordt op de Duitse Wikipedia als filoloog en filosoof beschreven maar naast zijn filologische verdiensten had Gebhardt mijns inziens ook wel iets van een pedagoog. Hij was voornamelijk actief in “Volksbildung”. Hij is begonnen met een proefschrift over het tractaat ter verbetering van het verstand. Een start die hij met meer Spinozascholars deelt.

Zijn benadering om in de landstaal te schrijven uitgaande van het totale oeuvre van Spinoza is mijns inziens even radicaal als vernieuwend. Dat betreft heeft hij Spinoza zelf als voorbeeld gekozen en is kennisname van zijn magnus opus voor de Nederlandse en Vlaamse Spinozavrienden van belang (4).

Had hij geestgenoten en medestanders in zijn tijd?
Samen met Carp en Adolph Oko richtte hij Domus Spinozana op (Stan Verdult spoorde een foto op van de inauguratie). In 1932 organiseerde de Societas Spinozana een congres in Den Haag waar Bierens De Haan, Leo Polak, Carp, Von Schmid en Van der Vaart Smit lezingen gaven over respectievelijk Spinoza als metafysicus (Bierens de Haan), Spinoza als ethicus (Polak), Spinoza als mysticus (Carp) veruit de langste lezing, Spinoza als staats- en rechtsfilosoof (Von Schmid), Spinoza en de gereformeerde theologie (Van der Vaart Smit).

Wat heeft Gebhardt voor ons nagelaten?
Zijn naslagwerk is pas onlangs geëvenaard of verbeterd door Moreau en Steenbakkers. Mij valt op dat het doorwrocht academisch onderzoek is. Mijns inziens niet bedoeld om een groter publiek dan academici te inspireren voor de levensfilosofie van Spinoza. Jan Knol is daar beter in geslaagd. Dat wordt mooi weergegeven in De naakte perenboom 2013 van Rudie Rothier.
Momenteel werkt de Wereld Bibliotheek aan publicaties van Paul Juffermans. Ik verwacht dat deze publicaties een groot publiek tot zelfstandige bestudering van de Ethica zal aanzetten.
Zie voor de nalatenschap van Gebhardt ook Stan Verdults blog hierover.

Heeft hij anderen geïnspireerd?
Dat was wel zijn bedoeling, hij was naast filoloog ook pedagoog. Gebhardt is in de vergetelheid geraakt. Dat blijkt wel uit het feit dat voor de huidige voorzitter van de Duitse Spinozavereniging, prof Lenz, het laatste werk van Gebhardt, desgevraagd, onbekend is.



Henk Groen met Gebhardt's boek
Spinoza Von den Festen und ewigen Dingen
Foto: Henk Groen

Waarom zouden we Gebhardt nu nog kunnen lezen en wat heeft hij ons (nu nog) te zeggen?
Vanwege het internationale en universele karakter van zijn interpretatie van de levensfilosofie van Spinoza. Gebhardt schreef in de Duitse taal en dat was zeker na 1945 en heden ten dage geen populaire taal in Nederland.

Wat beveel je ons aan om van hem te lezen?
Een poging te wagen om zijn inleiding Was ist Spinozismus? te lezen.

Dankjewel Henk

Als smaakmakers volgen hier enkele citaten uit Was ist Spinozismus?

Religie
Religie is geen eenvoudig, maar veel eerder een samengesteld verschijnsel en heeft een viervoudige wortel in de vorm van een mythe, een logos, een ethos en een eros. In de mythe verbeeldt de religie symbolisch de eindigheid tot de oneindigheid. In de logos geeft de religie betekenis aan de meervoudigheid van de wereldgeschiedenis als een zinvolle samenhang. In het ethos geeft de religie een ordening van de samenleving tot bindende wetten. In de eros beleeft de religie de creatieve eenheid van al het zijn. Zo omvat het Spinozisme als religie in zich mythe, logos, ethos en eros.

Het Spinozisme overstijgt het materialisme
Het Spinozisme zet tegenover de religie van de geest het geloven van een nieuwe eenheid van geest en lichaam, van natuur en ethiek. Daarmee wil het Spinozisme ook de religie van het materialisme overstijgen, die in het marxisme zijn werkzame uitdrukking heeft gevonden. Niet de materie bepaalt hoe de mens in de wereld staat, maar eerder werkt de vormkracht evengoed in het geestelijke als in het materiële leven; want uitgebreidheid en denken zijn voor het Spinozisme twee te onderscheiden, maar in hun onderscheidbaarheid identieke zijden van een en dezelfde werkelijkheid.

(1) De Stichting Societas Spinozana kocht in 1927 het sterfhuis van Spinoza aan de Paviljoensgracht in Den Haag. In 1971 kwam het huis in bezit van de Vereniging Het Spinozahuis. Zie ook de Henri Krop - Spinoza een paradoxale icoon van Nederland, Prometheus, 2013, hoofdstuk 2.2
(2) Zie voor een bibliografie en biografie de Duitse Wiki over Gebhardt, de blog van Stan Verdult, het Frankfurter Personenlexikon en de Deutsche Nationale Bibliothek.
(3) Zie over het boek van Clare Carlisle ook deze blog van 12 januari 2022
(4) Henk vermeldt hier de volgende geraadpleegde literatuur:
Carl Gebhardt, Von den festen und ewigen Dingen, Heidelberg, Carl Winter, 1925
W.N.A. (Wim) Klever, Spinoza Verhandeling over de verbetering van het verstand, tekst en uitleg, Ambo /Baarn 1986
Meinsma, Spinoza en zijn kring, Heij Publishers / Utrecht 1980

Interview door Jan Mendrik, afgerond 24 februari 2024

Downloadbare PDF van dit artikel
]]> Sat, 24 Feb 2024 10:43:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?gebhardt https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000057 <![CDATA[Interview met Maarten van Buuren en Ruben Endendijk]]> imblog
Discussie voor de videocast De Nieuwe Wereld onder leiding van Wouter Post met Ruben Endendijk en Maarten van Buuren.

Ruben Endendijk (Rotterdam, 1986) is filosoof en literatuurwetenschapper. In 2021 promoveerde hij aan de Universiteit van Aberdeen op een proefschrift over de rol van waanzin in Spinoza’s denken.
Maarten van Buuren is emeritus hoogleraar Franse taal- en letterkunde. Hij schreef o.m. over Spinoza, Nietzsche en de Stoa. Hij vertaalde de Ethica en het Politiek Traktaat van Spinoza. Voor de Spinozakring Soest is hij een bekende. Hij gaf in Soest o.m. cursussen over de Ethica, over het politiek traktaat en over de Stoa en Spinoza.

Deze interessante discussie tussen Ruben en Maarten begint met een korte samenvatting van Spinoza's filosofie. Daarna komen kwantumfysica aan de orde en vervolgens de positie van de mens die zich beweegt tussen passie en actie. Melancholie en waanzin zijn van die passieve toestanden die volgens Spinoza dicht bij het dierlijke liggen en waartegen de rede een wapen is.
Tussen de sprekers blijken ook verschillen in opvatting. Waar Ruben in Spinoza een extreme rationalist ziet die er van uit gaat dat de aarde en de dierenwereld door de mens onderworpen dienen te worden, ziet Maarten bij Spinoza meer de gedachte dat de mens één is met de natuur en als zodanig in harmonie met die natuur moet leven.



Foto: screenshot De Nieuwe Wereld

Met dank aan de tipgever voor dit bericht: Pieter Potter
]]> Fri, 23 Feb 2024 11:11:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-met-maarten-van-buuren-en-ruben-endendijk https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000058 <![CDATA[Ronald van Raak: boek, lezingen, podcast]]> imblog
LEZINGEN - RONALD VAN RAAK over ERASMUS EN SPINOZA

Erasmus, humanist van het eerste uur.
Spinoza, grondlegger van de Radicale Verlichting.

Twee grote geesten, allebei (toevallig?) geboren en getogen in het land wat we nu Nederland noemen. Filosoof Ronald van Raak toetst de ideeën van beide geleerden aan de normen van deze tijd in zijn nieuwe essay ‘Spelen met waarden, betalen met gedachten’ (Boom Uitgevers).

Hij beschrijft hoe de ideeën van Erasmus en Spinoza tot stand kwamen en op welke waarden ze die baseerden. Hij behandelt vragen als: Wat is de filosofische grondslag van tolerantie en vrijheid van meningsuiting? En hoe worden ze tegenwoordig opgevat? Tot waar reikt mijn persoonlijke vrijheid in een democratie? Hoe gaan de huidige politici om met morele waarden en hoe verhouden die zich tot de waarden van de vrije marktwerking?

Erasmus hield tijdgenoten een morele spiegel voor in zijn Lof der Zotheid (1511) en Spinoza beschreef in zijn Ethica (1677) een revolutionaire levensfilosofie. Het is boeiend om te zien hoe de ideeën van de speelse, satirische Erasmus na vijfhonderd jaar en die van de wiskundig denkende Spinoza na driehonderdvijftig jaar nog niets aan kracht en actualiteit hebben ingeboet. En dat geldt ook voor de oplossingen die zij bieden om tot een gelukkiger leven en een betere samenleving te komen, zoals in het laatste deel van het essay ‘Dat wat ons bindt’ wordt beschreven.

Ronald van Raak
Hoogleraar Erasmiaanse waarden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en is als raadslid verbonden aan de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB). Hij was van 2006-2021 lid van de Tweede Kamer voor de SP.

Organisatie: Filosofie in Den Haag i.s.m. Stichting Spinoza Den Haag
Datum          maandag 18 maart 2024
Aanvang       20.00 uur
Locatie          Zaal 3, De Constant Rebecqueplein 20A, Den Haag
Tickets         € 16,50 p.p.
Tickets:
https://filosofieindenhaag.nl/agenda/filosofische-ontmoeting-over-erasmus-en-spinoza/

Ronald geeft ook een lezing op 4 april 2024:
Organisatie: Stichting Spinoza Den Haag
Datum         donderdag 4 april 2024
Aanvang       15.00 uur
Locatie          Bibliotheek Den Haag, Spui 68
Tickets        € 15,00 p.p.
https://www.ticketkantoor.nl/shop/ErasmusenSpinoza

Boek, boekbespreking, podcast, radio
Het boek Spelen met waarden betalen met gedachten
Een recensie van Gonny Pasman op deze site
En een recensie in Trouw van 13 feb 2024
Podcast "de ongelooflijke podcast"
Podcast: Ronald van Raak te gast bij Jort Kelder
Radio interview NPO1, de Nieuws BV

Tekst en foto: Stichting Spinoza Den Haag / Boom uitgevers
]]> Mon, 05 Feb 2024 19:17:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?ronald-van-raak https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000056 <![CDATA[Interview Henri Krop en Hans Werner]]> imblog
Henri Krop en Hans Werner zijn bekenden binnen de Spinozakring Soest. Naast hun liefde voor Spinoza delen ze ook hun bewondering voor de Duits Joodse filosoof en schrijver Constantin Brunner (1862-1937), die sterk beïnvloed was door het werk van Spinoza. In 1933 vluchtte hij voor de Gestapo naar Nederland.
Henri en Hans zijn beide lid van het bestuur van het Constantin Brunner Instituut.
Naar aanleiding van het verschijnen van de Nederlandse vertaling door Mark Wildschut van Brunners werk "verkeerd gedacht, verkeerd geleefd", vond een interview plaats in de videocast "De Nieuwe Wereld". Het interview van Ad Verbrugge met Mark Wildschut, Henri en Hans is te vinden op Youtube.


Foto: still uit de videocast "De Nieuwe Wereld".
]]> Sat, 27 Jan 2024 16:57:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?interview-henri-krop-en-hans-werner https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000055 <![CDATA[In memoriam Theo van de Werf]]> imblog
Op 25 juli 2023 overleed Theo van der Werf. Theo was secretaris van de vereniging het Spinozahuis van 1989 - 2017. Hij heeft een grote bijdrage geleverd aan het levend houden van het gedachtegoed van Spinoza in Nederland. Velen bij de Spinozakring Soest zullen hem nog in gedachte hebben.
Vandaar dat we de tekst van Henri Krop graag met u delen.

De tekst van het in memoriam kunt u hier downloaden.


Foto bij inhoud van de blog: Stan Verdult
https://blog.despinoza.nl/log/theo-van-der-werf-25-jaar-secretaris-van-de-vereniging-het-spinozahuis.html
]]> Thu, 11 Jan 2024 17:00:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?in-memoriam- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000054 <![CDATA[Verslag Amsterdamse Spinozadag]]> imblog

In de rij voor Paradiso

Op 26 november hield de Amsterdamse Spinozakring haar jaarlijkse Spinozadag in Paradiso. De dag werd zoals gebruikelijk massaal bezocht. Er waren ca 600 mensen. De sfeer zat er goed in mede dankzij optredens van zangeres Fay Lovsky en Freek de Jonge.
De dag stond in het teken van het thema “Spinoza en de huidige emotiecultuur” de leiding lag bij Karianne Marx met inhoudelijke presentaties van Hannah Laurens, Arnold Heumakers, Damiaan Denys en jonge denker Amy van Andel.
 

 
Hannah Laurens - Spinoza over Emoties: berusting via de Rede
 
Emoties zijn voor Spinoza niet iets negatiefs. Emoties zijn een deel van de mens. Ethica deel 3 (“over de aard en oorsprong van de aandoeningen”) beschrijft die aandoeningen (emoties) en vormt een scharnierpunt in de Ethica. De Ethica begint met God (Ethica 1), en gaat via de E2 ("over de aard en oorsprong van de geest"), E3 en E4 ("Over de menselijke slavernij of de macht van de aandoeningen") naar E5 ("Over de macht van het verstand of de menselijke vrijheid").
 
Het doel van Spinoza is geluk, net als dat bij Aristoteles. Spinoza’s ethiek is dan ook niet een ethiek van rechten en deugden maar een methode voor bevrijding van een leven van ellende en verdriet. In de basis zijn we een slaaf van onze emoties (vandaar de titel van E4: Over de menselijke slavernij of de macht van de aandoeningen) maar we kunnen die toestand overwinnen met kennis en inzicht. Het uiteindelijke doel van Spinoza is het bereiken van de acquiscentia: rust en tevredenheid, een diepe staat van gelukzaligheid in liefde voor God/Natuur en daardoor ook liefde voor jezelf omdat je een modus van God/Natuur bent.
We worden heen en weer geslingerd tussen onze emoties. Spinoza geeft remedies om in te zien wat de emoties zijn en hoe we er mee om kunnen te gaan.

Emoties versterken of verzwakken onze conatus, onze drijvende levenskracht. Sommige emoties geven blijdschap (en daardoor versterking van onze conatus) en andere geven verdriet (en daardoor verzwakking van onze conatus). Dat geldt voor onszelf maar ook voor ons in relatie tot anderen. Zo is liefde of haat het verbinden van een aandoening (blijdschap of verdriet) met een extern object.
Spinoza geeft spelregels om onze emotie te richten. Onze emoties richten zich via regels van associatie, imitatie en anticipatie en zijn daardoor gemakkelijk van de wijs te brengen met als gevolg ups en downs, we worden heen en weer geslingerd. Ze sturen ons vanuit de imaginatio (zintuiglijke indrukken en gevoelens) dus op basis van inadequate ideeën en niet vanuit onze natuur (hetgeen de conatus zou versterken). B.v. Trots kan aanleiding geven tot het doen van dingen die je uit jezelf niet zou doen, je hebt bewondering van anderen nodig. Het vertekent je ego. Je idee over jezelf en anderen is troebel.
Maar met de rede kan je, via inzicht en begrip, andere emoties oproepen die de daadkracht richting je werkelijke natuur oproepen. De rede brengt meer dan regels, het laat ons verder kijken dan het dagelijks leven. Zodat je ook op langere termijn gelukkig kan zijn.
 
Wij zijn manifestaties van de tijdloze God en daarmee in basis goed en ook onze medemens is zo’n manifestatie, een modus, van God. In de ultieme emotie is het onderscheid tussen jou en mij weg: de summa acquiescentia.
 
Rede stuurt niet de emotie maar maakt andere emoties los om je bij te sturen. Je streeft naar eigen belang maar tevens in het belang van de hele natuur.

 

 
Arnold Heumakers – Emo-cultuur, Romantiek en Spinoza
 
We leven in een emo-cultuur. Van hardrock tot het SBS verkiezingsdebat. Mensen uiten luidkeels hun gevoelens. In debatten en op sociale media tonen mensen ongegeneerd wie ze zijn.
 
In de vorige eeuw ging het grotendeels om decorum. Naar buiten toe toonde je je netjes. In de jaren ‘60/’70 kwam de kentering. De drang naar de vrijheid. De zoektocht naar jezelf, naar authenticiteit. De kunst was er al rond 1800 mee begonnen, met de komst van de Romantiek en de Moderne Kunst. Het gevoel was de essentie maar de uitvoering vond plaats door genieën. De huidige emo-cultuur is er een gevulgariseerde versie van.
 
Andrea Wolf vermeldt in haar boek Rebelse Genieën dat het Ik, rond 1800 zou zijn uitgevonden in Jena maar nog waarschijnlijker is het dat het al eerder bestond, gedurende de verlichting. Bij Descartes en Rousseau verscheen het Ik al. In de Rede van de Verlichting en in de persoonlijke beleving van de Romantiek is het Ik aanwezig. En niet alleen in die stromingen maar ook in onszelf loopt die scheidslijn: de hang naar vrijheid en gelijkheid (Verlichting) en de hang naar thuis, stad, regio (Romantiek).
 
Spinoza staat op dat kruispunt. Jonathan Israël stelt de Verlichting bij Spinoza voorop, niet de Romantiek. En inderdaad was bij Spinoza wel de Rede te vinden maar niet de kunst. Dus op het eerste gezicht: geen Romantiek. Maar dan blijkt dat juist de Romantici (Goethe, Jacobi, Herder, Novalis,…) volop belangstelling hadden voor Spinoza. Spinoza stond opeens op het kruispunt van de Verlichting en de Romantiek.
Hoe kon die metamorfose aan het eind van de 18e eeuw gebeuren? Dat werd aangewakkerd door de Pantheïsmestrijd[1]. Die werd gestart in een briefwisseling tussen Jacobi en Mozes Mendelssohn (een grote bekende filosoof in zijn tijd) over vermeende uitspraken van Lessing, die op dat moment al was overleden. Lessing zou zich een Spinozist hebben betoond terwijl Spinoza gold als atheïst en die daarom bij Jacobi's tijdgenoten niet salonfähig was.
Jacobi stelde: “Elk redelijk denken heeft Spinoza als uitgangspunt”. Dat maakte indruk op Mendelssohn, die vond dat alles rationaal gegrond moest kunnen worden. Maar in de discussie bleek dat Jacobi en Mendelssohn met de Rede niet alles konden verklaren (b.v. hoe weten we dat we bestaan?) en daarom nam Jacobi zijn toevlucht tot zijn “Salto Mortale”: de dingen die je niet met ded rede kan verklaren weet je door het Geloof. Kant ging daar later niet in mee en verzon, wat hij een “Copernicaanse revolutie” noemde, een redenering waardoor de Rede niet door Geloof behoefde te worden aangevuld. Er is een Welt An Sich, die we niet kennen en een afspiegeling daarvan in onze geest die we wel kennen. De werkelijkheid is er wel maar we nemen hem niet waar en construeren hem in onze geest.

Jacobi gaf ook reeds, in zijn verslag van het gesprek met Lessing, aan dat Lessing in Spinoza de alles is één gedachte (Hen Kai Pân) aantrof. Later zou Fichte deze gedachte (zij het met andere accenten) ook omarmen. Alles is één. Geest en Lichaam, het ik en het niet-ik: de substantie.
 
Novalis streefde een eenheid van mens en natuur na. Wel met de mens in een geprivatiseerde positie. De schepping is nooit voltooid. Wij zijn op een missie. Wij zijn geroepen om de aarde te vormen, te onderwijzen. De mens probeert dichter bij een staat te komen die wordt gekenmerkt door harmonie tussen mens en natuur. Hij voelde zich daarin verbonden met Spinoza.
 
Spinoza erkende de emoties, hij nam ze heel serieus maar op een verlichte manier en volgens de Rede. Een emo-cultuur past niet bij Spinoza. Ook al was hij een inspiratie voor de Romantici.
Spinoza’s wereldbeeld is statisch. Romantici zijn altijd op weg naar het oneindige, ze zijn altijd in beweging. De Romantiek is een dynamisering van Spinoza’s wereldbeeld.



 
Damiaan Denys – Onze adembenemende autonomie



We moeten proberen misunderstanding om te zetten in understanding.

Denys sprak met een jonge vrouw die kansrijk was in alle opzichten maar ze was depressief en had zelfmoordneigingen. Ze zei: “Ik voel me niet waardig genoeg om in deze samenleving te leven.”
Het blijkt dat 23% van de jongeren wel eens denkt over suicide.
Hoe kan dat? Hoe is de wereld waarin dit plaats vindt te begrijpen?

Om de wereld te begrijpen kunnen de dimensies van het VUCA[2] model helpen.


 
We leven in een wereld die zich Wisselvallig, Onzeker, Complex en Dubbelzinnig voor doet. Zie er maar mee te dealen.
De wereld doet zich door de digitalisering steeds complexer voor. Het aantal meningen waarmee je wordt geconfronteerd is groot en je weet vaak niet wat waar is en wat niet. Vaak zijn dingen ook dubbelzinnig: enerzijds is het belangrijk tot welke geslachtsidentiteit je je rekent en anderzijds is er gendergelijkheid en mag het niet uitmaken. Dubbelzinnigheid (of ambiguiteit) is moeilijk te handlen. Mensen kiezen. Dat geeft polarisatie (zie de verkiezingen).
 
Mensen voelen zich er niet goed bij maar Wellbeing is een ideaal van deze maatschappij. Je moet je goed voelen. En in de world happiness index eindigt Nederland ook steevast rond de 5e plek. 96% zegt gelukkig te zijn. Maar is dat wel zo? Waarom stemmen wij dan zo extreem, antwoordend op ontevredenheid. En waarom zijn er dan zoveel mensen met psychische storingen, volgens het Trimbos instituut 26%[3] in 2008 was dat nog 18 %.
 
Mensen willen geluk. Maar wat voor geluk? Onmiddellijke behoeftebevrediging zoals bierdrinken of duurzaam, reflexief geluk? Jongeren neigen naar het eerste, op middelbare leeftijd ontstaat meer een voorkeur voor het reflexieve geluk.
 
Een in het oog springende behoefte die geassocieerd wordt met geluk is autonomie. Het is een soort plicht vanuit de samenleving om autonoom te zijn. Wat kunnen we onder authenticiteit verstaan? Jezelf zijn, onafhankelijk zijn, vrij zijn. Maar je moet het om kunnen zetten in de praktijk. Jezelf zoeken is jezelf zijn. Het aantal coaches is dan ook sterk toegenomen de laatste jaren.
 
Die individualisering wordt ook gecultiveerd in de reclame. Gepersonifieerde hondenbrokken, Cola met je eigen naam op het etiket,… het geeft het gevoel dat je speciaal bent.  Apple stelt het Ik voorop door in de productnamen overal “i” voor te zetten.
 
Globalisering draagt ook bij aan het gevoel: wij kunnen alles, we hebben onmetelijke vrijheid, een artikel van de andere kant van de wereld is via DHL de volgende dag van ons.
 
Ook de technologie maakt ons onafhankelijk: buienradar, restaurant-info. Ons wordt continu gevraagd wat we van een dienst of product vonden. Kennelijk is onze mening belangrijk. Virtual reality haalt persoonlijke belevingen in huis, je kan het zelf je hebt er geen vriend meer voor nodig.
 
Zijn we daardoor autonomer of authentieker geworden? Nee we kopieren elkaar. We denken dat we authentiek zijn maar zelfs extreme ervaringen zoals de maraton lopen of de Mount Everest beklimmen is een massa-activiteit geworden.
 
En zijn we vrijer? Nee de regelgeving om controle over ons te houden neemt alleen maar toe. Sociale media leiden ons naar sites waar ze ons willen hebben en het vasthouden van onze aandacht voor hun meningen of te verkopen producten is een wetenschap geworden. We zijn een product in plaats van een serieus te nemen autonoom mens.
 
Het gevolg is een toegenomen mentale belasting. 50 Jaar geleden werd 1 op de 5000 mensen gediagnostiseerd met autisme of ADHD, nu is dat 1 op de 26.
 
Wat is het alternatief?
Begrijpen, jezelf begrijpen als collectief autonoom wezen.
En daarbij moet je tegenstand leren overwinnen. We hebben die tegenstand ook nodig.
 
Denys besluit met een plaatje van een boom die in de woestijn slechts bleek te kunnen overleven als er (tegen)wind is.
 

 


 
Jonge denker des vaderlands Amy van Andel
 
De jonge denker Amy van Andel had een frisse blik en een mooie boodschap voor de toehoorders.
 
We leven in een wereld waarin negatieve berichten overheersen. Maar de mens kan beschouwen, reflecteren in een derde persoonsperspectief. We kunnen er dus iets aan doen. We kunnen onze momenten van vreugde wat meer accent geven. We kunnen de vreugde uiten, we kunnen onze medemensen complimentjes geven en positief benaderen.
 
Het lijken maar druppels op een gloeiende plaat maar ze hebben effect want ze steken anderen aan en misschien gaan die dat dan ook weer doen. Een domino-effect van vreugde die ons allemaal blij maakt.


Besluit: forum en een optreden van Freek de Jonge
Freek kan je het beste op de videoregistratie bekijken (zie de link aan het einde van dit verslag).
 

Vlnr: Karianne Marx, dagvoorzitter; Maike van de Pavoordt, jonge denker; Damiaan Denys; Hannah Laurens; Arnold Heumakers
 
          
Freek de Jonge                                                                         Fay Lovsky


[1] Zie over de pantheïsmestrijd het verslag van de cursus hierover die Henk Jan Hoekjen gaf voor de spinozakring Soest: https://www.spinozakringsoest.nl/de-pantheismestrijd---henk-jan-hoekjen.html
 
Videoregistraties
De videoregistraties van deze dag zijn door de Amsterdamse Spinozakring beschikbaar gemaakt op Youtube:
Hannah Laurens – Spinoza over emoties: berusting via de rede
Arnold Heumakers – Emo-cultuur, Romantiek en Spinoza
Damiaan Denys – Onze adembenemende autonomie
Amsterdamse Spinozakring:

Tekstverslag en foto's: Jan Mendrik
 
]]> Tue, 05 Dec 2023 12:45:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verslag-amsterdamse-spinozadag https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000052 <![CDATA[Lovende kritieken voor van Buurens vertaling van Nietzsche]]> imblog
Daags na de verkiezingen verscheen in de NRC een lovende kritiek van Arnold Heumakers op de vertaling/hertaling van Nietzsches werk Jenseits von Gut und Böse (1886). Maarten van Buuren gaf het de Nederlandse titel: Voorbij goed en kwaad; ondertitel: Voorspel voor een filosofie van de toekomst.

Maarten van Buuren, een bekend gezicht bij de Spinozakring Soest, is niet allen enthousiast voor Spinoza maar ook voor over Nietzsche.

Arnold Heumakers is enthousiast over de nieuwe vertaling
De recensie van Heumakers is hier te lezen (helaas achter een betaalmuur). Een even lovend artikel, door Stephan Peters, over de vertaling vond ik op de lezenswaardige website https://friedrichnietzsche.nl/ (niet achter een betaalmuur).

Heumakers neemt de gelegenheid te baat om ook de gedachten van Nietzsche te projecteren op de verkiezingsuitslag van afgelopen woensdag.
"Wat had Nietzsche woensdag gestemd, als hij dat zou hebben gekund? Onzinnige vraag. Maar er is wel een antwoord op te geven: hij zou vast niet naar de stembus zijn gegaan, afkerig als hij was van de ‘parlementaire idioterie’. Het parlementaire systeem dankte zijn ontstaan aan een poging om ‘bevelhebbers te vervangen door een optelsom van verstandige kuddemensen’. Geen vooruitgang volgens Nietzsche, die een streng onderscheid maakte tussen ‘slavenmoraal’ en ‘herenmoraal’. De democratische orde der dingen schreef hij toe aan ‘de vermenging van het bloed van heren en slaven’. Met als gevolg dat nu overal de ‘imperatief van de kuddegeest’ regeerde, die neerkwam op het verlangen ‘op zekere dag niets meer te vrezen te hebben’. Ziedaar de ‘alomvattende degeneratie van de mens’, zo lezen we in Voorbij goed en kwaad".

En over een verenigd Europa:
"Europa dan – Nietzsche verzette zich tegen alle ‘nationalistische waanzin’ (dag PVV en FvD) en was ervan overtuigd dat Europa in werkelijkheid één wilde worden. Maar het Europese probleem bestond volgens hem allereerst uit ‘het opkweken van een nieuwe kaste die over Europa zal heersen’. Daar zul je D66 of Volt niet gauw over horen. Nietzsche wenste een Europa dat weer grote politiek zou bedrijven, uit eigen wilskracht of (om zijn eigen term te gebruiken) uit ‘wil tot macht’."

Over de vertaling schrijft Heumaker:
Voorbij goed en kwaad, "het in bijna driehonderd aforismen en korte essays gegoten betoog sprankelt en overdondert tegelijk, en dat doet het net iets meer in de vertaling van Van Buuren (die vlotter leest, maar ook wat vrijer is) dan in die van Graftdijk en Beers."

Friedrich Nietzsche,
Voorbij goed en kwaad; Voorspel voor een filosofie van de toekomst.
Vertaling Maarten van Buuren
Uitgave: Boom , sept 2023
ISBN 9789024456758 | 01.01 | 272 blz.


]]> Sun, 26 Nov 2023 18:45:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuwe-nietzsche-vertaling-door-maarten-van-buuren https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000051 <![CDATA[Na de verkiezingen]]> imblog
Kunnen we iets van de extreme uitslag van de verkiezingen begrijpen met Spinoza bij de hand?

Spinoza zegt natuurlijk veel over politiek. In het Theologisch Politiek Traktaat, in het Politiek Traktaat maar ook in de Ethica.

Ik stel mezelf de vraag: wie heeft de wijsheid in pacht en kunnen we überhaupt tot een voor iedereen wenselijke route komen? In de politiek of daarbuiten. “Het” goede bestaat niet voor Spinoza, er is alleen een relatief begrip van goed en dat is nog niet eens collectief maar voor ieder persoonlijk.

E4D1 (Ethica 4, definitie 1): Onder goed zal ik verstaan iets waarvan wij zeker weten dat het ons van nut is.
En Karel D’huyvetters [i] verduidelijkt: Goed is wat zeker nuttig is voor ons. Of iets goed is wordt dus niet bepaald door een externe of zelfs transcendente instantie zoals de christelijke God, maar louter door het nut dat iets heeft voor de betrokken zaak of persoon.

Maar is er dan niet iets dat “goed” is voor ons allemaal? Dat zou voor een landsbestuur natuurlijk wel heel handig zijn. Spinoza is daar sceptisch over.

Al die stemmers op de PVV zijn het klaarblijkelijk ergens met elkaar over eens (uit de analyses zullen we wel vernemen wat dat allemaal precies is maar ontevredenheid met hoe het in het verleden ging zal wel een belangrijke rol spelen). Zit daar dan iets in (iets bindends liefst), dat goed is voor het hele land? Spinoza heeft de theorie van de gemeenschappelijke ideeën ontwikkeld (uitgelegd in E2P38 en volgende). Daaruit kan je concluderen dat alle gemeenschappelijke ideeën van een groep mensen ook adequate ideeën moeten zijn, dus: waarheid. Dus een groep gelijkgestemden onder Wilders (of welke leider van een partij dan ook) zou volgens Spinoza adequate ideeën moeten hebben.

Dat gaat tegen ons gevoel in. Je kan tenslotte ook met veel mensen de verkeerde kant op gaan. Spinoza komt daar in Ethica 4 (nadat hij tussendoor de TTP heeft geschreven) op terug (E4P29 t/m 37 gaat hier over).

Beth Lord [ii] verduidelijkt een en ander in haar boek Spinoza's Ethics:

Wat in onze natuur zit, is noodzakelijkerwijs goed voor ons, dus voor zover andere dingen aspecten van onze natuur gemeen hebben, moeten ze ook goed voor ons zijn (E4P31). Dit betekent dat ‘hoe meer iets overeenstemt met onze aard, hoe nuttiger of beter het voor ons is’ (E4P31C). Andere mensen, die dezelfde fundamentele lichaamssamenstelling hebben en dezelfde basiscapaciteiten hebben voor handelen en voelen, zijn goed voor ons. Door interactie met anderen krijgen we adequate ideeën over onze gemeenschappelijke aard, samenstellingen en capaciteiten, waardoor we onze kennis en activiteit vergroten. Niet alle mensen zijn even goed voor ons. Voor zover mensen onderworpen zijn aan de hartstochten, zijn ze het van nature niet met elkaar eens, want ze worden verschillend bepaald door verschillende externe krachten, en hun verschillende gevoelens zorgen ervoor dat ze vaak in conflict komen (E4P32, E4P33, E4P34). Wanneer mensen onderworpen zijn aan de hartstochten, verschillen ze van aard en zijn ze tegengesteld aan elkaar: sterk beïnvloede, irrationele mensen zijn niet goed voor ons en kunnen zelfs slecht voor ons zijn (E4P30). We moeten zulke mensen vermijden, of – beter nog – hen helpen hun affecten in bedwang te houden en rationeler te worden.
Beth Lord - Spinoza's Ethics, blz 114-115 - Vertaling Google

We moeten ons dus meer door de rede dan door de hartstochten laten leiden. De volgelingen van veel politieke partijen, met name de protestpartijen, staan denk ik dicht bij "onderworpen aan de hartstochten". En mensen die te veel onderworpen zijn aan de hartstochten i.p.v. de rede kunnen we volgens Spinoza dus maar beter mijden, daar vloeit maar moeizaam iets vruchtbaars uit, die zijn gedoemd om met elkaar in conflict komen. Het risico van ten ondergaan aan onderlinge ruzies is dan groot.
 
Ook dat is niet vreemd in de Nederlandse politiek.
 

[i] https://spinoza-in-vlaanderen.weebly.com/4-definities.html
 
[ii] Beth Lord – Spinoza’s Ethics – 2010 - Indiana University Press

Jan Mendrik
 
]]> Fri, 24 Nov 2023 20:50:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verkiezingen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000050 <![CDATA[6 febr 2024 - Lezing Henri Krop]]> imblog
Dinsdag 6 februari, 20.00 uur, Het verhalenhuis in Haarlem

Henri Krop zal een lezing houden over Spinoza.
Hij zal daar o.a. ingaan op Spinoza’s verdediging van democratie, vrijheid en tolerantie op grond van een ‘godsdienstwetenschappelijk’-politieke analyse.

Nadere nadere informatie en aanmelding:
https://verhalenhuishaarlem.nl/pec-events/spinoza-door-henri-krop/
]]> Wed, 22 Nov 2023 14:40:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?lezing-henri-krop https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000004F <![CDATA[Spinozalezing en boekpresentatie door Jonathan Israel]]> imblog
Met de lezing ‘Spinoza on Equality and Justice’ hield historicus Jonathan Israel op 5 oktober de Spinoza Rede 2023. Tevens presenteerde hij zijn boek Spinoza, Life & Legacy, een nieuwe interpretatie van Spinoza’s leven en denken.

Hieronder een impressie door Peter Eijgenhuijsen

Volgens Israel was Spinoza een voorstander van de democratische republiek. Hij werd daar kritisch op ondervraagd door de gespreksleider Wiep van Bunge en ook Yoram Stein, uit het publiek, wees op passages uit het TTP waaruit zou blijken dat Spinoza zich juist tegen de democratie uitspreekt. Israel gaf aan dat Spinoza erg kritisch was over de aristocratie en de monarchie. Eigen belang overheerst dan het algemeen belang en bovendien willen monarchen steeds oorlog voeren en zijn ze alleen uit op macht. Spinoza zag volgens Israel niets in een volksoproer, daar kon nooit iets goeds uit voortkomen. Israel gaf het voorbeeld van George II van Groot Brittannië, die werd afgezet door de massa, zonder dat er een goed plan was voor een betere staatsvorm en vervolgens werd opgevolgd door de nog ergere Cromwell. Nee, het was zaak om in geheime bijeenkomsten te werken aan een alternatieve staatsvorm, zodat je klaar was wanneer de revolutie uitbrak. Hoe moest zo’n democratie er dan uitzien volgens Israels visie op Spinoza? Een grote raad met een zo groot mogelijke vertegenwoordiging van de bevolking was een vereiste. Die moest zorgen voor een redelijk compromis en voorkomen dat persoonlijke voorkeuren de doorslag gaven. Hij haalde het voorbeeld aan van Venetië waar de grote raad vervangen werd door een kleinere waardoor het democratische proces verslechterde. Hij noemde drie elementen voor democratie: het welzijn van de bevolking, vrije meningsuiting en rechtsgelijkheid voor iedereen. Israel gaf aan dat de democratische republiek erg kwetsbaar is en dat meestal te weinig mensen zich bezig houden met politiek waardoor een oligarchie dreigt. Hij benadrukte ook het belang van goed onderwijs in politieke zaken.
 
Israel maakte met betrekking tot de democratische republiek een indeling in vier soorten mensen: de redelijk denkende mens die begrijp dat de regels goed zijn voor de samenleving, de mensen die de regels volgen omdat kerk of staat ze oplegt, de mensen die de regels volgen omdat ze bang zijn voor straf en de mensen die überhaupt niet in staat zijn om regels te volgen.
 
Over gelijkheid zei hij dat volgens Spinoza iedereen gelijk was zonder uitzonderingen. Hij gaf het voorbeeld van de onwettige kinderen die in de tijd van Spinoza erg slecht en ongelijk werden behandeld.
 
De multitude was niet afhankelijk van sociale klasse. Onweldenkenden kwam je ook tegen bij de aristocratie, geestelijkheid, academische wereld etc.
 
Israel was het eens met Maxime Rovere, de vorige uitspreker van de Spinoza Rede, dat Spinoza geen enkeling was maar de stichter van een beweging. De leider van een groep vrijdenkers. Duidelijk de meest vooraanstaande denker van het gezelschap.
 
Israel was vrij luchtig over de rede versus de emoties. Zag dat niet zo zwart wit. Hij had het erover dat je je leven lang bezig bent met het verfijnen van je emoties. Dat het een continue strijd is en dat de rede altijd een rol speelt.
 
Uit de bibliotheek van Spinoza blijkt volgens Israel het volgende: Spinoza was vooral geïnteresseerd in geschiedenis en dan speciaal van het Romeinse rijk en van Israël. De boeken in de bibliotheek zijn in 3 talen, Latijn, Hebreeuws en Spaans. Portugezen in die tijd kregen op school Spaans. Behalve Descartes en Epictetus is er weinig filosofie te vinden in de bibliotheek, dus dat interesseerde hem blijkbaar minder.
 
Volgens Spinoza waren vrouwen in die tijd zo afhankelijk, eerst van hun vader en later van hun man, dat ze geen rol konden spelen in de democratische republiek. Hij was wel voor gelijkheid maar brak geen lans voor de rol van de vrouw. Volgens Israel een fout van Spinoza. Spinoza was op veel gebieden baanbrekend, maar niet in geval van vrouwenrechten.
 
De vraag of Spinoza niet erg schatplichtig was aan Hobbes antwoordde Israel ontkennend. Spinoza kende Hobbes, maar ging veel verder dan Hobbes. Israel gaf aan dat hij een heel hoofdstuk gewijd had aan Hobbes in zijn net voltooide boek Spinoza Life & Legacy. Dus daarin kunnen we het nog eens nalezen.
 
Tot slot vroeg Wiep van Bunge of er nog zaken waren die Israel niet wist van Spinoza of waar hij nog mee zat. Israel antwoordde ontkennend. Na net een boek van 1300 pagina’s over Spinoza voltooid te hebben lijkt mij dat een begrijpelijk antwoord.

Peter Eijgenhuijsen

Zie ook de blogitems over: de aankondiging in het programma van de Stichting Spinoza Den Haag en de mededeling over het verschijnen van het boek

Interview in het filosofisch magazine met Jonathan Israel naar aanleiding van zijn boek.

Videoregistratie
Video van deze spinozalezing
 
]]> Tue, 10 Oct 2023 11:57:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?terugblik-op-de-spinozalezing-door-jonathan-israel https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000004E <![CDATA[Verschenen: Jonathan Israel - Spinoza's Life and Legacy]]> imblog
Spinoza, Life and Legacy

Tekst van de uitgever:
Prof Jonathan I. Israel
  • Presents a significant new interpretation of Spinoza's life, thought, and early reception
  • Offers a more detailed coverage of its subject than previous biographies, enabling the author to make a broader and more accurate assessment of Spinoza's role in the early Enlightenment
  • Significantly alters our picture of the early Enlightenment in Europe, including in our understanding of the origins of modern democratic political theory, toleration, and secularism
  • Includes use of historical sources that have never been used before

Engelstalig
ISBN: 9780198857488

Recensie uit de Volkskrant

Jonathan Israel is in oktober in Nederland en geeft verscheidenen lezingen en boekpresentaties:
3 oktober 2023: Atheneum Boekhandel Amsterdam
5 oktober 2023: Spinozadenhaag Den Haag
6 oktober 2023: Boekhandel Donner Rotterdam
]]> Sun, 17 Sep 2023 11:08:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?jonathan-israel---spinoza-s-life-and-legacy https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000004B <![CDATA[Spinozamaand Den Haag]]> imblog
Oktober Spinozamaand in Den Haag
 
Het wordt alweer een traditie, de oktoberactiviteiten van de stichting Spinoza Den Haag. Ook dit jaar wordt er weer een mooi programma gerealiseerd met muziek, theater, lezingen, debat, workshops, stadswandelingen en vaartochten. Met als thema’s
 
·         Wat kunnen Spinoza’s ideeën betekenen in ons persoonlijk leven, in het hier en nu?
 
·         Hoe kan zijn filosofie bijdragen aan tolerantie en gemeenschapszin in onze samenleving?
 
·         Hoe actueel is Spinoza’s visie op de eenheid van mens en natuur?
 
Er zijn onder andere lezingen van Jonathan Israel (over zijn nieuwe boek “Spinoza, life and legacy”), Maarten van Buuren (over de Ethica), Hannah Laurens (over “Spinoza’s dubbele moraal”), een dialoog van historicus Luc Panhuysen en Spinoza deskundige Yoram Stein en een interreligieuze samenspraak o.l.v. Henri Krop.
 
Voor het volledige programma, zie: www.spinozadenhaag.nl
 
Of zie bijgaande folder van de Spinozamaand

Verslag van activiteiten:
De presentaties van Jonathan Israël en Vincent Icke zijn te te vinden op: https://www.spinozadenhaag.nl/lezingen-beeldopnamen/

Een verslag van de presentatie van Jonathan Israel, van de hand van eter Eijgenhuijsen is hier te vinden (op deze site van de spinozakring soest).

]]> Fri, 04 Aug 2023 19:43:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?programma-spinozamaand-den-haag https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000004A <![CDATA[Theo van der Werf overleden]]> imblog
Theo van der Werf was van 1989 tot 2017 secretaris van de Vereniging Het Spinozahuis. Theo was bij velen in Spinozakringen bekend. Hij heeft zich op vele manieren ingezet voor het levend houden van het gedachtegoed van Spinoza.

Wij wensen zijn partner Miriam van Reijen en haar familie veel sterkte.

Foto: Stan Verdult, 2009
https://blog.despinoza.nl/log/theo-van-der-werf-25-jaar-secretaris-van-de-vereniging-het-spinozahuis.html
]]> Mon, 31 Jul 2023 13:56:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?theo-van-der-werff-overleden https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000049 <![CDATA[Internationaal congres Vereniging Het Spinozahuis 27/28 juli 2023]]> imblog
Op 27 en 28 juli 2023 houdt de Vereniging Het Spinozahuis haar internationale congres:
The Global Reception of Spinoza’s Thought

Sprekers:

Thursday 27 July, 11:00–18:00
Justin Steinberg (Brooklyn College and CUNY Graduate Center) Spinoza and Spinozism in Twenty-First Century Anglo-American Philosophy
Martin Lenz (University of Groningen) The Emotional Turn in Some Recent Spinoza Research in the German-speaking Countries
María Luisa de la Cámara & Javier Espinosa (Universidad de Castilla-La Mancha) Fifty years of Spinozism in Spain
Márcio A. Damin Custódio & Francisco Ferraz (University of Campinas) A Map of Spinoza’s Influence in Brazilian Universities in the Twentieth Century
Andrea Sangiacomo (University of Groningen) Spinoza in Italy: Looking Back and Forward

Friday 28 July, 9:45–17:30
Mogens Laerke (École Normale Supérieure de Lyon) The French Reception of Spinoza before 1900
Jacques-Louis Lantoine (Ecole Normale Supérieure de Lyon) The French Reception of Spinoza after 1900
Gideon Katz (Ben-Gurion Research Institute for the Study of Israel and Zionism) Spinoza and Israeli Identity  
Osamu Ueno (Osaka University) The Reception of Spinoza in Japan
Ali Ferdowsi (Notre Dame de Namur University) Spinoza’s Theological-Political Treatise: Translation as a Theological-Political Problem
Henri Krop (Erasmus University Rotterdam) Organised Spinozism in the Netherlands (1987–2021): Flourishing, Decay and Revival

Het internationale congres wordt gehouden op de Erasmusuniversiteit in Rotterdam
Deelname is gratis maar aanmelding is noodzakelijk

De lezingen van het internationale congres zijn gepubliceerd in het Journal of Spinoza Studies.

Zomerweek

In de dagen voorafgaand aan het congres organiseert de VHS haar zomerweek met als onderwerp: De Arabische invloed op Spinoza.
Met als sprekers: Dr. Cornelis van Lit, Prof. dr. Henri Krop, Dr. Michiel Leezenberg, Dr. Kamel Essabane
Plaats: bij ISVW in Leusden. Deelname is niet gratis.

]]> Thu, 13 Jul 2023 12:23:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?jubileumcongres-vereniging-spinozahuis-27-28-juli-2023 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000048 <![CDATA[Spinozadag 2023 in het teken van hedendaagse emotiecultuur]]> imblog
Spinoza, het 'ik' en de emotiecultuur
Een tegendraadse filosoof over emoties

Spinoza is de eerste filosoof in de geschiedenis die het goed recht van de menselijke emoties erkende en in de Ethica begon hun wetmatigheden objectief te onderzoeken. In tegenstelling tot de antieke en middeleeuwse tradities, die de passies als negatief en gevaarlijk bestempelde, meende hij dat zij onontbeerlijk zijn voor een goed en zinvol leven. Zij leggen zowel de basis voor het menselijk samenleven als voor ons persoonlijk welbevinden.
Sinds enkele decennia verkeren we echter in de greep van de zogenoemde ‘emotiecultuur’. In de openbare ruimte (denk bijv. aan politici, sporters en andere BNers) is het tonen van emoties niet langer een taboe, maar zelfs geboden.

Deze ontwikkeling zou geen gevolg van de ‘emancipatie’ door de Verlichting zijn, maar van de romantiek. In die tijd kwam het ik niet alleen centraal te staan, maar werden aan het ego hoogst individuele emoties en fantasie toegeschreven, die de individuele mens zijn ‘oorspronkelijke zelf’ laten vinden. Vanuit het oogpunt van Spinoza is deze benadering problematisch, doordat zij geen criterium biedt om tussen opbouwende en destructieve emoties te onderscheiden. Bovendien miskent zij het wezenlijk sociale karakter van de passies. Wanneer bijvoorbeeld 'onze liefde wordt beantwoord dan vergroot dat onze liefde weer', zo zegt Spinoza.  

De sprekers, Hannah Laurens, Arnold Heumakers en Damiaan Denys zullen het thema vanuit hun expertises belichten. Ook optredens van Freek de Jonge en Fay Lovsky


Tekst en logo: Amsterdamse Spinozakring

]]> Wed, 12 Jul 2023 15:19:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinozadag-2023-in-het-teken-van-hedendaagse-emotiecultuur https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000047 <![CDATA[Fim over Spinoza met Yitzak Melamed]]> imblog
In november 2021 was Yitzak Melamed in Nederland om met de Israelische filmmaker, David Ofek, opnamen te maken in de Portrugese Synagoge in Amsterdam. Aanvankelijk werd hen de toegang ontzegd maar later mochten er toch opnamen in de synagoge gemaakt worden. Zie voor het verloop daarvan deze blog.
De film is klaar en onlangs uitgezonden op de Israelische televisie.
Helaas is de film alleen in Israel online te bekijken en zijn er nog geen Engelse of Nederlandse ondertitels beschikbaar. Veel mensen vragen daarom dus wie weet komt dat spoedig.
Het nieuws hierover is te volgen op de Facebook-site van Yitzak Melamed.

14 mei 2024: Klaarblijkelijk is er inmiddels een engelse versie van de film.
De premiere daarvan is op het New York Sephardic Film Festival 2-9 juni 2024.

De illustratie komt uit de film en is overgenomen van de facebook pagina van Yitzak Melamend.
]]> Tue, 09 May 2023 10:36:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?fim-over-spinoza-met-yitzak-melamed https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000046 <![CDATA[Harpert Machielsen speelt Hoezo Spinoza?]]> imblog
Door Dick Blaauboer

Op 21 april werd er in samenwerking met de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) een theatervoorstelling verzorgd door Huiskamer Theater Producties in de OBA.
Harpert Michielsen, acteur/theatermaker gaf een voordracht over onze huisfilosoof onder de titel “Hoezo Spinoza?”
Vanwege medische perikelen had Gonny Pasman ondergetekende gevraagd deze voorstelling bij te wonen namens Spinozakring Soest die hiervoor als vriend van de Amsterdamse Spinozakring was uitgenodigd. Van het bezoek heb ik geen moment spijt gehad. De zaal zat helemaal vol, ruim 100 mensen schat ik.
Harpert Michielsen is zelf geen filosoof, maar historicus en theatermaker, waardoor hij het werk van Spinoza bekijkt als een nieuwsgierige leek. Hij nam ons, het publiek, mee in een bijzondere ontdekkingstocht door het leven en denken van onze 17e eeuwse denker. En dat deed hij op een heel aanstekelijke, meeslepende manier. Anderhalf uur vlogen voorbij zonder dat ik één keer mijn horloge geraadpleegd had.

Foto Dick Blaauboer

In één lange stroom van woorden kwamen de verhalen voorbij over het leven op Vlooienburg waar vluchtelingen uit heel Europa waaronder de Joden uit Spanje en Portugal hun toevlucht zochten en waar nu Stopera en Waterlooplein zich bevinden, de synagoge, de school die Spinoza in zijn jeugd bezocht. Het verhaal gaat dat Spinoza als kind al opviel door zijn slimheid en rekenvaardigheden en dat hij zodoende de financiële administratie van zijn vaders fruithandel voerde. Een ander verhaal is dat de Rabbijn van Spinoza door Rembrandt is vast gelegd in een schilderij, hetgeen onjuist is. Op dergelijke momenten werd de monoloog van Harpert onderbroken door Spinoza (gespeeld door Harpert zelf, die dan even een 17e eeuwse kraag omdeed). Dergelijke ingrepen maakten de voorstelling heel onderhoudend en luchtig. Vervolgens kwamen de verhalen over Van den Enden en de Latijnse school die hij stichtte en waar Spinoza Latijn leerde en hijzelf Hebreeuwse les gaf. Na de banvloek vestigde Spinoza zich als vrij man in Amsterdam. Hij nam alleen zijn boeken en zijn bed mee. Het bed betekende voor hem zijn familie. Hij zocht duurzaam geluk, geen geld (alleen voor zijn doodskist).


 
De betekenis van Spinoza's filosofie verwoordde Harper Michielsen heel knap met een aantal sprekende voorbeelden. Zo legde hij o.a. begrippen als conatus uit en het ontkennen van het bestaan van toeval omdat voor alles nu eenmaal een reden is. Ik heb nooit eerder in zo'n kort bestek de verschillende soorten kennis horen uitleggen. Steeds werden hiervoor praktische situaties uit het dagelijks leven gebruikt.
 
Geschrokken door de veroordeling, opsluiting en dood van zijn vriend Koerbagh, legt Spinoza zijn werk aan de Ethica even opzij om zijn TTP te schrijven. 'Doel van de staat is de vrijheid van iedereen', een ook nu nog prikkelend statement dat tot nadenken aanzet. Geschrokken en volledig ontdaan was Spinoza ook over de beestachtige moord op de gebroeders de Witt. Dergelijke episodes uit Spinoza's leven werden niet slechts verteld maar op indringende wijze gespeeld door Harpert. Het was dus meer dan een monoloog: Spinoza's leven werd gespeeld.
 
Een zeer inspirerende voorstelling dus! Op Harpert's site, www.harpertmichielsen.nl, is informatie te vinden waar en wanneer deze voorstelling dit jaar nog te zien is. Over het algemeen zijn het besloten voorstellingen maar met mogelijkheden voor bezoek.


 
Dick Blaauboer, 27 april 2023
]]> Fri, 28 Apr 2023 19:48:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?harpert-machielsen-speelt-hoezo-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000045 <![CDATA[Joodse filosofie en Spinoza - II]]> imblog
Spinoza’s Joodse filosofie, aan de hand van een artikel van Jason Yonover

Net toen ik de blog over Yitzak Melamed, betreffende de onderwaardering van Joodse filosofen uit de middeleeuwen, had geschreven kwam ik een recent document tegen van Jason Yonover, Spinoza and Jewish Philosophy. Hij heeft het geschreven voor het nog te verschijnen boek: The Oxford Handbook of Jewish Philosophy.
 
Het artikel beschrijft dat Spinoza, ondanks zijn cherem in 1656, veel invloeden onderging van de Joodse denkers Hasdai Crescas (1340-1410/11), Mozes Maimonides (1138-1204) en Gersonides (Levi ben Gershon, 1288-1344).
 
Hij noemt gedachten betreffende het determinisme, de vrije wil, de attributen, de modi, de drie soorten kennis, en elementen betreffende Spinoza’s filosofische methode.
 
Determinisme
Crescas verwees in zijn geschriften naar een noodzakelijke causaliteit ("principal of sufficient reason", determinisme) die Spinoza in zijn filosofie opnam (E1A2, E1A3 en E1p11d2). Een gevolg van dit determinisme is dat zowel Crescas als Spinoza een vrije wil uitsloten.

Twee attributen
Yonover wijst naar de gedachte van Spinoza over de ene substantie met twee attributen (E2p7s1) die gelijkenis vertoont met teksten van Maimonides. Spinoza schrijft:
 
al wat door het onbeperkt intellect kan begrepen worden als iets dat de essentie van een substantie uitmaakt, behoort allemaal uitsluitend tot de unieke substantie; bijgevolg zijn de denkende substantie en de uitgebreide substantie één en dezelfde substantie, die nu eens begrepen wordt onder het ene attribuut, dan weer onder het andere. Zo is ook een modus van uitgebreidheid en het idee daarvan een en dezelfde zaak, maar uitgedrukt op twee manieren.
Dat lijken sommige Joden als het ware door een waas ingezien te hebben,
wanneer ze namelijk stellen dat God, Gods intellect en de zaken die hij begrijpt één en hetzelfde is.

Modi
De modi komen noodzakelijk voort uit God
 
E1p16: Uit de noodzakelijkheid van de goddelijke natuur moeten oneindig veel zaken voortkomen op oneindig veel manieren (i.e. al wat onder het onbegrensd intellect kan vallen).
 
Crescas had in zijn Light of the Lord deze gedachte ook beschreven.
 
Drie soorten kennis
Spinoza’s idee van de drie soorten kennis (verbeelding, rede en intuïtie) is reeds herkenbaar bij Maimonides. Yonover beschrijft het aldus:
 
Maimonides begins his Guide of the Perplexed by distinguishing metaphorically α. “those who never once see a light but grope about in their night,” β. “[those whose] darkness [...] is illumined, however, by a polished body or something of that kind,” and finally γ. “those for whom the lightning flashes” (from the Guide to the Perplexed).

Methodische aanpak
Met Gersonides heeft Spinoza volgens Yonover een band waar het gaat om methodologische aanpak.  Het gaat over de orde van filosoferen. Yonover haalt Gersonides aan (uit Gersonides: Wars of the Lord)
 
Wanneer het voor de oplossing van een bepaalde vraag nodig is om een deel van een disjunctie van tegenstrijdigheden vast te stellen en het andere deel te weerleggen, is het gepast dat de auteur het laatste weerlegt voordat hij verder gaat met het eerste, als dat al het geval is. mogelijk. Dit is analoog aan de procedure van de arts, die probeert de ziekte te verwijderen voordat hij een gezond gestel tot stand brengt.
 
Spinoza legt in E2p10s2 een soortgelijke “orde van filosoferen” uit.
 

Jason M Yonover
Penultimate draft for The Oxford Handbook of Jewish Philosophy (link), ed. Paul Franks (Yale University) and Yitzhak Y. Melamed (Johns Hopkins University), 2023

Download pdf van deze blog
]]> Sun, 16 Apr 2023 15:18:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-en-joodse-filosofie- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000044 <![CDATA[Joodse filosofie en Spinoza - I]]> imblog
Over de onderbelichting van Joodse en Islamitische filosofen, waaronder Maimonides.
En over het open staan voor gedachten van anderen.
 
Op de facebooksite van Yitzak Melamed verwees hij naar een kort artikel van hem dat onlangs in het Nederlands vertaald op de site van het Belgische Humanistisch verbond verscheen “Wel middeleeuws, maar niet christelijk”.
De titel leidt het onderwerp meteen al in: Het is frappant dat geschiedverhalen over de middeleeuwse filosofie vaak alleen christelijke denkers belichten, terwijl Islamitische en Joodse ideeën achterwege gelaten worden. Melamed verwijst hier naar en nieuw verschenen deel van The Cambridge Translations of Medieval Philosophical Texts.
Hij stelt dat ondanks al haar problemen de Middeleeuwse filosofische cultuur erg multicultureel was: Islamitische, Joodse en Christelijke auteurs lazen vaak elkaars werk en werkten soms zelfs samen. Mozes Maimonides (1135-1204) was de belangrijkste middeleeuwse joodse filosoof. Hij schreef onder meer de invloedrijke Misjnee Tora, een Joods wetboek.
Hoewel Maimonides redelijk trouw was aan de Joodse leer en de leer van Aristoteles, nam hij gedurfde standpunten in over theologische kwesties. In zijn filosofische werk, Moreh Nevukhim (Gids voor de Verdoolden), stelde hij – aldus Melamed - dat als onbevooroordeeld filosofisch onderzoek ertoe leidt dat men zou geloven in de eeuwigheid van de wereld, en niet in het Bijbelse scheppingsverhaal, men een filosofische waarheid niet uit de weg moet gaan enkel en alleen omdat ze in strijd is met de Tenach.
Maimonides meende ook dat God geen persoonlijkheid had en hij minimaliseerde de wonderbaarlijkheid van goddelijke mirakels en ontkende de persoonlijke onsterfelijkheid. Gedachten die niet ver afstaan van Spinoza.
 
Spinoza kende Maimonides. In het Theologisch Politiek Traktaat haalt Spinoza hem vaak aan. Hij is het daar vaak oneens met Maimonides. Zo vergelijkt hij de methode van Bijbeluitleg van hemzelf (de Bijbel uitleggen met de Bijbel zelf) met de benadering van Maimonides (er is nog een externe maatstaf nodig, TTP hfdstk 7). Daarnaast vond Maimonides dat de profeten een eenduidige universele boodschap hadden terwijl Spinoza vond dat de profeten onderling erg verschilden en vooral mensen waren met een levendige verbeelding (TTP hfdstk 4). Maar uit de aandacht die hij aan Maimonides geeft blijkt dat ook Spinoza hem een belangrijke bron vond.
 
Maimonides stond open voor gedachten uit andere culturen. Hij wilde meningen beoordelen op basis van waarachtigheid, en niet op wie het beweert. Maimonides was niet de enige middeleeuwse filosoof die zoveel belang hechtte aan de filosofische opvattingen van denkers die niet tot zijn godsdienst behoorden. De werken van Thomas Aquinas tonen aan dat hij geïnteresseerd was in de standpunten van Maimonides, Avicenna en andere niet-christelijke schrijvers. Het is indrukwekkend hoe middeleeuwse Christelijke, Islamitische en Joodse filosofen elkaars werken lazen. Ze waren het vaak oneens maar haalden ook niet zelden inspiratie uit werken van denkers uit andere godsdiensten.
 
Melamed pleit ervoor om die openheid ook nu te betrachten. Niet alleen v.w.b. de middeleeuwse niet Christelijk literatuur maar ook van bronnen uit andere culturen heden ten dage.
 
Dat laatste is mij uit het hart gegrepen. Je kan natuurlijk veel leren van mensen uit je eigen cultuur. Als je tenminste eerlijk op zoek bent naar de waarheid. Maar contact met mensen uit andere culturen stelt je voor vragen die voorheen niet bij je op kwamen omdat die bij je eigen culturele groep niet gesteld worden. Wat weten wij echt van de ideeën en de diepere motieven  van mensen uit Afrika, uit het Midden Oosten, China of Rusland?

Maimonides (Wikipedia)
Podcast van Melamed over Maimonides

Deze blog Downloaden als pdf


]]> Thu, 23 Mar 2023 18:47:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?wel-middeleeuws,-niet-christelijk https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000043 <![CDATA[Lezing Spinoza en de Stoa]]> imblog
Maarten van Buuren houdt een inleiding over Spinoza en de Stoa.
Tijd en plaats: 27 maart 2023, om 19.30 uur in KadeCafe, Eemplein 75 te Amersfoort.
Zie voor gegevens onderstaande flyer.

Voor nadere informatie: Hans Hubregtse jhhubregtse@gmail.com



]]> Mon, 13 Mar 2023 14:50:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?aankondiging-lezing-spinoza-en-de-stoa https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000042 <![CDATA[Eerste nummer van Journal of Spinoza Studies verschenen]]> imblog
Het sinds een jaar aangekondigde eerste nummer van het tijdschrift Journal of Spinoza Studies[1] (JSS) is verschenen!
Het online tijdschrift beoogt innovatieve bijdragen van onderzoekers te leveren aan het gedachtegoed van Spinoza. Het is een initiatief van de Universiteit Groningen en staat onder redactie van Kristin Primus (University of California, Berkeley), Andrea Sangiacomo (Rijksuniversiteit Groningen). Het tijdschrift is open access en er zijn geen kosten verbonden aan het downloaden. Dat maakt het laagdrempelig en op een grote schaal toegankelijk.
 
Naast de twee hoofdredacteuren is er een uitgebreide editorial board met zeer grote namen op het gebied van Spinoza-onderzoek in vele delen van de wereld. Daaronder zijn Clare Carlisle, Beth Lord, Steven Nadler, Hasana Sharp en Daniel Pino.
 
In het eerste nummer stellen de hoofdredacteuren dat er in de laatste halve eeuw een revival is van Spinoza en dat vele nieuwe onderzoeksgebieden worden aangeboord. Maar sinds het ophouden van het bestaan van Studia Spinozana[2] ontbreekt een toonaangevend tijdschrift. JSS wil die leemte vullen.
 
Voor het eerste nummer hebben de redacteuren een aantal onderzoekers gevraagd om te reflecteren op hun eigen werk en te speculeren in welke richting Spinoza studies de komende jaren zouden kunnen gaan.
 
Enkele dingen die mij in dit eerste nummer aanspraken:
 
Rosi Braidotti ziet twee invalshoeken ("hubs" in haar woorden) de “vital materialistic hub” en de “positivity of desire hub”. Onder de vitale materialistisch hub valt het doordenken van de consequenties van het non-dualisme. Alles is een continuüm: natuur-cultuur, mijzelf-anderen, mens-dier-ding. Je zou kunnen zeggen dat voor Spinoza de vitaliteit van materie (“vitality of matter”) zich ook uitstrekt tot gefabriceerde of kunstmatige dingen en begrippen. Het vormt dan ook een brug naar b.v. kunstmatige intelligentie.
Het geeft ook een verbinding naar niet-westerse filosofie waarin, zoals bij de Aboriginals, de hele aarde: mensen, stenen, dieren, wolken een eenheid vormen. Deze mindset kan ons wijzer maken.
V.w.b. de "positivity of desire hub", stelt Braidotti dat Desire (bij Spinoza: de aandrift waarvan men zich bewust is) genereuzer is dan het pure eigen belang. Het is anders dan het narcisme en de paranoia van de westerse maatschappij. Het roept op tot bevestiging (“affirmation”), van jezelf in relatie tot anderen. Meer nadruk op desire kan een verrijking geven aan het begrip conatus.  

Voorts intrigeren Spinoza’s gedachten over de dood haar. Daarover valt nog veel te studeren. Persoonlijke dood betekent dat je ophoudt een deel te zijn van de stroom van interacties met anderen. Maar "iets" van iemands bestaan gaat door na zijn dood. We zijn misschien niet geneigd om onszelf als deel van de eeuwigheid te zien maar iets blijft bestaan. Geen materie of bewustzijn van jezelf maar bewustzijn is niet alleen persoonlijk, we zijn met elkaar een deel van de interpersoonlijke eeuwigheid. Wat er ook gebeurt, we zijn er bij geweest en we hebben er deel van uitgemaakt en we hebben de wereld en anderen beïnvloed.
 
Michael Della Rocca zegt nog lang niet uitgestudeerd te zijn op het onderwerp waarover hij al veel gepubliceerd heeft: het Principle of Sufficient Reason[3] (PSR), het principe dat elk ding of elk feit een een verklaring heeft. Dit principe komt onder meer voor bij Spinoza, Leibnitz, Plato en Kant.
 
Hij verwacht ook veel toekomstig onderzoek naar de derde soort kennis, de intuïtie en hij geeft wat wegen aan waar ook links in zitten met oosterse denkers zoal Laozi, Zhuangzi, Nāgārjuna en Śrīharṣa.
 
Karolina Hübner wijst ons op het probleem dat verschijnt als Spinoza het heeft over ware (adequate) ideeën. Volgens Spinoza is een waar idee iets dat je meteen herkent en waarvan je meteen zeker bent (EII, p 43: Als men een waar idee heeft, weet men tezelfdertijd dat men een waar idee heeft en kan men niet twijfelen aan de waarheid van de zaak). Spinoza doet hier dus nogal simpel over maar hoe kunnen wij dat in de praktijk begrijpen?
 
Juli R Klein pleit voor een meer samenhangende benadering van Spinoza onderzoek. Het hele landschap van interpretaties van Spinoza’s teksten is immens, uitgebreid en onsamenhangend evenals de lijst van onopgeloste vragen. Het gaat om toegankelijkheid niet om diversiteit in uitleg tegen te gaan.
 
Ursula Renz merkt op dat in alle hoogdravende analyses en fijnslijperijen van Spinoza onderzoekers vaak het menselijke perspectief ontbreekt. Spinoza heeft een boodschap voor het gewone leven van mensen. Je kan Spinoza's visie (metafysica zegt ze) benaderen vanuit de ene substantie, God, en vanuit de oneindigheid maar Spinoza heeft het ook vaak over alledaagse dingen. Het woord ding (res) is zeer algemeen in Spinoza’s werken. In haar artikel geeft ze een aanzet om Spinoza meer in het licht van gewone mensenlevens te bestuderen.
 
Conclusie
Wat een geweldig initiatief om weer een tijdschrift te maken dat hopelijk representatief wordt voor het Spinoza onderzoek in de wereld. Het eerste nummer hinkt een beetje op twee benen: enerzijds geven de auteurs hun visie op de gebieden waarop zij zelf onderzoek doen; anderzijds gaan ze, de een wat meer dan de ander, in op de vraag van de redactie om de toekomstige onderwerpen m.b.t. Spinoza-studies te belichten.  Bij de lezer blijft er daardoor een matig samenhangend geheel van ideeën en gedachten. Maar daar zijn wel interessante en prikkelende aanknopingspunten in te vinden.  
 

Download deze tekst als pdf
   
 
[1] klik of type https://jss.rug.nl/
[2] Tijdschrift dat tussen 1985 en 2008 verscheen. Zie http://www.spinoza-gesellschaft.de/studia.html; moeilijk te verkrijgen maar enkele nummers zijn nog op internet te vinden b.v. op https://www.pdfdrive.com/
[3] klik of type https://plato.stanford.edu/entries/sufficient-reason/#:~:text=The%20Principle%20of%20Sufficient%20Reason,in%20the%20history%20of%20philosophy.
 
 
]]> Wed, 04 Jan 2023 16:52:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?eerste-nummer-van-journal-of-spinoza-studies-verschenen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000041 <![CDATA[Verslag spinozadag 20 november 2022]]> imblog
Terugblik op de Spinozadag 2022, gehouden in de Openbare Bibliotheek te Amsterdam

Het thema van de jaarlijkse Spinozadag van de Amsterdamse Spinozakring was dit keer Spinoza en vrijheid. Als sprekers traden op: Pooyan Tamimi Arab, Yoram Stein, Annelien de Dijn en Abram de Swaan alsmede twee jonge “denkers des vaderlands”, Fabiënne Touset en Eline Fennis. De moderator van de dag was Karianne Marx.
 


De spinozadag werd voor dit jaar gehouden in de grote zaal van de Openbare Bibliotheek Amsterdam aan de Oosterdokkade. Een goede keus: goed bereikbaar en een goede zaal qua zitplaatsen en akoestiek. De zaal zat lekker vol. Ik telde een kleine 200 deelnemers.
Op de site van de Amsterdamse Spinozakring vindt u een link naar de videoregistraties van deze middag en naar een pdf van de lezing van Yoram Stein.


 
Pooyan Tamimi Arab
 
Pooyan Tamimi Arab [1] , zelf van Iraanse afkomst, kwam met een vlammend protest tegen de beperking van meningsuiting in Iran.  
 
Onder de leuze Vrouw, leven, vrijheid wordt deze dagen geprotesteerd tegen het onderdrukkende regime in Iran. Jonathan Israël merkte op dat het de eerste keer is dat een land om vrijheid roept aan de hand van vrouwenrechten.
 
Pooyan meldde ook aan dat er, juist in deze tijd, verschillende vertalingen van Spinoza’s werk in Iran zijn verschenen. Kennelijk wordt Spinoza ook als inspirator gezien.
 
Hij noemde dat dictators als ze het over vrijheid hebben, de eigen vrijheid bedoelen om hun zin door te drijven. Maar echte vrijheid kan niet zonder bekommernis om anderen.


 
Yoram Stein
 
“Vrijheid is het hoogste doel” dit is een sleutelbegrip voor Spinoza. Maar bij Spinoza krijgen begrippen soms een andere inhoud. God is identiek met de natuur. En vrijheid is identiek met macht en met liefde tot God.
 
Isaiah Berlin maakte onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid.
 
In Two Concepts of Liberty (1958) maakt Isaiah Berlin het onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid Positief en negatief moeten worden begrepen in de zin van het aan- of afwezig zijn van iets en het gaat hier dus niet om een normatief oordeel. Onder negatieve vrijheid verstaat Berlin het vrij zijn van externe invloeden. Men is vrij van onderdrukking of is geen slaaf van anderen. Deze vrijheid is volgens Berlin het centrale gegeven binnen het liberalisme: vrijheid gaat niet om mijn wens om door een deur te lopen, maar om de vraag of die deur open is.
Daartegenover staat het concept positieve vrijheid dat refereert aan de vrijheid om bepaalde dingen te doen in de zin van “autonomie”, men stelt de wet voor zichzelf [2].
 
Autocratische regimes hangen met name positieve vrijheid aan. Isaiah Berlin vond dat Spinoza een positieve vrijheidsopvatting had. Het gaat om meester van jezelf worden. Vrij van verlies, angst en haat. Spinoza is daardoor een gevaar voor de samenleving volgens Berlin.
 
Maar klopt dat wel? Spinoza staat niet één ideologie voor maar juist democratie met vrijheid van denken. Berlin had met meer aandacht het TTP (Theologisch Politiek Traktaat) moeten lezen. De staat heerst niet over het vrije denken van de mens.
 
Thomas Cook [3] belicht dat Spinoza in de Ethica neigt naar de negatieve vrijheid (vrijheid van elke belemmering van het denken) en in de TTP naar positieve vrijheid: je moet in vrijheid kunnen leven met een staat die je beschermt en daartoe moet je je aan wetten en regels houden.
 
De twee opvattingen zijn bij Spinoza twee polen waar de mens zich tussen beweegt.
 
We hebben dingen van buiten nodig om te blijven bestaan. Individu en collectief houden elkaar in stand. De individuele vrijheid moet de collectieve vrijheid dan ook niet in de weg staan. Het zou mooi zijn als mensen zichzelf kunnen beheersen, er is dan minder dwang nodig van de overheid. Maar mensen worden nu eenmaal meer gedreven door emoties dan door de rede. Daardoor moet de samenleving hen wel leiden en de democratie probeert het midden te vinden tussen dwang en eigen invloed.
 
In de TTP stelt Spinoza: mensen zijn bijgelovig vanwege angst en worden daardoor geleid. Daarom is Spinoza geen voorstander van onbegrensde vrijheid. Mensen zijn nu eenmaal niet zo redelijk want we staan  teveel onder invloed van de verbeelding. Predikanten leiden daar ook aan en moeten daarom ook onder gezag van de staat staan.
 
Als we de wereld niet begrijpen worden we passief en verdrietig. We worden gelukkig van ware (adequate) kennis. Er zijn volgens Spinoza twee manieren om tot adequate kennis te komen:
 
-          de rede en
 
-          de macht van God (dan bezien we het in het licht van de eeuwigheid). Deel 5 van de Ethica beschrijft de liefde tot God, die ook liefde van God is. De liefde van God is de bestendige, actieve, handelende, gevende liefde en dat is identiek met vrijheid. Dit ligt buiten de wetten en de politiek.
 
De hoogste vorm van kennis (en daarmee vrijheid) is dus intellectuele liefde tot God. Maar dat is moeilijk.
In de TTP legt Spinoza uit dat het geloof, bevrijd van bijgeloof, kan helpen om goed te leven. Maar we hebben ook een samenleving nodig.
 
Het liberale vrijheidsbegrip zegt: je bent vrij om te doen (en dat kan ten koste van anderen gaan). Spinoza zegt: de ander maakt je vrijheid juist mogelijk. Politiek en persoonlijke vrijheid hangen samen. Politiek kan je de veiligheid geven en je bevrijden van angst. Daarvoor zijn, naast opvoeding tot zelfstandigheid, ook wetten, regels en soms straf noodzakelijk.
 
Yoram Stein is ook leraar en maakt een vergelijking met het onderwijs. Wat voor een klas geldt, geldt ook voor de staat: doel is het kweken van zelfdenkende individuen.



Annelien de Dijn
 
Annelien de Dijn zag toen ze in Amerika verbleef dat Amerikanen het in meerderheid vanzelfsprekend vinden dat ze geen ziekteverzekering hebben. Obamacare wordt door velen als een inbreuk op de persoonlijke vrijheid gezien, zij wensen vrijheid t.o.v. de overheid. Amerikanen voelen dat in het algemeen anders dan wij in Europa. Voor hen is “vrijheid” inperking van de macht van de staat. Maar bij Corona bleek dat dat vrijheidsbegrip ook in Europa leeft. Collectieve maatregelen door de overheid werden door sommigen als inbreuk op de vrijheid gezien.
 
Dit thema was input voor Annelien voor haar boek “Vrijheid” [4].
 
Eeuwenlang betekende vrijheid het hebben van een gezamenlijke democratische staat die namens het volk maatregelen nam. Van Athene, Rome, Machiavelli, Spinoza (in het Politiek Traktaat) tot de Franse Revolutie.
Vrijheid in de zin van “vrij van wetten en regels door de overheid” is iets van de laatste twee eeuwen. De meeste landen hadden tot in de 18e eeuw vorsten met absolute macht. Dat leidde tot protesten, tot een democratisch vrijheidsideaal.
 
Inperking van de macht van de staat en de wens tot vrijheid ten opzichte van de staat komt in beeld na de contrarevolutie. Het is een reactie op het democratische vrijheidsideaal. Deze nieuwe kijk op vrijheid was een gevolg van een lange politieke strijd na de Atlantische revoluties aan het eind van de 18e eeuw. In het bijzonder zou de ontaarding van de Franse revolutie in politiek geweld ervoor zorgen dat veel burgers aan beide zijden van de Atlantische Oceaan in verzet kwamen tegen pogingen om een politiek vanuit het volk in te voeren.
 

 


De prent “contrast” van Thomas Rowlandson (1792)
“British Liberty. French Liberty. Which is the best?”.
 
In 1958 definieert Isaiah Berlin in zijn inaugurele rede “Two concepts of Liberty” de verschillende vormen van vrijheid in meer algemene zin: negatieve vrijheid en postieve vrijheid.
 
In ons land is heden ten dage ook waar te nemen dat de positieve vrijheid wordt omarmd. In de rechts populistische partijen zoals de PVV is de leus “onze vrijheid terug” (dan wel onze soevereiniteit) een sleutelbegrip geworden.
 
Annelien betreurt deze transitie. Democratische vrijheid is uiteindelijk robuuster. De positieve vrijheid staat aan de wortel van de ontkenning van het belang van collectieve waarden zoals het klimaat.
 
Spinoza heeft een complexere vorm van vrijheid, die zich, zoals Yoram Stein uitlegde, verstandig beweegt tussen positieve vrijheid en negatieve vrijheid. En in politiek opzicht heerst de democratie.
 

 
Abram de Swaan
 
Abram de Swaan erkende dat hij voordat hij deze toespraak voorbereidde, nooit iets had gelezen van Spinoza. Hij had politieke filosofie gestudeerd. Spinoza kwam daar nauwelijks in voor.
 
Is dat verwonderlijk? Sigmund Freud en Norbert Elias waren beide anti-filosofie. Het was in de tijd dat psychologie en sociologie zich ontworstelden van de filosofie, waarvan die vakgebieden voor die tijd deel uitmaakten.
 
Op dit moment kan je vragen: waar staat de filosofie? Er zijn veel filosofen “die van het vak los zijn” en zich vooral via media uiten over allerlei zaken. Dat is verklaarbaar. Er zijn meer filosofen dan leerstoelen.
 
Tijd om de plek van de filosofie te verkennen. Er is een sociologie van de filosofie geschreven door Randall Collins [5]. Het boek is niet altijd positief over filosofen. De filosofie is vaak een aandacht-ruimte van collega filosofen die met elkaar twistdebatten voeren. Maar in dit boek komt Spinoza uitgebreid op in positieve zin voor. Hij wordt beschouwd als een centraal knooppunt in het denken.
 
Spinoza houdt van redelijk denkende mensen maar die komen weinig voor.
De huidige samenleving is niet te karakteriseren als "geleid door de rede" maar veeleer met “ieders mening op elk moment”. Zo wordt je overal, van winkel tot museum, gevraagd “wat vond u er van?” Is dit om mensen het gevoel te geven dat ze wat te zeggen hebben? Dat is misleiding. Mensen gaan denken dat ze overal verstand van hebben. Experts verliezen hun vertrouwen en gezag.
 
Toen premier Kok aan de onderzoeker Baud (hoogleraar Latijns Amerikaanse studies) had gevraagd een studie uit te voeren over de rol van de vader van Maxima tijdens het regime van dictator Videla, deed Prins Willem Alexander zijn uitspraak dat er ook andere "meningen" zijn (hij doelde op een Argentijnse brief die later door Videla geschreven bleek te zijn). Waarop Maxima later zei: “dat was een beetje dom”.
 
Bij een goede samenleving hoort ook erkenning van gezag van deskundigen. Democratie wil niet zeggen dat ieder altijd alles voor het zeggen kan hebben. Yoram Stein ondersteunde deze uitspraak in het forumdebat met de opmerking “er bestaat ook niet zoiets als democratisch een vliegtuig besturen”.
 
Naast de “geleerde” sprekers kwamen ook twee jonge mensen aan het woord. Geïntroduceerd als “jonge denkers des vaderlands”. Een mooi initiatief.  



Jonge denkers des vaderlands Fabiënne Touset (l) en Eline Fennis (r)
 
Eline Fennis redeneerde aan de hand van een gedachtenexperiment: “Stel dat we de gemeenschap helemaal opnieuw zouden vormgeven op een onbewoonde planeet. Hoe zou vrijheid er dan uitzien?”. Haar antwoord was dat we niet in ons eentje kunnen leven, we zouden er andere mensen bij willen hebben en dat leidt in no time tot de noodzaak van regels voor de samenleving. Eigenlijk zou vrijheid er dan niet essentieel anders gaan uitzien dan in de huidige samenleving. Fabiënne Touset gaf een bespiegeling over vrijheid en verantwoordelijkheid naar aanleiding van de ervaringen tijdens de coronacrisis en de maatregelen vanuit de mens zelf en vanuit de overheid.
 
Het was een boeiende een waardevolle dag waarbij een genuanceerd beeld werd gegeven van de houding van Spinoza ten opzichte van individuele vrijheid en begrenzingen van de vrijheid door de overheid. Dat gaf meer diepgang dan de vaak op zichzelf geciteerde uitspraak “het doel van de staat is vrijheid”.
 


Tussendoor trad de Euphoriaband op met muziek uit Syrië
 
Tekst en foto's: Jan Mendrik
Download in PDF
   
[1] twitter: https://twitter.com/ptamimiarab
[2] Wikipedia: https://www.wikiwand.com/nl/Isaiah_Berlin
[3] J. Thomas Cook - Libertas philosophandi and Freedom of Mind in Spinoza’s Tractatus Theologico-Politicus (2012). O.a. te vinden op Academia.edu.
[4] Annelien de Dijn – Vrijheid – 2021 – EAN 9789021340098
[5] The Sociology of Philosophies: A Global Theory of Intellectual Change. – Randall Collins – uitgegeven in 2000 - EAN 9780674001879
 
 
 
]]> Fri, 02 Dec 2022 21:34:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verslag-spinozadag-20-november-2022 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000040 <![CDATA[Symposium tgv 125 jarig bestaan van de Vereniging Het Spinozahuis]]> imblog
Terugblik op het symposium

De Vereniging Het Spinozahuis viert dit jaar haar 125-jarig jubileum. Als onderdeel van deze viering wordt op 15 oktober 2022 een symposium gehouden in de Open Hof Kerk te Katwijk aan den Rijn op tien minuten loopafstand van het Spinozahuis te Rijnsburg. Doel is de actualiteit van Spinoza’s politieke denken te laten zien, met speciale aandacht voor de thema's vrede en recht. Daarbij krijgt met name Spinoza’s laatste geschrift, het Politiek Traktaat, alle aandacht. Zeven sprekers belichten dit thema op deze dag vanuit verschillende invalshoeken. Aan het symposium nemen ca 100 leden van de vereniging deel.



 
 
Opening
 
Henri Krop (Erasmus Universiteit Rotterdam) opent de dag met een inleiding over de geschiedenis van de vereniging, het doel van het Spinozahuis etc. Hierna belicht Piet Steenbakkers (Universiteit Utrecht) het belang van de Tractatus Politicus, het laatste, onvoltooide werk van Spinoza, voor onze tijd aan de hand van vier argumenten.

Eerste blok
 
Rudmer Bijlsma (Protestantse Theologische Universiteit): Verbeelding, gemeenschap en vrijheid in Spinoza’s Tractatus Politicus
Rudmer bespreekt de argumenten die Spinoza inzet om een vrije samenleving te bereiken op basis van de rede, de ware deugd en het ware leven van de geest. Hierbij spelen de passies hoop, eerzucht en hebzucht een belangrijke rol. Indien een menigte vrij is, laat ze zich meer leiden door hoop (om te leven) dan door angst en indien onderworpen meer door angst (om te sterven) dan door hoop. Hebzucht (avaritia) is de onmatige begeerte en de zucht naar rijkdom. Ambitie (ambitio) is de onmatige begeerte naar roem. In vredestijd veranderen mensen van gewelddadig naar politiek en geciviliseerd en van daar naar lui een begerig naar rijkdom en hebzucht i.p.v. naar deugd. Navolging (aemulatio) is de begeerte die in ons ontstaat doordat wij ons voorstellen dat anderen dezelfde begeerte koesteren als wijzelf (Ethica III, def. Aff. 3). Indien zwakke mensen allen even verwaand zouden zijn en nergens bang voor zouden zijn, met welke ketenen kunnen zij dan samengehouden en beteugeld worden? Een volk (vulgus) zonder angst is angstaanjagend (Ethica IV p54s).



 
 
Hannah Laurens (postdoctoraal Fellow van de British Society for the History of Philosophy / Pembroke College, University of Oxford): Vrij van zonde: Spinoza’s ‘dubbele moraal’ in de Tractatus Politicus
Hannah is gespecialiseerd in de antieke filosofie (gepromoveerd op Aristoteles). Begeerte en rede zijn beide onderdeel van de natuur van de mens. Beide zijn een uitdrukking van het goddelijke en dus niet goed of slecht. Beide zijn rechtmatig. Er is een ondercheid tussen natuurwetten (goddelijk) en kunstmatige wetten (bedacht door mensen). Zondeval: Adam kon niet anders dan zijn begeerte volgen, hij had geen keus om voor de rede te kiezen. Maar dat was wel natuurlijk. Door de wetten van de staat wordt de begeerte van de mens in bedwang gehouden. Spinoza maakt onderscheid tussen wetten van de natuur en wetten die specifiek op de mens van toepassing zijn. Niemand kan zondigen tegenover God, alleen tegenover zichzelf (tegen de wetten die op de mens van toepassing zijn). Vechtlust en jaloezie zijn eigenschappen die bij dieren oké zijn maar bij mensen als slecht worden aangemerkt. Adam’s gedrag is een teken van imperfectie. Volgens onze (mensen) definitie van de mens, een rationeel wezen, schiet Adam te kort, maar volgens God niet. Volgens Spinoza gaat het er om zo veel mogelijk perfectie na te streven op basis van de rede. Ons zelfbeeld is te veel gebaseerd op begeerte en wat anderen vinden (influencers?). De mens moet zich, volgens Spinoza, meer baseren op de rede die tot het ware zelf van ons leidt.
 
Hierna volgt een discussie met sprekers van het eerste blok.
 
Intermezzo
 
Hans ten Hoopen (piano) en Mies Arends (sopraan) brengen vier liederen van
Schubert ten gehore op teksten van Goethe.
 
Na een interactieve lunch met voldoende gelegenheid tot bijpraten volgen de middagsessies.

Tweede blok
 
Jamie van der Klaauw (Erasmus Universiteit Rotterdam): Soevereiniteit en multitudo: Spinoza in de ruïnes van de representatie.
Er wordt steeds meer geprotesteerd in de wereld, ook in Nederland. Wat kunnen we leren van Spinoza over de relatie tussen (protesterend) volk en staat. Doel van de staat is vrijheid. Onderdanen kunnen niet gedwongen worden dingen te doen die zij niet willen doen. Het volk kan in opstand komen bij slecht bestuur.


 
Sonja Lavaert (Vrije Universiteit Brussel, Centre for Ethics and Humanism): De menigte / veelheid als bron en horizon van de politiek
Sonja geeft een uiteenzetting over het begrip multitudo (menigte). Een multitudo is een menigte, een verzameling mensen die zich manifesteert zonder ‘massa’ te zijn, maar ook zonder te kunnen worden gereduceerd tot een aantal aparte individuen. Het begrip heeft een sterke politieke connotatie, met name bij het gebruik door Spinoza. Zij legt verband met het haar boek “Vrijheid, gelijkheid, veelheid” dat dit jaar verscheen bij VUBpress en dat  het moderne democratie-denken van Machiavelli tot Spinoza behandelt.
 
Yoram Stein (Universiteit van Leiden / Montessori lyceum Amsterdam):
Spinoza’s evenwichtskunst: Vrede en vrijheid in de Tractatus Politicus
Vrijheid is de vriend van de staat. Spinoza is te beschouwen als een grondlegger van het liberalisme. Voor de mens is er niets belangrijker dan vrijheid.Vrijheid is iets sociaals, het is niet de vrijheid om iets te doen of te laten. Vrijheid is gradueel. Vrede is een deugd die voortkomt uit de geestkracht. Vrede stelt dezelfde voorwaarden aan de mens als vrijheid. Zowel vrede als vrijheid vereist een bepaalde mate van politieke stabiliteit.
 
Hierna volgt een discussie met sprekers van het tweede blok. Hoe denkt Spinoza over vrijheid van meningsuiting? Spinoza zegt meer over de vrijheid van filosoferen en meningsvorming.
 
Intermezzo

Hans ten Hoopen en Mies Arends vertolken vijf liederen van respectievelijk Beethoven, Schumann, Tsjaikovski en Berg, alle op één tekst van Goethe.
 
Derde blok
 
Pooyan Tamini Arab (Universiteit Utrecht): Spinoza over sakoku
Spinoza is voor veel Iraniërs in Iran en in diaspora een steun en toeverlaat. Tegenwoordig is Europa meestal de bovenliggende partij in betrekkingen met Aziatische partners. In de tijd van de VOC was het vaak Japan die de regels bepaalde. Wat zegt Spinoza over de handelsrelaties in zijn tijd, de 17e eeuw? Religie bestaat bij gratie van de gehoorzaamheid aan een soevereine staat en de liefde van de medemens. Het is onduidelijk of Spinoza’s ideeën met betrekking tot de relatie met andere soevereine staten wel spoorden met de bestaande regels. Spinoza is erg tolerant t.a.v. de Japanse interventies in de toepassing van religieuze regels op Japans grondgebied.


 
 

Jeroen Vervliet (Vredespaleis Den Haag): Spinoza en het internationaal recht
Aandacht wordt besteed aan het begrippenpaar vrees-hoop en recht-macht. Spinoza zou ca 1500 woorden gewijd hebben aan het internationaal recht. Het gaat op zijn best om een machtsverhouding tussen soevereine staten. Hiervoor gelden vrijheid van denken, vrijheid van godsdienst etc. (Verlichtingsidealen). Dit leidt tot een gemeenschap van geesten die tot vrede leidt. Hiertoe behoort Hugo de Groot, belangrijk internationaal rechtsgeleerde van die tijd. Zijn bekendste werk: de iure belli ac pacis (over het oorlogs- en vredesrecht). Hobbs (voorganger van Spinoza) is evenals Spinoza ontkenner van het internationaal recht. Volkerenrecht bij Spinoza is conform natuurrecht. Staten zijn in principe elkaars vijanden. Een verdrag kan aangepast worden als de omstandigheden veranderen (volgens Spinoza). Zo niet bij Hugo de Groot. Spinoza wijst het internationaal recht af. Een internationale samenwerking werkt het best als er samenwerking is tussen democratieën.
 
Hierna volgt een discussie met sprekers van het derde blok.
 
De dag wordt afgesloten met een receptie waarbij met een glas wijn en een hapje nagepraat kon worden.
 
Om haar 125-jarig bestaan verder luister bij te zetten zal de Vereniging aandacht schenken aan het georganiseerd spinozisme door een internationaal congres te beleggen in Rotterdam dat in juli 2023 zal plaatsvinden.


 
]]> Wed, 26 Oct 2022 09:57:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?symposium-ter-gelegenheid-van-het-125-jarig-bestaan-van-de--vereniging-het-spinozahuis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000003F <![CDATA[Hoezo Spinoza? Voorstelling door Harpert Michielsen; 24 nov 2022]]> imblog
Harpert Michielsen is acteur, geschiedenisfreak en een rasverteller. Hij studeerde geschiedenis aan de UvA en studeerde af aan de Toneelacademie Maastricht. Hij heeft altijd zijn liefde voor geschiedenis willen combineren met het theatervak. Daarom ontwikkelde hij zijn eigen stijl: Stand-up History. Geheel op eigen wijze maakt hij voorstellingen over mensen waar je de straatnaam wel van kent, maar geen idee hebt wie ze zijn. Zijn voorstelling Hoezo Spinoza? houdt het midden tussen een theatrale vertelling en een TED-talk. Hij neemt je mee in de 17e eeuwse wereld van Spinoza en zijn tijdgenoten. Waarom vinden we Spinoza nu nog belangrijk? Hoezo staat hij in de canon van de Nederlandse geschiedenis? Hoezo werd hij verkettert en bejubeld? Hoezo Spinoza? Harpert speelt deze voorstelling door het hele land en in België als huiskamervoorstelling en voor instellingen en organisaties. Want Spinoza is actueler dan ooit!

Nadere informatie op de site van de Embassy of the free mind





Tekst en foto's: Embassy of the free mind
]]> Wed, 05 Oct 2022 15:45:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?hoezo-spinoza-door-harpert-michielsen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000003E <![CDATA[Cursus Spinoza en Levinas bij de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam]]> imblog



Bron flyer: Studiecentrum Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam

]]> Tue, 04 Oct 2022 10:52:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?cursus-spinoza-en-levinas-bij-de-vrije-joodse-gemeente https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000003D <![CDATA[Zomerweek van Vereniging het Spinozahuis ]]> imblog
De alweer 22e zomerweek van de Vereniging Het Spinozahuis (25-29 juli 2022) stond in het teken van het thema “Vrijheid voor, bij en na Spinoza: meer dan het doel van de staat”.
 
In het aangename landgoedhotel Woodbrooke in Barchem werd het thema door een keur aan sprekers van meerdere kanten benaderd.
 
Andrea Sangiacomo en Paul Juffermans belichtten de vrijheid vanuit geschriften van Spinoza zelf. Daarnaast was veel tijd ingeruimd voor het vrijheidsbegrip bij tijdgenoten van Spinoza. Paul Juffermans vergeleek de vrijheidsopvatting van Spinoza met die van tijdgenoten Hobbes en Locke. Henk Nellen behandelde het begrip vrijheid bij Hugo de Groot en Anton van Hooff besprak op vlammende wijze het plakkaat van Verlathinge. Erno Eskens schetste hoe Descartes de weg vrijmaakte voor het verlichtingsdenken en hoe Spinoza daarop aansloot. Ook gaf hij een boeiend inzicht in het leven van Franciscus van den Enden en de relatie tussen van den Enden en Spinoza. Hij besprak de boeken van van den Enden “Kort verhaal” en “Vrije staatkundige stellingen”. René Willemsen besprak de gebroeders de la Court en Bernard Mandeville en Hans Gribnau gaf een overzicht van macht, recht en staat in het Theologisch Politiek Traktaat.
 
De site van Vereniging Het Spinozahuis (VHS) vermeldt een toelichting op het programma.

In het volgende geef ik een persoonlijk overzicht van de highlights van de week.
 
Andrea Sangiacomo over Spinoza's visie op vrijheid
Andrea Sangiacomo, de nieuwe hoogleraar namens Vereniging het Spinozahuis aan de Erasmus universiteit, legde in 2 lezingen uit wat Spinoza verstond onder vrijheid, vrije keuze en vrije wil (eerste lezing) en wat Spinoza bedoelde met “het doel van de staat is de vrijheid”.

Deze samenvatting doet het hele verhaal van Sangiacomo vast te weinig recht maar geeft zijn redenering op hoofdlijnen weer:
 
In ons dagelijks taalgebruik wordt vrije wil begrepen als “het vermogen om iets anders te doen. Spinoza’s idee van de vrije wil komt echter dichterbij de oude Griekse deugd om zijn of haar eigen natuur te volgen (“naturalistische vrijheid”). Deze vrijheid heeft te maken met afwezigheid van externe beperkingen. Externe beperkingen kunnen van alles zijn. Andere mensen die ons ergens toe dwingen maar ook onze eigen hartstochten. Vrije wil heeft dan ook te maken met het vermogen onze hartstochten te sturen.
 
Waaruit bestaat dan die vrijheid? Spinoza zegt in E5p36s (Ethica hoofdsduk 5, stelling 36 Scholium): ons heil, onze gelukzaligheid, onze vrijheid bestaat in de constante en eeuwige liefde jegens God (= de ene substantie, de natuur als geheel). Vrijheid, gelukzaligheid en heil zijn voor Spinoza dus synoniem.
 
Vrijheid is een emotionele adequate kennis die iemand doet inzien dat zijn bestaan onderdeel is van het bestaan van de hele natuur.
 
Vrijheid bestaat uit verstandelijke liefde voor God.
In E5p15 + dem schrijft Spinoza: Wie zichzelf en zijn hartstochten helder en welonderscheiden kent, heeft God lief.
Maar volgens Spinoza is onze vrijheid niet onbeperkt en oneindig. Dit betekent dat de geest niet volstrekt vrij kan zijn in zoverre er altijd passieve hartstochten in de geest zullen blijven.
Sangiacomo stelt dat het feit dat onze kracht beperkt is niet betekent dat we geen kracht hebben. Afhankelijk van het geestelijk vermogen om adequaat hartstochten te begrijpen, kunnen we een grotere vrijheid ontwikkelen. Spinoza zegt in E5p10s: “Wie er dus naar streeft zich bij zijn hartstochten en aandriften alleen door vrijheidsliefde te laten leiden, probeert zoveel mogelijk de deugden en hun oorzaken te kennen en zijn geest te vervullen van de vreugde die het resultaat is van kennis daarvan…”.
Onze vrijheid zit er dus in dat we kennis kunnen verkrijgen en daardoor vreugde.
 
Vrijheid heeft voor ons, in het dagelijks leven, ook te maken met het kunnen maken van beslissingen. Maar de vrijheid om beslissingen te nemen past niet in de naturalistische visie van Spinoza. Sangiacomo verklaart: De visie van vrijheid tot beslissingen veronderstelt dat ik degene ben die mijn beslissing maakt en dat het niet de externe oorzaken zijn die invloed op mijn toestand hebben. Dus de veronderstelling bij deze opvatting is dat ik als een substantie kan handelen, wat wil zeggen dat ik mijzelf kan bepalen en tot handelen kan aanzetten. En dat is strijdig met Spinoza’s opvatting dat mensen slechts modi zijn van de ene substantie, God.
 
Een “vrije wil” veronderstelt ook dat die vrije wil zijn eigen oorzaak is en dat is onzin volgens Spinoza omdat alleen God een oorzaak van zichzelf is.
 
Spinoza zegt in E3p2s: Deze besluiten van de geest ontstaan in de geest dus met dezelfde noodzakelijkheid als de ideeën van feitelijk bestaande dingen. Wie echter meent dat hij op grond van een vrij besluit van de geest spreekt of zwijgt of iets doet, droomt met open ogen.
 
Over de staat merkt Sangiacomo onder meer op:
 
We zien in mensen zowel een streven tot het prioriteren van zichzelf. Maar ook een behoefte aan andere mensen.
 
Sociaal leven, maatschappij en staat, zijn niet alleen middelen om minder van het lot afhankelijk te worden (zoals voor Hobbes) maar ook de voorwaarden voor het ontwikkelen van adequate kennis, aangezien het vermogen van de geest in adequate kennis gelegen is. Met andere woorden, we leven niet alleen in een maatschappij om betere overlevingskansen te hebben maar ook en met name voor het ontwikkelen van adequate kennis en die brengt ons meer vrijheid. Dat is de bijzondere reden voor Spinoza om te zeggen: het doel van de staat is de vrijheid.

Paul Juffermans over Spinoza (1632-1677), Hobbes (1588-1679) en Locke (1632-1704)
Paul Juffermans ging o.m. in op de vraag wat maakt de filosofie van de vroegmoderne tijd zo bijzonder? Descartes, Spinoza, Hobbes en Locke waren allemaal geen hoogleraar. De universiteiten in hun tijd werden nog bepaald door de religie en door Aristoteles. Descartes breekt daarmee. Hij ging aan alles twijfelen en concludeerde dat alleen het denken een houdbaar uitgangspunt is. En de wiskunde bleek een vaste basis voor dat denken. In een latere lezing benadrukte ook Erno Eskens deze rol van Descartes. Tijd voor een nieuwe herwaardering voor Descartes?
 
Juffermans vergeleek Hobbes, Locke en Spinoza in hun benaderingen van het vrijheidsbegrip. Alle drie gaan er van uit dat de mens van nature uit zelfbehoud opkomt voor zichzelf. Bij Hobbes is dat het sterkst. De mens is een wolf onder de wolven, het gaat onderling alleen om macht. Dat is alleen te doorbreken door een sterke staat met absolute macht (“Leviathan”). Spinoza gaat er ook van uit dat in de natuurtoestand de mensen elkaars vijanden zijn. Maar een mens heeft ook zijn “rede” waardoor hij beseft dat eendracht macht maakt. Als zodanig is het twijfelachtig of de zuivere natuurtoestand waarbij alleen onderlinge macht de relatie bepaalt, in werkelijkheid ooit bestaan heeft.
Locke heeft van de drie het meest gematigde standpunt. Mensen zijn niet zo vijandig ten opzichte van elkaar. Ze zijn in basis sociaal maar in noodsituaties komen ze eerst voor zichzelf op, daarom is er een staat nodig. Hobbes en Spinoza pleiten voor een sterke staat. Bij Hobbes is de machtsoverdracht aan de vorst absoluut. Bij Spinoza is het een contract tussen vorst en volk waarbij het gedrag van de vorst getoetst wordt en waarbij het verdrag kan worden verbroken als de vorst het te bont maakt. Locke beschouwt de staat meer als een mediator. Elke staat berust op consensusvorming tussen burgers.
 
Voor Spinoza en Locke was gewetensvrijheid en vrijheid van denken essentieel. Voor Locke was godsdienstvrijheid een logische consequentie. Spinoza was daarin terughoudender. Je mag weliswaar denken wat je wilt en zeggen wat je denkt maar de overheid bepaalt hoever de godsdienstvrijheid gaat, omwille van de algemene vrede onder het volk.
 
Henk Nellen over Hugo de Groot (1583-1645)
Henk Nellen schreef een biografie van Hugo de Groot. “Hugo de Groot, een leven in strijd om de vrede" (Balans, 2007). Hij vertelde over het leven en de filosofie van Hugo en over de verschillen en overeenkomsten met Spinoza.
Hugo de Groot is bij velen vooral bekend om zijn juridische werken. Met als bekendste: De Mare Liberum (1609), over het zeerecht. Het was een rechtvaardiging van de vrije handel op zee, geschreven in opdracht van de in 1602 opgerichte VOC.
Maar Hugo de Groot was op veel meer terreinen actief: godsdienst en kerk, uitleg van de Bijbel, maatschappelijk, politiek en op het gebied van oorlog en vrede. In Hugo’s tijd werd een geleerde beperkt door de confessionele strijd (remonstranten, contraremonstranten), patroonschappen en politieke belangen (moord op van Oldenbarnevelt, gevangenschap van Hugo op slot Loevestein).
Hugo de Groot heeft uitvoerig geschreven over Bijbeluitleg (ca 2000 bladzijden). Daarin stonden centraal: zo authentiek mogelijk tekstonderzoek, historische benadering zoals bij wereldlijke teksten, nadruk op vroomheid en naastenliefde, beperkte goddelijke inspiratie in de teksten, de profetieën hadden betrekking op de periode van de profetie zelf. Veel van deze inzichten komen terug bij Spinoza in het Theologisch Politieke Traktaat alleen stond Hugo de Groot nog helemaal in de religieuze traditie in tegenstelling tot Spinoza. De religieuze vrijheid bestond voor Hugo o.a. uit de focus op vroomheid en naastenliefde en de acceptatie van godsdienstige pluriformiteit.
Op het gebied van maatschappelijke en politieke vrijheid waren centrale punten voor Hugo: afspraken moeten worden nagekomen, de staat is het resultaat van een vrije overeenkomst, de levenssituatie is een gevolg van vrije wilsbeschikking, opstand is mogelijk, sterke staatscontrole, een sterke afkeer van de redeloze massa, slavernij is aanvaardbaar. Daarin zitten, met uitzondering van de vrije wilsbeschikking, veel overeenkomsten met het denken van Spinoza.
 
Natuurrecht
Natuurrecht staat volgens Hugo de Groot (en verwoord door Henk Nellen) voor een door God in de menselijke natuur verankerd besef van goed en kwaad. De natuur dreef de mens instinctmatig tot zelfbehoud dat hij of zij evenwel nooit tot het uiterste wilde najagen; in tegendeel, vergeleken met het dier dat in roedels, kuddes, scholen en zwermen leefde en dat zijn jongen beschermde, was de mens veel beter toegerust voor een samenwerking die ver boven het eigenbelang uitging.
 
Dit staat in contrast tot de opvattingen van Spinoza over natuurrecht:
In hoofdstuk 2 van het staatkundig betoog stelt hij (volgens een vertaling van Meijer die Paul Juffermans hanteerde):
 
“Uit deze waarheid nu, dat de macht waardoor alIe dingen in de natuur bestaan en werken niets anders is dan Gods macht zelf, valt licht af te leiden wat het Natuurrecht is. Want dewijl God recht heeft op alles en Gods recht niets anders is dan Gods macht zelf, voor zoover deze als volstrekt onbeperkt en vrij wordt beschouwd; zoo volgt hieruit, dat elk ding in de Natuur uiteraard zooveel recht heeft als het kracht bezit om te bestaan en te werken, aangezien de macht 'waardoor ieder ding in de natuur bestaat erf gedreven wordt, geen andere is dan Godes eigen macht, die door niets gebonden is.”
 
Natuurrecht is dus volgens Spinoza niets anders dan de onbegrensde macht tot zelfbehoud. Gelukkig heeft hij ook het besef dat we door de rede weten dat eendracht macht maakt en dat we dus op anderen zijn aangewezen. Spinoza is alleen niet erg positief over het vermogen van de mens om volgens de rede te leven.
 
Besluit
De laatste dag moest ik, vanwege mijn verhuizing, helaas de behandeling van vrijheid in de Ethica met Paul Juffermans missen. Achteraf hoorde ik dat Paul Juffermans door persoonlijke omstandigheden de les op de laatste dag heeft overgedragen aan Hans Gribnau die macht, recht en staat in het Theologisch Politiek Traktaat belichtte.


]]> Mon, 29 Aug 2022 20:14:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?zomerweek-van-vereniging-het-spinozahuis- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000003C <![CDATA[Activiteiten Spinoza Den Haag; oktoberprogramma 2022 bekend]]> imblog
Het is een, zij het jonge, traditie dat oktober Spinozamaand is in Den Haag.
Het zeer uitgebreide programma voor oktober 2022 is inmiddels bekend.

Dit jaar is er o.a. met een tentoonstelling ‘Spinoza en de Kunst van het Geluk’ in De Haagse Kunstkring en Pulchri Studio, georganiseerd door Anne Woodward.
Anne Woodward geeft ook een cursus "Spinoza in Den Haag".

Op haar website en facebookpagina maakt Spinoza Den Haag de activiteiten bekend.
]]> Mon, 29 Aug 2022 19:37:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?activiteiten-spinoza-den-haag https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000003B <![CDATA[350 jaar geleden werden de gebroeders de Witt vermoord]]> imblog
Op 20 augustus 1672 werden de gebroeders de Witt gelyncht

Het volk, ontevreden doordat het land door Engeland, Frankrijk, Munster en Keulen de oorlog werd verklaard en door de hoge belastingen, werd opgehitst via pamfletten die circuleerden. Het land was redeloos, radeloos, reddeloos. De woede van het volk richtte zich op Johan en Cornelis de Witt. Johan was raadspensionaris en Cornelis was zijn bestuurlijke rechterhand.
Cornelis werd beschuldigd van het beramen van een moordaanslag op Willem III, een beschuldiging die nooit is bewezen.
Ook toen al was sprake van nepnieuws waarmee het volk werd aangezet tot de lynchpartij. Wat het nepnieuws betreft is er wellicht een parallel te trekken met de huidige tijd.

Wikipediapagina over de moord op de gebroeders de Witt.
Artikel in geschiedenistijdschrift Historiek
Interview met Jean Marc van Tol en Luc Panhuysen over Johan de Witt



De lijken van de vermoorde gebroeders De Witt werden ondersteboven opgehangen aan de galg bij het Groene Zoodje. Collectie Haags Gemeentearchief

Omslagfoto: Moord op de gebroeders De Witt, door Pieter Frits (1627-1708), collectie Haags Historisch museum
]]> Tue, 23 Aug 2022 20:31:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?350-jaar-geleden-werden-de-gebr-de-witt-vermoord https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000003A <![CDATA[Spinozadag 20 november 2022]]> imblog
Spinoza en vrijheid

Van de site van de Amsterdams Spinozakring:

Annelien de Dijn, Abram de Swaan en Yoram Stein hebben zich alvast bereid verklaard op deze dag te spreken en hun gedachten over dit thema met ons te delen.

In een tijd dat het woord ‘vrijheid’ gebruikt wordt om zich tegen corona-maatregelen van de overheid te verzetten én om daarmee in te stemmen, bestaat grote verwarring omtrent haar betekenis.
Het debat voert al terug tot de 19e-eeuw waarin de socialisten de liberale traditie ervan beschuldigden slechts een schijnvrijheid te beloven. Deze kritiek werd in de 20ste-eeuw beantwoord door te stellen dat het socialisme een ‘weg tot slavernij’ vormt doordat het aan de individuele burgers hun vrijheid en verantwoordelijkheid ontneemt.  
Tegelijk zien we dat vrijheid het vermogen heeft mensen te mobiliseren en nemen burgers in Oekraïne uit naam van de vrijheid nu de wapens op.
Vrijheid is ook een fundamenteel begrip in Spinoza’s filosofie. Het verbindt de handelingsbekwaamheid van een individu met de politieke vrijheid en Spinoza ziet een wederzijdse afhankelijkheid tussen beide.
Een burger kan slechts vrij zijn in een vrije staat en een vrije staat is slechts mogelijk wanneer de burgers vrij zijn.
Zo is vanuit Spinoza gezien het conflict tussen socialisme en liberalisme een schijnprobleem. Misschien werpt zijn filosofie ook een licht op de actuele verwarring.  
]]> Thu, 04 Aug 2022 13:07:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?thema-spinozadag-2022-bekend https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000039 <![CDATA[Spinozahuis is nu canonmuseum]]> imblog
Canon bijeenkomst bij Het Spinozahuis, Rijnsburg

Het museum Het Spinozahuis is op 2 juli officieel toegetreden tot het netwerk van Canonmusea. In dit netwerk participeren talloze musea, onder anderen het Rijksmuseum en het Prinsenhof. Tezamen vertellen zij het verhaal van de Canon van Nederland. Initiatiefnemer is het Openlucht museum Arnhem. De ceremonie werd voor het  Spinozahuis gehouden en begon met drie korte toespraakjes van achereenvolgens:
 
  • Teus Eenkhoorn, directeur Openlucht museum Arnhem,
initiatiefnemer van het Canonnetwerk van Nederlandse musea;
  • Cornelis Visser, burgemeester van Katwijk
  • Erno Eskens, voorzitter Vereniging Het Spinozahuis (VHS)
 
Zij benadrukken allen het belang van deze stap voor de bekendheid van Spinoza en het vastleggen van zijn plaats in de Nederlandse geschiedenis met name ten behoeve van het geschiedenisonderwijs. Vervolgens onthulde de  burgemeester van de gemeente Katwijk (waar Rijnsburg onder valt) het "Canon bordje" met handtekeningen.
Na afloop was er koffie met canongebak in de tuin.



Vlnr: Burgemeester Visser van Katwijk, Erno Eskens (vz Vereniging het Spinozahuis) en
Teus Eenkhoorn (dir Openluchtmuseum Arnhem) met het zojuist ondertekende schildje
dat de toetreding tot de Canonmusea symboliseert



Spinozahuis in Rijnsburg

Lezingen in de Open Hof Kerk
 
Na dit officiële gedeelte waren er enkele lezingen in de Open Hof Kerk in Katwijk, een kwartier lopen vanaf het Spinozahuis.
 
Andrea Sangiacomo, die per 1 sep. 2021 is benoemd tot bijzonder hoogleraar aan de Erasmus School of Philosophy waar hij de Spinozaleerstoel bekleedt, presenteerde zich en vertelde over zijn invulling van de leerstoel. Hij wil graag de verkennen op welke manier Spinoza's filosofie behulpzaam kan zijn om de uitdagingen van de huidige tijd beter te begrijpen en om de dialoog aan te gaan met andere tradities en culturen.
Zijn lezing, in het Nederlands maar toch vaak wat moeilijk te verstaan, ging verder over de mate waarin wij vrij zijn volgens Spinoza. Hij nam daarmee een voorschot op de lezing die hij geeft in de zomercursus van Vereniging het Spinozahuis (Barchem  25 - 29 juli 2022).
 
Erno Eskens, de nieuwe voorzitter van de vereniging, sprak over de actualiteit van Spinoza onder de titel Spinoza op de agora. Daarbij gebruik makend van het Agoramodel van Rene Gude (die dat baseerde op de sferen van Peter Sloterdijk).
 
Eskens gaat eerst in op Spinoza's visie op slavernij en emancipatie. Francisus van den Enden had zich duidelijk tegen slavernij uitgelaten. Zoniet Spinoza. Over emancipatie van vrouwen: Spinoza vindt vrouwen zwakker van lichaam en ook van geest. Hij vindt het daarom terecht dat vrouwen minder rechten hebben. Dit zijn standpunten die behoorlijk achterhaald zijn.
 
Filosofie is niet ‘helden op een voetstuk plaatsen’, maar discussiëren over ideeën en wat we daaraan hebben. Welke ideeën zijn houdbaar en waar zijn ze toepasbaar? Waar werken we samen? Waar komen we elkaar tegen? Levenssferen, trainingssferen, ecosfeer. Deze sferen definiëren 8 gebouwen die we in elke stad vinden. De normen en waarden in elk van de gebouwen moeten we een beetje uit elkaar houden. Alle sferen staan in een groen vlak: de Natuur. Over dieren: dieren kennen ook rede, maar zijn niet-reflexief. Zie ook Rik Dolfijn. Conatus: drang tot zelfbehoud hebben dieren ook, maar ook groepen van dieren. Enkele voorbeelden van sferen:
 
  • Privésfeer: omarmen van de liefde tot God. Nietsche: Bejahung, accepteren dat het zo is.
  • Private sfeer: geld, fabrieken, bedrijven: de economie. We moeten streven naar eigenbelang. Het eigenbelang houdt ook in: het associëren met de ander. Bestuurders dienen maat te houden met de burger.
  • Kunstsfeer: Spinoza heeft (iets te kort door de bocht, zoals Piet Steenbakkers opmerkte) een hekel aan voorstellingsvermogen (imaginatio): onwaar en niet nuttig. In kunst zijn we juist daarmee bezig! Spinoza: onderscheid verstand van voorstellingsvermogen.
  • Religiesfeer: Spinoza noemt de oude religies verzinsels, imaginatio. Religies hebben hun vleugels uitgeslagen naar politiek etc. Spinoza wil scheiding van kerk en staat. Politiek draait om andere zaken dan religie. Geldt het voor alle sferen dat je ze gescheiden moet houden? Macht (politiek domein) gebruikt Spinoza ook voor andere sferen.
  • Vrije ruimte (agora): sferen met elkaar confronteren. Hoe zou Spinoza daarop reageren?
 
 
Algemene Leden Vergadering

Hierna volgde een korte algemene ledenvergadering, die vooral was bedoeld om de nieuwe secretaris te benomen.
 
Mededelingen: over de Barchem-week: het programma van sprekers is bekend, er zijn 35 aanmeldingen van deelnemers.
 
Jubileumcongres: gaat door op 15 oktober, locatie is nog niet zeker. Brasserie de Burgt is hiervoor niet beschikbaar.
 
Nieuwe secretaris: Esther Didden wordt bij acclamtie gekozen.
 
Rondvraag:
  • er is een boekpresentatie in Utrecht op vrijdag 8 juli, Printing Spinoza: A Descriptive Bibliography of the Works Published in the Seventeenth Century (Leiden: Brill, 2022) van Jeroen M.M. van de Ven; het boek is in papieren versie te koop en als ebook gratis te downloaden.
  • er is een nieuwe beheerder van brasserie De Burgt; door personeelsgebrek is de Burgt tijdelijk niet beschikbaar; capaciteit is ca 100 personen.



Andrea Sangiacomo en Erno Eskens

Tekst: Dick Blaauboer (met enkele kleine aanvullingen van Jan Mendrik)
Foto's: Jan Mendrik
]]> Thu, 07 Jul 2022 13:14:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinozahuis-is-nu-canonmuseum https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000038 <![CDATA[Met Spinoza door Amsterdam]]> imblog
De Spinozafietsroute is een tocht door Amsterdam met een bijbehorende podcast. Behalve over de Nederlandse filosoof leer je ook over de natuur en je verhouding hiertoe.
Artikel in Trouw van 27 juni 2022
]]> Mon, 27 Jun 2022 19:06:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?wandeling-amsterdam https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000037 <![CDATA[Nieuwe hoogleraar voor de Spinoza Leerstoel]]> imblog
Andrea Sangiacomo, werkzaam aan de RU Groningen, is aangesteld om gedurende vier jaar
de functie als hoogleraar voor de Spinoza leerstoel van de Vereniging Het Spinozahuis, aan de Erasmus Universiteit te vervullen.
Hiermee heeft Nederland weer een prima ambassadeur voor Spinoza.
Hij volgt Henri Krop op die de leerstoel vanaf 2018 bekleedde.
Zijn leeropdracht is, in zijn eigen woorden:
My idea is to explore ways in which Spinoza's thought might be helpful for improving today's way of living, facing contemporary challenges, and establishing dialogues with other traditions and cultures.



]]> Mon, 25 Apr 2022 22:11:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuwe-hoogleraar-voor-de-spinoza-leerstoel https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000036 <![CDATA[Wandeling Den Haag: van Spinoza naar Voltaire]]> imblog
Wandeling door de Verlichting in Den Haag - Van Spinoza naar Voltaire
Georganiseerd door de Vrije Academie

Volgens de Engelse historicus Jonathan Israël ligt de bakermat van de Verlichting in Nederland, omdat daar een tolerant klimaat heerste waardoor het mogelijk werd nieuwe en verlichte ideeën voor het voetlicht te brengen. Hij ziet de Nederlandse filosoof Spinoza als de grondlegger van de Radicale Verlichting, die God gelijk stelt aan de Natuur. Daarnaast was er ook een gematigde Verlichting, waar God nog wel werd erkend, maar dan als 'Grote Horlogemaker'. Voltaire was een belangrijke woordvoerder van juist de gematigde Verlichting.

Deze wandeling onder leiding van historicus en filosoof Jos de Wit begint bij het Spinozahuis aan de Paviljoensgracht in Den Haag en loopt via de voormalige Joodse buurt en het grafmonument van Spinoza achter de Nieuwe Kerk over het Plein, via het Binnenhof en langs de Hofvijver naar de Kneuterdijk, waar indertijd de Russische gezant Prins Gallitzin woonde en in zijn huis zowel vertegenwoordigers van de radicale als de gematigde verlichting ontving.

Er zijn 4 wandelingen gepland in de maanden mei t/m juli 2022.



Standbeeld van Spinoza aan de Paviljoensgracht in Den Haag

Foto: Jan Mendrik
]]> Mon, 28 Mar 2022 09:53:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?wandeling-den-haag--van-spinoza-naar-voltaire https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000035 <![CDATA[Beeld van Spinoza vernield]]> imblog
In de Spinoza loge van de Openbare bibliotheek in Amsterdam, nauwelijks een maand geleden geopend, is een beeld van Spinoza vernield. Trouw  van 25 maart 2022 bericht er over.
 
Wie de daders zijn is onbekend en ook over hun motieven tasten we in het duister.



Foto: Jan Mendrik
]]> Fri, 25 Mar 2022 15:37:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?beeld-van-spinoza-vernield https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000034 <![CDATA[Ledenvergadering Vereniging het Spinozahuis]]> imblog
Impressie van de vergadering

Rijnsburg, 19 maart 2022, Dick Blaauboer

Op een stralende dag in maart besloot ik, voor de eerste keer, een ALV van de Vereniging Het Spinozahuis (VHS) te bezoeken. Zoals te doen gebruikelijk vond deze plaats in Brasserie De Burgt in Rijnsburg.
Voorzitter Paul Juffermans opent even over half elf de vergadering. Op de agenda staat o.a. de financiën. De financiële stukken zijn nogal cryptisch. Er is bij verschillende leden behoefte aan meer inzicht in de diverse inkomsten- en uitgaven posten. Besloten wordt om een compleet financieel overzicht beschikbaar te stellen aan wie daarnaar vraagt. Ondergetekende heeft gesuggereerd om voortaan een jaarverslag te produceren met een overzicht van alle activiteiten, aantal leden etc. Op dit moment heeft de vereniging ca 750 leden.  

Paul Juffermans, die de afgelopen 2,5 jaar interim-voorzitter was, had te kennen gegeven deze waarneming te willen beëindigen. Hij blijft nog wel lid van het bestuur om enkele inhoudelijke taken te blijven vervullen. De nieuw voorgedragen voorzitter, Erno Eskens, wordt bij acclamatie gekozen. Erno geeft aan geen specifieke Spinoza-kenner te zijn, hoewel hij natuurlijk genoeg affiniteit heeft met Spinoza's werk. Hij is gepromoveerd filosoof en heeft zich in zijn werkzame leven vooral bezig gehouden met de bevordering van de publieksfilosofie, onder meer in de functie van hoofdredacteur van Filosofie Magazine, programmadirecteur bij de Internationale School voor Wijsbegeerte, medeoprichter van de stichting Maand van de filosofie, initiatiefnemer van de Socrates Wisselbeker en organisator van de eerste Nachten van de Filosofie. Ook heeft hij ervaring in het uitgeverij-wezen, eerst bij Boom uitgevers en nu bij uitgeverij Noordboek, waar hij een fonds voor filosofie- en wetenschapsboeken opzet.   

Dorine Heus doet kort verslag over de diverse ontwikkelingen in het Museum Het Spinozahuis in Rijnsburg. Er waren uiteraard minder bezoekers vanwege Corona, maar het project Caring for Spinoza’s Library van UvA, de projecten Communicatie, Educatie, Expositie en Kontakten met Katwijk (financieel/administratieve organisatie) boekten alle voortgang.
 
Het Project Vernieuwing wordt belicht door Aart Dijkzeul. Doel is om het museum laagdrempeliger te maken en een link te leggen met de actualiteit. De leden zijn hier enthousiast over. Bij de inventarisatie die anderhalf jaar geleden hiervoor werd gedaan bleek de toegezegde ledenbijdrage aan de verbouwing/vernieuwing ca 65 k€ te bedragen. Diverse fondsen steunen de vernieuwing en zijn bereid daarin te investeren, maar niet in de nieuwbouw (plan is om het bestaande Spinozahuis uit te breiden met een nieuwe vleugel). De Gemeente Katwijk en Provincie Zuid-Holland willen wel bijdragen aan de nieuwbouw. Nog belangrijker is de toezegging van het Spaarbankfonds Katwijk dat bereid is de nieuwbouw te financieren (verlenen van voldoende hypotheek) onder zeer gunstige voorwaarden. De kans is dus groot dat de verbouwing doorgaat!

Afgelopen jaar is een bibliotheekcommissie samengesteld. Er zijn twee collecties: de Spinozahuis collectie en de Domo Spinozana collectie (Den Haag). De commissie gaat zich een beeld vormen van wat wel en wat niet in de bibliotheek gaat komen, hoe inzage in boeken verkregen kan worden etc. Piet Steenbakkers is voorzitter.

VHS bestaat 125 jaar. Er was een plan voor een driedaags congres in Den Haag komend najaar; het is echter te kort dag om het gehele congres georganiseerd te krijgen. Er wordt nu een eendaags nationaal congres georganiseerd op 8 oktober 2022 in Rijnsburg. Een tweedaags internationaal congres wordt uitgesteld tot 27-28 juli 2023, de locatie is nog onbekend.
 
Aan het eind van de vergadering wordt Paul Juffermans bedankt voor het vervullen van het interim-voorzitterschap.
 
Ter afsluiting van de bijeenkomst is er een lezing door Dr. C. L. (Roek) Vermeulen over De raadsels van Franciscus Van den Enden, zijn Vrye politijke stellingen en de vertaling die Vermeulen net af heeft. Na een korte inleiding over Van den Endens verbazingwekkende levensloop gaat Roek, die o.a. ook Spinoza's Ethica heeft vertaald, op zijn revolutionaire staatkundige werk in en in het bijzonder op zijn vertaling, die dit voorjaar onder de titel Vrije staatkundige stellingen bij Uitgeverij Noordboek zal verschijnen.
 
Van den Enden haalt Machiavelli veelvuldig aan. Volgens hem is de ware godsdienst het nastreven van het gemeenschappelijk belang. Echtscheiding is gewoon mogelijk omdat het geen zin heeft bij elkaar te blijven als dat alleen maar verdriet brengt. Dat is niet in het gemeenschappelijk belang. Vermeulen geeft een aantal frappante voorbeelden van het taalgebruik van Van den Enden waarbij niet alleen kennis van het Latijn maar ook van het Duits onontbeerlijk is. Veel “ouderwetse” woorden zijn lastig te vertalen omdat ze een specifieke betekenis hebben. Gebruik van “enzovoorts”: teken van ongeduld, “zoek het maar uit”. Kan nauwelijks vertaald worden. Wie heeft wie beïnvloed? Spinoza ging bij Van den Enden in de leer. Van den Enden wordt in die zin als “proto-Spinoza” gezien. Maar Van den Enden heeft zeker ook ideeën van Spinoza opgepikt. Verder is weinig bekend over hoe Van den Enden zijn navolgers heeft beïnvloed. Voor de geïnteresseerden nog even wachten tot de ver/hertaling van Roek Vermeulen verschijnt.

 

Erno Eskens                          Roek Vermeulen

Foto's: Dick Blaauboer

Deze tekst in pdf

]]> Tue, 22 Mar 2022 19:45:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?ledenvergadering-vereniging-het-spinozahuis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000033 <![CDATA[Nieuw boek van Jonathan Israel: revolutionary Jews]]> imblog Op 24 februari 2022 hield Jonathan Israel een presentatie over zijn nieuwe boek: Revolutionary Jews, from Spinoza to Marx
Hierbij de videopresentatie

Het boek is uitgegeven door de university of Washington Press


]]> Thu, 24 Feb 2022 11:42:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuw-boek-van-jonathan-israel https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000032 <![CDATA[Opening Spinoza loge in de Openbare Bibliotheek Amsterdam]]> imblog
Op zondag 20 februari 2022 vond de feestelijke opening plaats van de
Spinoza-loge in de Openbare Bibliotheek in Amsterdam
Rob Wouters doet er verslag van.

De opening werd uitgevoerd door Rutger Groot Wassink (wethouder Sociale Zaken Amsterdam).
 
Er was een interactief interview georganiseerd waarbij de zaal voorkeuren kon uitspreken voor acht stellingen. Die voorkeur kon je aangeven m.b.v. je mobiele telefoon.
Deze stemmen werden op een groot scherm direct in staafdiagrammen omgezet zodat iedereen kon zien hoe er over de stellingen werd gedacht.
Daarna mochten  vier sprekers van de dag hun eigen voorkeur aangeven en toelichten.

De sprekers waren:
Rob Hartmans (voorzitter Amsterdamse Spinoza kring)
Martin Barendse (directeur openbare bibliotheek Amsterdam OBA)
Paul Juffermans (voorzitter Vereniging Spinozahuis)
Henri Krop (emeritus hoogleraar Spinoza studies)

Daarna gaven Henri Krop en Paul Juffermans nog een inhoudelijke presentatie.
Henri Krop had het vooral over de band tussen Spinoza Amsterdam en Paul Juffermans had het vooral over de twee belangrijke gezichtspunten van Spinoza, kijken door de ogen van de eeuwigheid en kijken door de ogen van een mensenleven.
Beide heren waren goed op dreef. Het waren geslaagde presentaties.
De presentatie van Henri Krop vindt u hier.
 
Daarna zijn we gaan kijken in de loge van Spinoza.
Het bleek een mooi opgezette ruimte met veel informatie over Spinoza.
De gehele bibliotheek van Stan Verdult is geschonken aan de OBA en opgesteld in de Spinoza-loge.
Indrukwekkend op te zien wat hij zoal verzameld heeft.
En dit is allemaal uitleenbaar door de OBA.

Zie ook:
aankondiging van de opening van de Spinoza Loge.
Video van de opening van de Spinozaloge.
Foto's en beschrijving van de Spinozaloge.


Henri Krop (L) en Paul Juffermans (R)


Martin Berendse (L) en Rob Hartman (R)


Rutger Groot-Wassink verricht de opening

Tekst en foto's: Rob Wouters

Tekst downloaden als pdf
]]> Mon, 21 Feb 2022 09:15:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?opening-spinoza-loge-in-de-openbare-bibliotheek-amsterdam https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000002F <![CDATA[Nieuwe uitgave van de Spinoza Dictionary]]> imblog
Op 22 februari 2022 verschijnt de nieuwe versie van de Spinoza Directory van Dagobert D. Runes. Uitgegeven door Open Road Media.

De Dictionary is een soort thesauris op het werk van Spinoza. Trefwoorden verwijzen naar de teksten uit het werk van Spinoza zelf. Het is dus geen uitleg door Dagobert Runes.
Een nadeel is dat de verwijzingen nogal globaal zijn. Zo wordt er alleen naar hoofdstukken van b.v. de Ethica verwezen en niet naar specifieke definities, axioma's, stellingen e.d.

De vorige uitgave was van 1951. Met een voorwoord van Albert Einstein die ook in de versie van 2022 is overgenomen.
Een inkijkexemplaar van deze nieuwe is beschikbaar op o.a. Amazon.com.


]]> Sun, 20 Feb 2022 10:04:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuwe-versie-van-de-spinoza-dictionary-van-d--runes https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000031 <![CDATA[Wintercursus Vereniging Spinozahuis zette werken van Spinoza in verband]]> imblog
De lezingen van de wintercursus 2022 van Vereniging het Spinozahuis gaven een mooi inzicht in de groei van Spinoza’s inzicht. Op 19 februari hielden Piet Steenbakkers en Henri Krop inleidingen over de samenhang van de werken van Spinoza. Op 5 maart gaf Herman de Dijn zijn lezing over de samenhang tussen de vorm (geometrische methode) en de inhoud (de 5 delen) van de Ethica en op 26 maart ging Paul Juffermans in op het ontstaan van de gedachten in de ethica en Spinoza’s zoektocht naar de methode.
 
De beperkingen vanwege de corona zijn voorbij zodat we elkaar weer face to face kunnen zien. Toch kon bij de eerste bijeenkomst slechts een handje vol mensen de lezingen fysiek bijwonen. Dit keer vanwege de storm die het treinverkeer platlegde. Maar gelukkig konden de anderen de lezingen online meekijken.
 
Piet Steenbakkers vertelde dat in tegenstelling tot wat soms wordt gedacht, bijvoorbeeld door Spinozakenner Carl Gebhardt (1881-1934), er een duidelijke doorgaande lijn is in Spinoza’s werk. Fokke Akkerman heeft dat ook in zijn promotiewerk aangegeven. Spinoza herschreef zijn boeken niet en hij stelde zijn leer niet bij. Hij werkte wel steeds aan uitbreiding en herschikking. Zo verwerkte hij de Korte Verhandeling in de Ethica maar de Ethica kent een geheel andere methode van opbouw (Euclidisch meetkundig). Spinoza heeft het werken aan de Ethica onderbroken om het Theologisch Politieke Traktaat (TTP) te schrijven. Zijn laatste werk, het Politiek Traktaat (TP) heeft hij niet meer af kunnen maken. Het eindigt midden in hoofdstuk 11 over de democratie.
Van voor 1656 (het jaar van de banvloek) zijn geen geschriften van Spinoza bekend. Spinoza heeft na de banvloek een verweerschrift geschreven maar dat is helaas verloren gegaan. Wel zijn er 79 brieven van Spinoza bewaard gebleven, geschreven tussen 1661 en 1667 met een gat van 10 jaar (1665-1675) waarin hij geconcentreerd werkte aan de TTP en de afronding van de Ethica. Piet Steenbakkers gaf de volgende chronologie:



 
 
Henri Krop ging met name in op de overeenkomsten en de verschillen tussen de KV (Korte Verhandeling) en de Ethica. Spinoza schreef zijn KV als een inleiding over zijn filosofie voor zijn vrienden. In grote lijnen komen de KV en de Ethica overeen maar de Ethica is uitgebreider en systematischer opgezet. Spinoza vermelde in de kantlijn van de KV nummers ter herordening van onderwerpen voor de Ethica.
De overeenkomsten hebben vooral betrekking op het ontdekken van de ene ware wijsbegeerte, het wezen van de ethiek (kennis leidt tot geluk), het uitgangspunt God/natuur, er is geen realiteit van goed en kwaad, 3 soorten kennis: imaginatio, rede en intuïtie. De KV en de Ethica beschouwen allebei de openbaring als overbodig, het gaat om kennis. De verschillen tussen de KV en de Ethica liggen met name in de methode, de tekst van de KV die christelijker/theologischer lijkt dan die van de Ethica en het mechanisme van de hartstochten wordt enigszins verschillend beschreven. Maar de overeenkomsten overheersen de verschillen.

 
In zijn lezing op 5 maart benadrukte Herman de Dijn dat de Euclidisch meetkundige methode die Spinoza in zijn Ethica toepaste essentieel is om de waarheid te leren kennen. Zijn lezing kwam naar zijn zeggen overeen met hetgeen hij geschreven heeft in Mededelingen vanwege het Spinozahuis nr 35: “Methode en waarheid bij Spinoza”. Hij heeft het ook uiteengezet in zijn: Spinoza, the way to wisdom.
Aan het Christelijke wereldbeeld was een einde gekomen door de nieuwe natuurwetenschap. Alle filosofen vóór Spinoza hadden daarop een Christelijk antwoord. Spinoza zocht een nieuwe visie die àlles verklaart. Dat vond hij in God, maar wel met een nieuw Gods-idee. De Dijn vergeleek het nieuwe Godsbegrip met licht dat bestaat uit oneindig veel kleuren, een scala van oneindige rijkdom waarbij God, het licht, de bron is.
De nieuwe wetenschap (die Spinoza had leren kennen) geeft ons een nieuwe weg naar de waarheid. Door middel van het geometrische denken. Spinoza werkte toe naar een “filosofische religie”, uiteengezet in Ethica 4 en 5.
 
De geometrische opbouw van de Ethica heeft de Dijn uiteengezet in een schema dat voorkomt in zijn boek “De andere Spinoza”, blz 237-241. Aan de hand van dit schema legde hij uit hoe we Spinoza in zijn redenering kunnen volgen i.p.v. verblind te worden door een “stroom van stellingen”.

 
De wintercursus werd op 26 maart 2022 afgesloten met een lezing over de metafoor van de weg, de Ethica als een cirkel door Paul Juffermans.
 
De Ethica begint bij God en eindigt weer met God (de intellectuele liefde van God: Amor Dei Intellectualis. Het begin en het einde raken elkaar daardoor, zoals in een cirkel. Daartussenin gaat het eerst om de kennis die we als mens kunnen hebben, de affecten en onze drijfveren, de rede en de passionaliteit en de macht van het verstand en de menselijke vrijheid.
 
De geometrische, deductieve methode die Spinoza toepast is ontstaan na een lange zoektocht. De scholastici begonnen bij de zintuigelijke waarneming, Descartes begon bij het cogito (het denkend ik). Spinoza begint bij God. De deductieve methode is daar voor geschikt. Aangezien God alomvattend is (God/Natuur), is alles daarvan een onderdeel en is alles daarvan afgeleid. Uiteindelijk werkt Spinoza toe naar het antwoord op de vraag: wat is het goed leven (beatitudo, gelukzaligheid) en wat is de weg er naar toe. Die vraagstelling had hij gemeen met de oude Grieken Plato, Aristoteles, Epicures, de Stoa.  Maar Spinoza’s wereldbeeld is anders. De teleologie, het doelgerichte, heeft afgedaan. De gelukzaligheid bestaat er dan ook niet in het bereiken van een gesteld doel maar in kennis waardoor we geen slaaf meer zijn van onze passies, de onware gedachten die tot verkeerde en pijnlijke conclusies leiden. In deel 5 van de ethica mondt dat uit in gelukzaligheid door de amor dei intellectualis, de verstandelijke godsliefde. Dat is in feite de Godskennis uit deel 1 maar nu verinnerlijkt en verbonden met liefde.

Voor de leden van Vereniging het Spinozahuis zijn de opnamen van de lezingen beschikbaar.

Download deze tekst
]]> Sat, 19 Feb 2022 16:26:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?wintercursus-vereniging-spinozahuis-begonnen https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000030 <![CDATA[Atze van Wieren: "de Ethica veranderde mijn leven"]]> imblog
Spinoza een koele rationele filosoof? Zeker niet!
In Trouw vandaag (16 feb 2022) zegt Atze van Wieren:

"Ik raakte in de ban van dit werk [de Ethica]. Vreemd eigenlijk, want Spinoza schrijft op mathematische wijze met stellingen en bewijzen. Voor een alfa een straf. Gelukkig bleken de toelichtingen van Spinoza zelf verhelderend. Spinoza stelt dat God de kosmos zelf is. God = Natuur = Kosmos. De kosmos, de natuur, wordt geregeerd door wonderbaarlijke natuurwetten, die wij nog maar ten dele kennen. Die wetten zijn eeuwig."
"Dit besef: altijd in God te zijn en te blijven, gaf mij een weldadige rust, alsof ik thuiskwam. Spinoza wordt de filosoof van de blijdschap genoemd. Bij mij is dat zeker het geval."
]]> Wed, 16 Feb 2022 11:12:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-als-zingeving https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000002E <![CDATA[Liberale Joodse Gemeente: interview Melamed]]> imblog
Interview met Melamed
Op 10 februari 2022 hield het Levisson Instituut samen met de Liberale Joodse Gemeente Amsterdam een interview via Zoom van Yoram Stein met Yitzhak Melamed.
Melamed is hoogleraar aan de John Hopkins universiteit op het gebied van filosofie (vroeg moderne filosofie), filosofie op het grensvlak van religie, speciaal de Joodse religie en op het gebied van het Duitse idealisme. Hij noemde ook dat hij een groot deel van zijn tijd aan Talmoed studie besteedt. Veel van zijn publicaties hebben betrekking op Spinoza.
Aanvankelijke weigering van de Amsterdamse Portugese Synode om Melamed te ontvangen
De interviewer en Melamed besteedden uiteraard aandacht aan de recente weigering van de Amsterdamse Portugese Synagoge om hem te ontvangen voor het maken van een film over Spinoza. De synagoge heeft dat later teruggenomen en excuses aangeboden en inmiddels gaat de film toch door. Dus Melamed komt binnenkort naar Nederland. Hij toonde zich absoluut wel verbaasd over de aanvankelijk afwijzing van de synagoge. Hij heeft veel in orthodoxe Joodse kringen verkeerd en nog nooit heeft iemand hem kwalijk genomen dat hij zich met Spinoza bezig hield.
Yoram vroeg wel door op het punt van de cherem, de ban, die Spinoza in 1656 opgelegd kreeg. Het was toch verboden om contact te hebben met Spinoza of met uitingen en geschriften van hem? Geldt dat dan ook nog tot op de dag van vandaag? Melamed was daar ontspannen over. We weten om te beginnen niet waarom de cherem werd opgelegd. Op het moment dat dat gebeurde waren er nog geen geschriften van Spinoza bekend. En wat is het werkingsgebied van een cherem in plaats en tijd wilde Yoram weten. Gold het alleen voor de Amsterdamse Portugese Joodse gemeente of ook voor andere Joodse gemeenschappen, en alleen lokaal of universeel en hield het dan op met de dood van Spinoza? Melamed gaf aan dat dit allemaal niet bepaald is en hij wilde, ondanks dat Yoram bleef doorvragen, eigenlijk niet te diep op die materie ingaan.
De fascinerende kanten van Spinoza
Waarom is Spinoza zo'n belangrijke filosoof voor Melamed? Voor Melamed is dat in de eerste plaats zijn tegendraadsheid ("boldness"). Hij liet zich alleen leiden door zijn denkvermogen en deed geen concessies aan de politiek of mensen in zijn omgeving. En hij is uiterst consistent in zijn redeneringen.
Eenheid van God en natuur
Die consistente redeneertrant geldt ondermeer over zijn filosofie over de eenheid van God en natuur. Is dat geen ketterse gedachte in het kader van het Jodendom? vroeg Yoram. Dat vond Melamed niet. In de Joodse filosofie is dat geen vreemde gedachte. Dit element kom je ook in de kabbala tegen en verschillende Joodse denkers ondersteunden die gedachte (alle dingen zijn in God: pan-en-theïsme). Hij verwees naar de Guide for the perplexed, waar Maimonides zich verzet tegen een antropomorf godsbeeld.
De gedachte van de eenheid van God en natuur was ook niet nieuw. Ook in de Stoa, bij Parmenides en in oosterse religies komt dat voor.
Spinoza's God strijdig met de praktijk van het joodse geloof?
Op het eind stelde Yoram een prikkelende vraag. Als Melamed in de God van Spinoza gelooft, tot welke God bidt hij dan in de synagoge? Melamed vond dat een moeilijke vraag. Ik ben nog steeds aan het leren ook over de rol van het gebed. Dit punt werd beaamd door Rabbijn Menno ten Brink, de gastheer van deze sessie. Lerend in het leven staan is uiterst belangrijk zeker in gebed en geloofszaken.

Interview terug te zien
Via de site van de Levisson stichting is een opname van het interview te bekijken.

Cursus van Yoram Stein over de TTP
Yoram Stein geeft ook op 15, 22 feb en 1 maart een cursus over het Theologisch Politieke Traktaat van Spinoza.

De cursus heeft inmiddels plaatsgevonden onder deskundige en plezierige leiding van Yoram Stein.
Hierbij een verslag van de cursus (Jan Mendrik, 14 maart 2022).

(foto van flyer www.ljgamsterdam.nl)




]]> Thu, 10 Feb 2022 18:14:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-bijeenkomsten-liberale-joodse-gemeente https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000002D <![CDATA[Nieuw artikel in de Stanford Encyclopedia of Philosophy]]> imblog
De Stanford Encyclopedia of Philosophy is een onuitputtelijke bron van filosofische informatie. De schrijvers worden met zorg uitgezocht. Er zijn reeds vele artikelen opgenomen over Spinoza. Naast een algemene inleiding over zijn leven en werk door Steven Nadler zijn er artikelen over specifieke onderwerpen zoals, Spinoza’s politieke filosofie, zijn theorie over substantie en modi, zijn fysica, zijn psychologie enz.  Onlangs (10 januari 2022) werd een artikel toegevoegd over Spinoza’s Epistemologie en Filosofie van de geest. Het is geschreven door Karolina Hübner, Associate Professor aan de Cornell University. Ze is ook verbonden aan de Universiteit van Groningen.
Het artikel is best taai om te lezen en veel onderdelen zijn nog onderwerp van discussie onder Spinoza-onderzoekers. Hübner geeft daar ook verwijzingen naar.

Epistemologie
Over Epistemologie (wat is kennis, wat kan ik weten, hoe wordt kennis vergaard?) heeft Spinoza veel te vertellen. Hübner belicht de kernvragen:

De mogelijkheid om de werkelijkheid te kennen
Is het volgens Spinoza überhaupt mogelijk de werkelijkheid te kennen? Spinoza is hier niet eenduidig over. Enerzijds suggereert hij dat de mens de waarheid moet kunnen kennen. Suggereert want hij zegt het nergens erg duidelijk. Indirect zou je het kunnen afleiden uit o.a. E1 st 11 alt 1 (Ethica hoofdstuk 1, stelling 11, alternatief 1):
“van elke zaak moet men de oorzaak aanwijzen of de reden, zowel waarom het bestaat als waarom het niet bestaat”. Als je de oorzaak moet aanwijzen dan moet je die dus ook wel kennen. Anderzijds schrijft Spinoza in §100 van de TIE (Verhandeling over de verbetering van het verstand) dat dit onmogelijk is vanwege onze menselijk zwakheid. We kunnen niet alle gevolgen overzien die slechts uit hun oorzaken te begrijpen zijn. Dat is gewoon veel te veel voor ons begrip.
Hübner geeft ook aan dat dit binnen de kringen van Spinoza-onderzoekers, waaraan in het artikel ook wordt gerefereerd, een onderwerp van polemiek is.

Welke kennis onderscheidt Spinoza en waarom is die belangrijk?
Om welke kennis gaat het? Hübner gaat hier uiteraard in op de drie soorten van kennis die Spinoza onderscheidt: imaginatio, rede en intuïtie (1e, 2e en 3e kennissoort).
Met name de kennis door intuïtie is belangrijk omdat die tot de hoogste gelukzaligheid leidt. De vraag is in welke mate we daar toegang toe hebben. In E5 St25 zegt Spinoza: "De hoogste drang van de geest en de hoogste daadkracht is de zaken te begrijpen op de derde manier van kennen".
"Bewijs: … de derde manier van kennen vertrekt van het adequate idee van sommige attributen van God en leidt tot adequate kennis van de essentie van de zaken en hoe meer we de zaken op die manier begrijpen, hoe meer we God begrijpen …"
Maar misschien hoeven we niet alles te weten en te begrijpen, we zijn als mens tenslotte beperkt. Spinoza sorteert daar al op voor:
In E2-voorwoord zegt hij: "​Ik ga nu over tot de verklaring van wat noodzakelijkerwijs moet gevolgd zijn uit de essentie van God, een eeuwig en onbegrensd wezen. Maar niet van alles, maar enkel wat ons als het ware bij de hand kan leiden tot de kennis van het menselijk gemoed en zijn hoogste gelukzaligheid".
Hij gaat er blijkbaar van uit dat we niet alles kunnen weten maar wel genoeg om de kennis te verwerven die nodig is om de hoogste gelukzaligheid te bereiken.
  
Filosofie van de geest
De filosofie van de geest is de studie van de geest, de mentale processen, de mentale functies, de mentale eigenschappen en het bewustzijn en hun verhouding tot het fysieke lichaam: het zogenoemde lichaam-geestprobleem. (bron Wikipedia).
 
Hoe vormt de menselijke geest haar ideeën?
Spinoza (E2 st13) zegt: "Het object van het idee dat de menselijk geest uitmaakt, is een lichaam, oftewel: een zekere modus van uitgebreidheid die daadwerkelijk bestaat, en niets anders".
Met een lichaam wordt volgens Hübner eenduidig het menselijk lichaam bedoeld dat bij de geest van de persoon hoort. Maar als de geest alleen ons eigen lichaam kent hoe kennen we dan de andere mensen en de dingen in de wereld? Dat weten we uitsluitend via de indrukken van het eigen lichaam (waaronder onze zintuigen).
Van ons lichaam weten we overigens niet alles. Wat er bijvoorbeeld in een cel gebeurt blijft voor ons verborgen. Dus de indrukken zijn nogal subjectief en fragmentarisch. We weten alleen de belangrijkste dingen.
 
En bewustzijn?
Hübner heeft het over Spinoza's begrip van "ideeën van ideeën" als onderdeel van ons bewustzijn. Bijvoorbeeld kennis over goed en kwaad (E4 st 8). Of E3 st9 scholium, waarin Spinoza spreekt over de “wil” als een streven dat op de geest slaat". Een wil die overigens niet bestaat: E1 appendix: "… alles (is) door God vooraf bepaald maar niet vanuit de vrijheid van een wil  …"
Spinoza onderscheidt deze dingen wel maar wijdt over bewustzijn als zodanig niet uitvoerig uit.
 
Parallellisme
Het feit dat de menselijke geest uitsluitend op het lichaam betrekking heeft wil overigens niet zeggen dat geest (attribuut “denken”) en lichaam (attribuut “uitgebreidheid”) elkaar kunnen beïnvloeden. In E3 st2 schrijft Spinoza: “het lichaam kan de geest niet tot denken aanzetten en de geest het lichaam niet tot beweging, rust of - indien dat bestaat - iets anders”. Dit staat bekend als de attribute barrier. Hübner besteedt daar wel op verschillende plekken van het artikel aandacht aan. De beide attributen "denken" en "uitgebreidheid" (geest en lichaam) volgen parallel hun eigen logica en weg, ze volgen ieder voor zich de zelfde, causale, orde. E2 st7, “De orde en het verband van ideeën is identiek met de orde en het verband van zaken”. Hübner besteedt aandacht aan de (schijnbare) tegenstelling van dit parallellisme met de opvatting dat de geest steeds betrekking heeft op het lichaam.
 
Overige onderwerpen
Daarnaast besteedt Hübner aandacht aan zaken als: wat zijn adequate ideeën en wat zijn inadequate ideeën; hoe herkennen we een waar (adequaat) idee?; panpsychisme: hoe passen de individuele menselijke ideeën in het totaal van Gods oneindige intellect?; hoe kunnen we eeuwigheid van de geest opvatten?
 
Conclusie
Hübner geeft aan dat er binnen de wereld van Spinoza-onderzoekers verschillende opvattingen zijn en ze geeft veel referenties waardoor het document een weerslag lijkt te zijn van de huidige stand van zaken in het Spinoza-onderzoek op het gebied van epistemologie en filosofie van de geest. In hoeverre dit helemaal dekkend is kan ik niet overzien. In elk geval zijn er ook dingen die ze niet bespreekt en waarvan het toch interessant zou zijn om ze belicht te zien. Zoals de ontdekkingen van de moderne neurofysiologie waaruit blijkt dat lichaam en geest nauw verbonden zijn en opvattingen over de aard van de causaliteit binnen elk attribuut afzonderlijk.
 
In totaal is het een nogal gecompliceerd artikel dat zou winnen aan de toevoeging van een duidelijke probleemstelling aan het begin en een conclusie aan het eind. Er zijn andere onderzoekers die deze materie helderder uitgelegd hebben. Ik denk bijvoorbeeld aan de hoorcolleges van Han van Ruler die ik onlangs weer eens beluisterde.

Een verdienste van Hübner is wel dat zij op veel punten verwezen heeft naar veel nog lopende discussies in de wereld van Spinoza specialisten, compleet met literatuurverwijzingen. Werk in uitvoering dus. Helaas wel uitsluitend Anglo-Amerikaans.

]]> Sun, 30 Jan 2022 14:35:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuw-artikel-in-de-stanfort-enceclopedia-of-philosophy https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000002B <![CDATA[De actualiteit van Spinoza]]> imblog
Pieter Potter maakte ons attent op een artikel van Naud van der Ven op de website van Crescas.

Naud ontdekte tot zijn blijdschap dat Spinoza helemaal niet zo'n koele rationele filosoof is als veel mensen denken. Hij schrijft:
"Verrassend(er) is de actualiteit van de doorwerking aan de andere kant van het spectrum. De kant waar mensenlichamen verlangen naar andere mensenlichamen – en dan niet per se erotisch bedoeld door Spinoza. Er bestaat volgens Spinoza een natuurlijke hang van lichamen naar de ontmoeting met andere lichamen, want als die goed uitpakken, word je daar “blij” en “sterker” van (Spinoza’s woorden). Je kunt vanuit die ontmoetingen ideeën opdoen, handel drijven, je perspectief vergroten, slimmer worden en dat alles heb je nodig om voort te bestaan. Het ontbreken van dat soort ontmoetingen heeft volgens Spinoza het omgekeerde effect: dat veroorzaakt “droefheid”, maakt je dommer en vermindert je bestaanskracht."
]]> Sun, 30 Jan 2022 10:51:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?artikel https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000002C <![CDATA[Nathan de Wijze, Lessing en Spinoza]]> imblog
Over Nathan de Wijze
Gonny Pasman schreef een samenvatting en recensie van het toneelstuk Nathan de Wijze van Lessing. Het toneelstuk is een meesterwerk dat nog steeds leeft in de Duitse cultuur. Het predikt, via de ringparabel, verdraagzaamheid. Die ringparabel is een mooi voorbeeld van een uitwerking van het Godsbeeld van Spinoza in de praktijk.
De recensie van Gonny Pasman is hier te vinden.

Een andere uitgebreide samenvatting, geschreven door Helena Bloem en gepubliceerd in het gratis online tijdschrift Civis Mundi is hier te vinden.

Over Lessing, Spinoza en de pantheïsmestrijd
Gotthold Ephraim Lessing leefde van 1729-1781. Na zijn dood was er in 1785 een polemiek tussen de filosofen Moses Mendelssohn en Friedrich Jacobi, die Lessing goed gekend hadden. Veel van Lessings ideeën over Spinoza kennen we via de geschriften van Jacobi en Mendelsohn. Jacobi meldt dat Lessing hem gezegd zou hebben "Ik beschouw het systeem van Spinoza als waar en onderbouwd". "Alles is één! [hen kai pân]" zou Lessing verklaard hebben, een motto waarin hij Spinoza herkende.
De polemiek trussen Mendelsohn en Jacobi staat bekend als de pantheïsmestrijd. Henk Jan Hoekjen geeft daarover een cursus bij de Spinozakring Soest.
De pantheïsmestrijd, legde Henk Jan Hoekjen uit, ging onder meer over hoe Spinoza’s werk geïnterpreteerd moet worden en over de betrouwbaarheid van het rationalisme: heeft de ratio het laatste woord of is elke rationele uitspraak uiteindelijk geworteld in geloof?
In deze strijd werden diepgaande metafysische vragen behandelt: over het bestaan van God, vrijheid en onsterfelijkheid.
De pantheïsmestrijd bracht Spinoza weer helemaal voor het voetlicht en markeert een omslagpunt in het denken over Spinoza (Spinoza leek voor die tijd vergeten; Lessing: "een dode hond").

Dat de belangstelling voor de Duitse romantici en idealisten nog leeft bewijst ook de aankondiging van een nieuw boek over Schelling en Spinoza. Friedrich von Schelling (1775-1854) leefde later dan Lessing en heeft zich intensief met Spinoza beziggehouden.


Het boek zal rond augustus 2022 verschijnen.
Uitgever: SUNY press
Schelling and Spinoza reconstructs Schelling's reading of Spinoza's metaphysics to better understand the roles realism and idealism play in Schelling's work. Schelling initially praises Spinoza's monism but comes to criticize the lifelessness produced by Spinoza's dualistic account of the relation between thought and existence. By turning to Schelling's notion of the Absolute, author Benjamin Norris presents a novel reading of Schelling's early and middle philosophical endeavors as a kind of ideal-realism dependent on the hyphen that marks both the identity and the non-identity of realism and idealism. Through close analysis of Schelling's work, he convincingly argues that any contemporary return to Schelling must grapple with his critique of Spinoza. This critique calls into question the categories of immanence and transcendence that orient the current debate surrounding realism, antirealism, and idealism. Schelling and Spinoza is an important contribution to our understanding of both Schelling and Spinoza, as well as the viability of the frightening claim that only one thing truly exists.
"Compellingly presented, painstakingly researched and sourced, as well as commendably readable, Norris makes an intriguing case for Schelling's relevance to the contemporary concerns of both continental and analytic philosophy". -- Dale E. Snow, Loyola University Maryland

]]> Sun, 23 Jan 2022 16:25:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nathan-de-wijze https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000002A <![CDATA[Spinoza's Religion - Clare Carlisle]]> imblog
Mail van Herman de Dijn
Gisteren ontving ik via Gonny Pasman een mailtje van Herman de Dijn. Hij stuurde een recensie door van Steven Nadler over het recente boek “Spinoza’s Religion” van Clare Carlisle met de opmerking:
“In bijlage een mij toegestuurde kritische bespreking door Nadler van een nieuw boek over Spinoza van Clare Carlisle (bij Princeton Press) met de thesis dat Spinoza een fundamenteel religieus denker is en tegelijk een hervormer van het christendom, precies de thesis van mijn eigen recente De Andere Spinoza (ik ben het dan ook niet eens met Nadlers kritiek).”

De recensie van Nadler op “Spinoza’s Religion” uit de Literary Review is hier te lezen.
In deze videorecording zet Clare Carlisle de hoofdlijnen van het boek uiteen en gaat ze de discussie met o.a. Steven Nadler aan.
Het boek “De andere Spinoza” van Herman de Dijn werd op deze site gerecenseerd door Gonny Pasman.
Website van Herman de Dijn met veel informatie o.a. over het boek "De Andere Spinoza".
 
Iets over het boek
In "Spinoza's Religion" zet Clare Carlisle uiteen dat je Spinoza enerzijds kan wegzetten als een harde rationalist die vooral de traditionele religies bekritiseert. Maar Clare Carlisle onderbouwt in haar boek de andere kant, namelijk de opvatting dat Spinoza helemaal religie niet wil uitbannen maar die alleen wil bevrijden van bijgeloof. Spinoza had volgens Carlisle een vernieuwer van het Christendom kunnen zijn, de Thomas van Aquino van de moderne tijd, als protestanten en katholieken hem maar hadden omarmd in plaats van hem als atheïst weg te zetten. Carlisle verwijst naar veel Christelijke, Joodse en Islamitische bronnen om Spinoza’s religieuze ideeën uit te leggen. Veel van zijn centrale ideeën (Gods noodzakelijke existentie, de oneindigheid van de geest, de intellectuele liefde voor God) kunnen worden herleid tot die bronnen. Spinoza’s filosofie bevat een aantal traditionele religieuze concepten: bekering, devotie, spirituele oefening, berusting in God. Die ideeën zijn veel breder dan die van het Jodendom en Christendom in Spinoza’s dagen.
 
In de laatste hoofdstukken van haar boek benadrukt Carlisle dat Spinoza religie (religio) vooral als een deugd ziet. Dit is ook de betekenis van het woord zoals Thomas van Aquino het gebruikt. In de Ethica (E4p73s) legt Spinoza uit dat standvastigheid (fortitudinis) liefde (amore) en generositeit (niet haten, geen jalousie etc) kenmerken zijn van het ware leven en religie. (Carlisle-blz 165)
 
In het boek baseert ze haar analyse helemaal op de Ethica maar ze noemt ook de 7 leerstellingen van het ware geloof die Spinoza in het Theologisch-politiek traktaat in hoofdstuk 14 definieert. God bestaat, God is uniek, God is alomtegenwoordig, God heeft het hoogste zeggenschap over alle dingen, gehoorzaamheid aan God bestaat uit gerechtigheid en liefde, degenen die op deze wijze leven worden behouden, God vergeeft de zondaars die berouw hebben.
Deze leerstellingen wijzen niet op een christelijk geloof maar meer op een universeel geloof (“universal faith”). (Carlisle blz 179-181)
 
In het nawoord stelt ze:
“Hoe we ook onze tijd doorbrengen, waar we de aandacht op richten, of juist niet richten – devotie kan tot uitdrukking komen door filosofisch en theologisch onderzoek; door contemplatie en meditatie; door rituelen en liturgieën; of gewoon door ethisch leven. Religio kan de vorm aannemen van het zoeken naar God of het geven van lof en dank aan een God die al door een culturele traditie is gegeven. Zij kan worden gecultiveerd en gecommuniceerd in hymnen en mantra's, in woord en geschrift, in werken van liefde of in stilte.” (Carlisle blz 188).
 
Nadlers kritiek
Steven Nadler heeft kritiek op het punt dat Carlisle het onterecht vindt om Spinoza als atheïst te beschouwen en hij meent in het boek van Carlisle te lezen dat zij zowel een immanente God als een transcendente God  in Spinoza’s filosofie wil herkennen. Nadler benadrukt meer de rationele kant van Spinoza terwijl Carlisle juist plaats ziet voor een spirituele beleving van Spinoza.
Uiteindelijk oordeelt Nadler wel dat het boek een te waarderen en mooi geschreven, bedachtzame inleiding is in Spinoza’s gedachtengoed.


]]> Wed, 12 Jan 2022 09:38:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?de-dijn-en-carlisle https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000029 <![CDATA[Verschenen: 2e druk van de Cambridge Compagnon to Spinoza]]> imblog
Na de eerste druk uit oktober 1995 is nu een geheel herziene tweede druk verschenen

2nd Edition, 28 october 2021
Editor: Don Garrett, New York University
ISBN: 9781107096165
 
De eerste editie van de compagnon werd goed ontvangen, toch duurde het 26 jaar tot deze vernieuwde editie verscheen.
De redacteur is wederom Don Garrett, Professor of Philosophy at New York University met specialiteit: early modern philosophy. Hij heeft vele publicaties op zijn naam staan over met name Spinoza, Hume en Locke.
 
Over de Cambridge Compagnon on Spinoza
De serie Cambridge Compagnon boeken is een handige handreiking aan studenten om zich in te leven in moeilijke filosofische teksten. Er wordt ook veel aandacht besteed aan de achtergronden van filosofen, in dit geval Spinoza: zijn leven, plaats temidden van filosofische, religieuze, politieke en historische gebeurtenissen en de ontvangst en navolging van zijn ideeën. Een mooie inleiding dus.
Zover ik kan nagaan is er van dit boek helaas nooit een Nederlandse vertaling verschenen.
 
Is er veel veranderd sinds de versie uit 1995?
De versie van oktober 1995 is op verschillende plekken op internet in haar geheel gratis te downloaden (type op Google maar in “cambridge companion to spinoza :pdf”). Die versie werd in het algemeen wel positief ontvangen (zie bijvoorbeeld deze recensie) maar op een aantal punten was er kritiek. Zo was de inleiding van Wim Klever over het leven en werk van Spinoza wel informatief maar hadden de Engelsen kritiek op de (on)begrijpelijkheid van zijn Engels. Wim Klever geeft op zijn facebook pagina trouwens aan dat hij zeer veel lovende reacties kreeg: The editor of this 1996-Spinoza volume  in the Cambridge Companion Series wrote to me yesterday [dit bericht is van 14 januari 2015 - jm] that this Spinoza volume was "the best selling, best reviewed and most cited of the whole series and that your [=mine, wk] contribution was A BIG PART IN IT".
In de nieuwe versie wordt Spinoza’s leven en werk beschreven door Piet Steenbakkers. Nieuw zijn ook hoofdstukken over Metaphysics of Substance (Yitzak Melamed), Metaphysics of Thought and Extension (Martin Lin), Spinoza’s Epistemelogy (Ursula Renz) en Spinoza’s Theological Philosophy (Susan James). Oudere hoofdstukken, die in de eerste versie uitstekend werden ontvangen, zijn in herziene vorm gebleven: Spinoza on Natural Science and  Methodology (Alan Gabbey), Spinoza’s Metaphysical Psychology (Michael Della Rocca), Spinoza’s Ethical Theory (Don Garrett), Kissinger, Spinoza, and Genghis Khan (Edwin Curley), Spinoza’s Contribution to Biblical Scholarship (Edwin Curley) en Spinoza’s Reception (Pierre-Francois Moreau and Mogens Lærke).
 
De informatieve inleiding van Don Garrett is op de site van de uitgever te downloaden. Don Garrett geeft in deze inleiding een overzicht van vrijwel alle aspecten van leven, filosofie en navolging van Spinoza en beschrijft hoe de verschillende auteurs in dit boek die aspecten hebben ingevuld.

The Oxford Handbook of Spinoza
Naast de Cambridge Compagnon to Spinoza is er een vergelijkbaar werk: the Oxford Handbook of Spinoza. De laatste versie daarvan is uit 2017. De opbouw van het boek is globaal bezien hetzelfde als die van de Cambridge Companion en je komt er sommige van de zelfde schrijvers tegen: Michael Della Rocca, Yitzak Melamed, Martin Lin, Ursulka Renz. Het Oxford Handbook is wat uitgebreider, 712 pagina's tegenover 500 van de Cambridge Companion, maar een review in the British journal of Philosophy geeft aan dat de opbouw enigszins onevenwichtig is. Enerzijds zijn er artikelen opgenomen die de mainstream uitleg van Spinoza geven, anderzijds staan er artikelen in die nieuwe gezichtspunten bieden die niet of nog niet breed geaccepteerd zijn.




Foto: www.cambridge.org
]]> Tue, 11 Jan 2022 12:32:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?tweede-druk-van-de-cambridge-compagnon-to-spinoza https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000028 <![CDATA[20 febr 2022: Opening Permanente Spinozatentoonstelling in Amsterdam]]> imblog
Aankondiging

Henri Krop maakte ons attent op de opening van een permanente Spinozatentoonstelling in de Openbare bibliotheek in Amsterdam.

Op 20 februari 2022 gaat een jarenlange wens van de Amsterdamse Spinoza Kring in vervulling. In de Spinozaloge in Openbare Bibliotheek Amsterdam zal een permanente tentoonstelling over Spinoza feestelijk worden geopend door Rutger Groot Wassink wethouder Sociale Zaken van de gemeente Amsterdam. Door middel van beeld en tekst geeft deze tentoonstelling een toegankelijk overzicht van Spinoza’s leven, de kern van zijn denken en zijn betekenis voor het huidige Amsterdam.
 
Het programma begint om 15 uur en duurt tot 16.30 uur. Spreken zullen onder meer Paul Juffermans, voorzitter Vereniging het Spinozahuis over 'de actualiteit van Spinoza' en Henri Krop, emeritus hoogleraar Spinozastudies  over 'Spinoza als paradoxale icoon van Amsterdam - heden en verleden'.

Houdt ook de informatie hierover op de site van de Amsterdamse Spinozakring in de gaten.

De Openbare Bibliotheek Amsterdam heeft trouwens al een Spinoza Bibliotheek.



Spinozabibliotheek in de Openbare bibliotheek Amsterdam
Bron foto Openbare Bibliotheek Amsterdam.


Omslagfoto:
]]> Wed, 05 Jan 2022 20:34:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?oba https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000026 <![CDATA[Prof Frans Saris over de oerknal en Spinoza]]> imblog
Naar aanleiding van de tentoonstelling "Voorbij de oerknal" in de bibliotheek van de KU Leuven, hield prof. Frans Saris een lezing over de oerknal met een verwijzing naar Spinoza. De tentoonstelling zelf is van 22 oktober 2021 tot 16 januari 2022.

Klik op de foto om de video te bekijken.





Prof Frans Saris is een bekende bij de Spinozakring Soest.
Op 3 maart 2018 presenteerde hij zijn boek Darwins Cijferslot.

Over de tentoonstelling en de indrukwekkende locatie van de tentoonstelling, de bibliotheek van de KU Leuven:

   

Links: de aankondiging van de tentoonstelling (bron)
midden en rechts: de Bibliotheek van de KU Leuven in kerstsfeer
(foto's van de bibliotheek van de KU Leuven: Jan Mendrik)
]]> Tue, 04 Jan 2022 21:15:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?de-oerknal https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000027 <![CDATA[Anna Maria van Schurman]]> imblog
Naar aanleiding van de boekbespreking door Gonny Sakkers, van het boek van Anna Maria van Schurman “Verhandeling over de aanleg van vrouwen voor de wetenschap” maakte Mathieu Smeets ons attent op een artikel in de NRC geschreven vanwege een tentoonstelling over Anna Maria van Schurman (1607-1678).
De tentoonstelling was in 2007, het 400e geboortejaar van Schurman, in museum Martena in Franeker. In het museum is nog steeds een Anna Maria Schurmanzaal.
Op de site van het museum is ook een interessant filmpje te zien over Schurman.
Ook de universiteit van Utrecht, waar zij de eerste vrouwelijke studente was, heeft een filmpje over haar.

Voor wie meer wil weten: artikel filosofie magazine




Anna Maria van Schurman. Portret door Jan Lievens, 1649

]]> Sat, 01 Jan 2022 12:51:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?anna-maria-van-schurman https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000025 <![CDATA[1759: verklaring tegen boekhandelaar wegens verkoop boek Spinoza]]> imblog
Dave de Groodt vond in het Amsterdams archief een notariële verklaring uit 1759 van getuigen die de Amsterdamse boekverkoper Gerrit Bom erop betrappen dat hij verboden boeken verkoopt. Waaronder de “Nagelatene Schriften” van Spinoza.
 
Een citaat uit het document:
(transcriptie door Hans van Reeven)
 
‘Op heden den 5e oktober 1759 compareerden voor mij, mr. Hendrik Daniël van Hoorn, notaris bij de Edele Hove van Holland geadmitteert, binnen Amsterdam residerende, in presentie van nagenoemde partijen
 
1759 compareerden
Hieronimus de la Tour en Anna Roos, echtelieden, Dorothea Roos, eerst weduwe van Pieter Lomo, laatst van Hendrik Niemeyer en Clara Roos, eerder weduwe van Thomas Driemans thans huysvrouw van Jacob Smeerman
Hieronimus de la Tour, praktiserende boekhouder van genoegzame ouderdom dewelke ter regentschap van den Wel Edele geachte Heer mr. Willem Huyghens Heer van Honcoop en hoofdofficier R.O. en ten behoeve van die verder zouden mogen aangaan voor de zuyvere waarheyd getuigen en verklaaren  
 
Dat hij getuige onderrigt zijnde dat er was gedrukt en onder de goede gemeente was verspreijt zeeker boek genaamt de Nagelatene Schriften van B.D.S. (denoterende) Benedictus de Spinoza
 
Dat hij getuige zig op den 18 juli dezes Jaars zijnde woensdag heeft vervoegt ten huyze van Gerrit Bom, boekverkoper wonende binnen Amsterdam in de Molsteeg, al waar hij getuige den zelven in de Toonbank van zijn winkel vond zitten tussen 12 en 1 uuren des middags, dat hij getuige hem gevraagt hebbende of hij het hier voorengenoemde Boek had, voerende als titel Nagelatene Schriften van Benedictus de Spinoza, hij hem getuige in substantie onder anderen heeft geantwoort ik kan het nu niet bezorgen want daar zijn geen boeken of ik kan je t wel bezorgen, waarop hij hem getuige zeyde komt morgen dan zult gij het hebben, waarop hij getuige is heengegaan en volgens afspraak, des anderen daags zijnde, donderdags tussen 12 en 1 uur des middags sig weder heeft vervoegt aan het huijs van voornoemde Gerrit Bom, wanneer dezelve aan hem getuige heeft vertoont het voornoemde Boek Nagelatene Geschriften van B.D.S. dat ongebonden was en hem getuige heeft gevraagt of hij het voor hem wilde innayen maar dat het 3 florijnen (?) kostte, dat hij het dan des anderendaags zijnde vrijdags de 20 des zelven maand kon krijgen, tussen 12 en 1 uur en dat hij getuige er zoveel konde krijgen als hij maar wilde, waarop hij getuige hem heeft geantwoort dat hij het voor hem getuige zou innayen en hij getuige het zoude afhalen volgens afspraak en vertoonde hem getuige nog een ander Boek, genaamd Poltique Reflectien van Staat dat hij hem getuige zag presenteren voor 30 stuivers zijnde een seer oproerig en faamrovend Libel (smaadschrift) tegen het vorstelijk huijs van Oranje en Nassau, waarop hij getuige hem antwoorde dat het wel was dat hij getuige de blijde gemelde boekjes volgens afspraak zoude afhaalen waarop hij getuige is heengegaan.
 
 
Het gehele verhaal, met alle details van de slinkse werkwijze van de getuigen, is hier te lezen.
Het is ook in facsimile beschikbaar op de site van het archief van Amsterdam. Hier de eerste twee bladzijden van het manuscript. Voor het hele manuscript zie (1).

                         
 


De context van het voorval met het proces verbaal wordt duidelijk uit het vermelde door Knuttel (2):
 

“uit de Resolutien van het Hof van Holland
van 16 Januari 1760: „Is gelesen een missive van W. Huygens,
officier der stad Amsterdam, aldaar geschreven den 15 Januarij
1761, waarbij deselve aan den Hove kennis geeft, dat ten selven
dage door de Heeren Schepenen tegen den in persoon geciteerden
Gerrit Bom ter schouten rolle vonnisse gepronuncieert is, waarbij
deselve is gecondemneert in een boete van drie hondert guldens
over het verkoopen van het boek van B. D. S. of Benedictus
de Spinosa " De titel wordt niet genoemd, maar daar er geen
ander boek van SPINOZA onder de letters B. D. S. verschenen is,
moet het hier beschrevene bedoeld zijn. Dus nog 83 jaar na het
uitgeven van het boek werd den boekverkooper deze zware boete
opgelegd.”

 
De Opera Posthuma waren, op klachten van de Noord en Zuid-Hollandsche Synoden, door de Staten van Holland in 1678 reeds verboden als “prophaen, atheistisch ende blasphemant” (2).

We weten natuurlijk uit de geschiedenis van Koerbagh dat het slecht kan aflopen met schrijvers van onwelgevallige boeken. Hij werd verraden door een vriend van een vriend die 1500 gulden aanbrengerspremie ontving. Hij kwam in het Rasphuis terecht en stierf een jaar later door de slechte omstandigheden.
Maar ook drukkers, uitgevers en handelaren liepen gevaar.
Over de praktijk van de jacht op handelaren van verboden boeken in de 17e en 18e eeuw vertelt Rietje van Vliet in het Home Academy hoorcollege “verboden boeken” (3). Boekverkopers, schrijvers, uitgevers en drukkers moesten uiterst voorzichtig zijn.
Op 15 mei 1754 vond op de Dam in Amsterdam een boekverbranding plaats. Het betrof verboden boeken die in beslag waren genomen bij Amsterdamse boekhandels. Er werd een premie uitgeloofd op bekendmaking van de drukkers, uitgevers en schrijvers. Dit was nog maar kort voordat de bovengenoemde getuigenis tegen Gerrit Bom werd opgesteld. Het verklaart misschien de fanatieke slinksheid van de getuigen om Gerrit Bom te betrappen en een premie op te strijken.

Behalve de Opera Posthuma was ook Spinoza’s Politiek Theologische Tractaat verboden. Het gewest Friesland verbood het boek, samen met Lodewijk Meijers Philosophia, aan het eind van de jaren 60 van de 17e eeuw als “godslasterlycke ende zielverdervende boecken”. Holland deed datzelfde in 1674. Boeken konden verboden worden door steden, provincies of door de Staten Generaal. (4)


 
Boekverbrandingen en straffen tegen verspreiders gingen nog lang door. De volgende ets is uit 1789.



Bijschrift door het Rijksmuseum:
Het in de vorm van een executie verbranden van pamfletten van uitgeweken patriotten op een schavot voor het stadhuis op de Dam te Amsterdam, 24 januari 1789.
Tegelijkertijd werd de verspreider van de pamfletten in het openbaar gegeseld. (5)

(1)  Het proces verbaal in het archief van de gemeente Amsterdam:
https://www.openarch.nl/saa:9d6d21e4-0579-666d-e053-b784100a1840/nl
https://transkribus.eu/r/amsterdam-city-archives/#/documents/604350/pages/572?t=Gerrit%20Bom

(2)    Verboden Boeken in de Republiek der Vereenigde Nederlanden, Beredeneerde catalogus.
Dr. W.P.C. Knuttel. Uitgeverij Martinus Nijhoff, 1914, blz 110
Online
https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMCMC01:000001259:00076

(3)    Homeacademy hoorcollege “verboden boeken", hoofdstuk 4
https://www.home-academy.nl/products/verboden-boeken/#:~:text=In%20deze%20serie%20hoorcolleges%20bespreken,vele%20foute%20werken%20uit%20de

(4)    Olga van Marion. Verboden in de gouden eeuw; schrijvers, drukkers en hun strategieën.
In: Boeken onder druk, censuur en pers-onvrijheid in Nederland sinds de boekdrukkunst.
Onder redactie van Marita Mathijsen.
Amsterdam University Press, 2006
Online
https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/34454#:~:text=Sinds%20de%20uitvinding%20van%20de,gevallen%20van%20verboden%20boeken%20geweest.

(5)    Bron illustratie:
https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-86.139
]]> Thu, 30 Dec 2021 13:13:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verboden-boek https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000024 <![CDATA[Podcast: Steven Nadler over vrije meningsuiting]]> imblog
Internet is een rijke bron van informatie, ook over Spinoza. Er zijn bijvoorbeeld veel podcasts te vinden op het gebied van filosofie. Vandaag aandacht voor de Engelstalige podcastserie “Philosophy Bites” die inmiddels uit ruim 400 podcast-afleveringen bestaat (lijst). Van tijd tot tijd geeft deze serie ook aandacht aan Spinoza.
 
Eén van de recente afleveringen is een interview met Steven Nadler over free speech.
In de podcast vraagt Nadler zich af hoe radicaal de houding van Spinoza m.b.t. vrije meningsuiting is. Hij beperkt zich daarin tot vrije meningsuiting m.b.t. politieke zaken. In het bekende 20e hoofdstuk van het Theologisch Politiek Traktaat (TTP) lijkt Spinoza heel duidelijk maar bij nadere lezing blijken toch wat vragen te zijn. Nadler legt in grote lijnen uit wat Spinoza in dit hoofdstuk betoogt. De titel van het hoofdstuk lijkt alles al te zeggen “Aangetoond wordt dat in een vrij staatsbestel het een iedere is toegestaan te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt”. Het lijkt alsof Spinoza het recht op vrije meningsuiting als een vrijheid zonder restrictie ziet. Maar Spinoza plaatst kanttekeningen.
 
De vrije meningsuiting, in politieke context, kan gevolgen hebben. Voorzichtigheid is geboden. Veel landen zijn zo georganiseerd dat een soevereine vorst bepaalt wat er mag en wat niet. En tegenstanders worden niet zachtzinnig behandeld. Nadler noemt het voorbeeld van Adriaan Koerbagh, een vriend en tijdgenoot van Spinoza, die vanwege zijn, ketters geachte, ideeën in de gevangenis (rasphuis) werd gegooid en daar stierf. Spinoza bepleit dan ook in paragraaf [14] (volgens de indeling van Akkerman) van hoofdstuk 20 van de TTP een overheid die open staat voor verschillende meningen en die weet te kanaliseren zodat de burgers eendrachtig samenleven. Een democratie is hier het meest geschikt voor. Spinoza betoogt ook dat beteugeling van vrije meningsuiting door een staat niet handig is want een staat veroorzaakt daarmee irritatie en verzet bij de burgers. Dus vrije meningsuiting dient de staat èn de burger.
 
Spinoza is ook van mening dat een burger zich moet schikken naar de wetten van een staat. Want de burger heeft dat gezag aan de overheid overgedragen [8], Nadler spreekt over een convenant. De burger moet dus ook het gezag van de vorst erkennen en zich eraan houden.
Een mens is vrij te denken wat hij wil en te zeggen wat hij denkt maar het moet in redelijkheid gebeuren en niet verworden tot haat zaaien of opruiing [7]. Spinoza stelt dat als iemand het bijvoorbeeld niet met een wet eens is, hij zijn  bezwaren aan de overheid kan voorleggen. Maar tegelijkertijd moet hij zich wel aan die wet houden. Burgerlijke ongehoorzaamheid is dus niet toegestaan.
Die vrije meningsuiting is ook dus wel behoorlijk beperkt. Nadler vraagt zich af waar de grens ligt. Mag je dan niet tegen een onrechtvaardige overheid opkomen, b.v. tegen de mensenrechtenschendingen in China of Maleisië of tegen racisme in 1960 in Amerika met de lunchenette sit ins? Dat zou onbevredigend zijn vindt Nadler. Maar Spinoza is hier strikt over: verbale uitingen mogen maar opruien of aanzetten tot geweld tegen de staat mag niet.
Spinoza vindt dat de staat niet ondermijnd moet worden zodat zij zou kunnen afglijden naar chaos. “Zelfs een vrij persoon is vrijer in een staat dan dat hij op zichzelf zou zijn.”
 
Nadler laat ons hier zoals ik het beluister toch met een de vraag zitten. Wanneer is opstandigheid tegen de vorst, als die niet naar redelijke argumenten wil luisteren, geoorloofd? Uit de lessen van Maarten van Buuren over het Politiek Traktaat heb ik begrepen dat bij Spinoza het contract (of het convenant waar Nadler het over heeft) centraal staat. Het volk heeft een wederzijds contract met de vorst waarin zij haar macht aan de vorst overdraagt. Als de vorst zich niet gedraagt volgens het contract dan is er reden voor ontbinding en dan mag het volk daartegen opkomen. Dat gebeurde b.v. met het plakkaat van verlatinghe (1581) na instelling van de bloedraad door Philips II (Spinoza was hier zelf uiteraard niet bij betrokken want dit was voor zijn geboorte). Spinoza was in dit verband niet voor een opstand van enkelingen of een mensenmassa maar voor een opstand geleid door de vertegenwoordigers van het volk, de aristocraten (ofwel patriciërs, de "beste mannen aan wie de regeringsmacht is toevertrouwd").  

Zie ook: filmpje van Universiteit Utrecht. Martine Veldhuizen over Spinoza en vrijheid van meningsuiting.
]]> Sun, 19 Dec 2021 14:15:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?podcast--steven-nadler-over-vrije-meningsuiting https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000021 <![CDATA[Verslag van de Spinozadag 2021 van de Amsterdamse Spinozakring]]> imblog
Verslag door Dick Blaauboer

Op zondag 28 november 2021 hield de Amsterdamse Spinoza Kring haar 14de  Spinozadag in Paradiso in Amsterdam. Onze voorzitter Gonny Pasman-Sakkers die verhinderd was om hier persoonlijk bij aanwezig te zijn had mij gevraagd haar plaats in te nemen, wat ik graag heb gedaan.

De bijeenkomst was van 11:00 tot 13:00 en had dit keer als thema: Spinoza en het complot:over de macht en onmacht van de verbeelding. Sprekers waren Karianne Marx, Jamie van der Klaauw en Jelle van Buuren. Dagvoorzitter was Henri Krop die Rob Hartmans verving, die vanwege persoonlijke omstandigheden niet aanwezig kon zijn.

Complottheorieën lijken niet te passen bij Spinoza. Henri Krop geeft in zijn inleiding al aan dat bij Spinoza bijgeloof een noodzakelijk onderdeel, een zwakte van het menselijk denken vertegenwoordigt. Spinoza geeft aan hoe hiermee om te gaan. De link tussen hedendaagse complottheorieën en bijgeloof zoals beschreven door Spinoza wordt door de drie sprekers uitgewerkt in drie verschillende dimensies.

Karianne Marx (filosoof, VU en UU) bespreekt vooral de ‘macht van het verstand’ en de rol van wetenschap in het denken van Spinoza. Zij doet dat aan de hand van voorbeelden uit de Ethica. Kennis van de natuur geeft een betere uitgangspositie, geeft ons macht. Spinoza gaat het niet om de wetenschap voor de wetenschap, maar om bij te dragen aan het geluk van de mens. Daarom worden bepaalde wetenschappen aanbevolen: medische wetenschap, mechanica, etc. Macht kan ook imperium zijn: de macht om te gebieden, de mensen naar je hand zetten. De macht van het verstand moeten we begrijpen op grond van het verstand zelf en niet als macht over het lichaam en de geest (vgl. Descartes: twee verschillende dingen). Spinoza zegt dat lichaam en geest twee kanten zijn van dezelfde medaille.

Jamie van der Klaauw (bestuurskundige en filosoof, Erasmus Universiteit) schetst het politieke kader van Spinoza’s denken over de macht van het bijgeloof. Hij doet dat op basis van het Theologisch-politiek Tractaat en slaat daarmee een brug tussen filosofie en sociale wetenschappen). Een nieuwe vorm van samenzwerings-theorieën bloeiden op tijdens de corona pandemie als reactie op de wetenschappelijke benadering. Spinoza’s equivalent is de tegenstelling tussen geloof en bijgeloof. Wat ligt er ten grondslag aan dit verschijnsel? 'Complottisme' is niet gericht op theorie of wetenschap maar op acclamatie en repetitie. Bijgeloof en complottisme vinden hun oorsprong in angst en onzekerheid. Als je je altijd goed en in balans voelt krijgt bijgeloof en complottisme geen vat op je.

Jelle van Buuren (Institute of Security and Global Affairs van de Universiteit Leiden) benadert het thema vanuit een epistemologische hoek. Zijn recente onderzoek richt zich op welke rol complotdenken speelt in processen van delegitimisering van politiek en overheid. Waarheid nemen we aan omdat we vertrouwen hebben in de bron of in de boodschapper (epistemologische regulering). De poortwachters worden aangevallen. De epistemologische rol van complottheorie is begrijpelijke verklaringen geven. De existentiële rol van complottheorieis autonomie, veiligheid bieden. Het verlangen om te vertrouwen op je eigen intuïtie. De sociale functie van complottheorie tenslotte is het verlangen om ergens bij te horen, de groep ziet zich als waarheidsvinder. Waar komt het wantrouwen vandaan? Dat kan heel reëel zijn: vergelijk het experiment met zwarte proefpersonen met syfilis; daarna werd gedacht dat HIV een Amerikaanse uitvinding was om homofilie uit te roeien. In Nederland heeft de toeslagen affaire  aangetoond dat de overheid in snel tempo het vertrouwen van een grote groep kan verliezen. Het epistemologisch moeras: alle gevestigde begrippen zijn relatief: waarheid is subjectief, wetenschap is een mening. Complotdenkers kunnen de waarheid wel aan, ze kunnen de twijfel niet aan. We willen kunnen vertrouwen op de poortwachters van de waarheid.

Ter afsluiting van de bijeenkomst was er een boeiende discussie tussen sprekers en voorzitter.

De lezingen zijn ook weergegeven op de site van de Amsterdamse Spinozakring. Klik hmier voor de link.



Foto: Dick Blaauboer
]]> Sat, 04 Dec 2021 11:48:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verslag-van-de-spinozadag-van-de-amsterdamse-spinozakring https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000011 <![CDATA[Yitzak Melamed toch weer welkom in de Portugese synagoge]]> imblog
Yitzak Melamed persona non grata in de Portugese synagoge in Amsterdam
en bij nader inzien toch weer welkom

Bericht van 28 nov 2021, updates: 2 dec 2021, 5 &6 januari, 11 februari 2022

28 nov 2021
De bekende Spinoza deskundige Yitzak Melamed is de toegang tot de Portugese synagoge in Amsterdam ontzegd. Hij had een verzoek ingediend om in de synagoge filmbeelden te mogen opnemen in het kader van een documentaire voor de Israëlische publieke TV. Op 28 november schreef rabbijn Joseph Serfaty hem een brief waarin Melamed tot persona non grata werd verklaard. In de week erop werd de rabbijn door zijn bestuur terecht gewezen en bood hij excuses aan.
Het nieuws is door vele media in de hele wereld opgepakt. Op de facebook pagina van Yitzak Melamed komen honderden steunbetuigingen binnen. Mensen tonen zich verbaasd en vragen zich af wat de werkelijke reden is om Melamed op zo’n onverzettelijke manier aan te pakken.
Nader nieuws o.a. in de NRC en in Trouw, waarin gemeld wordt dat er in kringen binen en rond de synagoge protest is tegen de maatregel.



De betreffende brief (zoals Yitzhak Melamed hem publiceerde op zijn Facebookpagina)



2 december 2021
Trouw meldt dat de rabbijn zijn woorden heeft teruggenomen en excuus heeft aangeboden. Melamed is weer welkom maar het ziet er nog niet naar uit dat hij toestemming krijgt om in de synagoge te filmen. Op dezelfde datum plaatste Melamed de excuusbrief ook op zijn facebookpagina.



5 januari 2022
Trouw meldt:
Het bestuur van de Portugese synagoge heeft geprobeerd rabbijn Joseph Serfaty te ontslaan, omdat hij een Spinozakenner toegang tot het Amsterdamse synagogecomplex weigerde. Maar een rabbinale rechtbank hield het ontslag tegen.

6 januari 2022
Dingemans in Trouw heeft er een strip aangewijd (6 januari 2022).

Ook meldt Trouw
dat Rabijn Serfaty, die de afwijzingsbrief aan Melamed had gestuurd, zich had beklaagd bij het 'Beet Dien', een joodse rechtbank van Europese rabbijnen. Die schreef daarop aan Michael Minco, de voorzitter van het synagogebestuur, dat het ontslag van Serfaty ongeldig was. Maar Minco erkent die rabbinale interventie niet. Hij stelt: we houden ons aan het Nederlandse recht.

Een strijd tussen Joods recht en Nederlands recht. Dat doet weer helemaal aan Spinoza denken.

11 februari 2022
Serfaty geeft de strijd niet op. Het Nieuw Israëlitisch Weekblad meldt hij dat hij zijn zienswijze besproken wil hebben op de algemene ledenvergadering van 17 februari 2022.

5 april 2022
Yitzak Melamed is inmiddels in Amsterdam voor de film over Spinoza.
In oktober wordt de film opgeleverd aan de Israleische omroep Kan.

Op 12 januari 2023 berichtte Yitzak Melamed op zijn faceboek pagina dat de film bijna klaar is en in mei 2023 op de Israelische televisie zal worden getoond. Wanneer de film voor breder publiek beschikbaar komt is nog niet bekend.
De trailer is wel te zien. Volg deze link.

17 april 2023:
De film is op 11 april vertoond op het Israelische KAN 11. De Jerusalem Post gaf een positieve waardering. Nu is het wachten tot hij ook voor ons in Nederland beschikbaar komt.

1 sept 2023
Times of Israel artikel: A film on Spinoza that got its crew banned by an Amsterdam rabbi is making waves


Foto op omslag: Portugese Synagoge
Bron: Wikimedia Commons
]]> Tue, 30 Nov 2021 11:47:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?yitzak-melamed-persona-non-grata-in-de-portugese-synagoge-in-amsterdam https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000000F <![CDATA[Aankondiging nieuw halfjaarlijks tijdschrift gewijd aan Spinoza ]]> imblog


De University of Groningen Press bereidt een geheel aan Spinoza gewijd tijdschrift voor. Open access nog wel dus voor iedereen beschikbaar!
We moeten nog even wachten op het eerste nummer.
Dat verschijnt 24 november 2022 op de 390e verjaardag van Spinoza.

De website vermeldt:

The Journal of Spinoza Studies (University of Groningen Press) aims to publish original, innovative scholarly work on any aspect of Spinoza’s thought or its reception, and is committed to promoting a lively exchange of ideas among scholars working in different intellectual and philosophical traditions.
JSS is open access and authors will retain copyright under the CC BY-NC-ND 4.0 License. JSS does not charge any submission fees.

JSS will publish two issues per year. The first issue, a collection of invited short essays on the future of Spinoza scholarship, will appear on Spinoza’s 390th birthday, November 24, 2022.

Nadere informatie

                                              

Tekst en illustratie: https://ugp.rug.nl/jss
]]> Thu, 25 Nov 2021 13:31:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?aankondiging-nieuw-halfjaarlijks-tijdschrift-gewijd-aan-spinoza- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000000E <![CDATA[Theatervoorstelling & Nieuwjaarsborrel: Hoezo Spinoza?]]> imblog
Theatervoorstelling & Nieuwjaarsborrel: Hoezo Spinoza?, door Harpert Michielsen
Zaterdag 8 januari 2022 om 16:00
Embassy of the Free Mind

Harpert Michielsen is zelf geen filosoof, maar theatermaker, waardoor hij het werk van Spinoza bekijkt als een nieuwsgierige leek. Hij neemt het publiek mee in een wonderlijke ontdekkingstocht door het leven en denken van deze nieuwe Nederlander uit de 17e eeuw.

Nadere informatie



Tekst en illustraties: https://embassyofthefreemind.com/nl/museum/agenda#Spin-HM
]]> Wed, 24 Nov 2021 20:47:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?theatervoorstelling---nieuwjaarsborrel--hoezo-spinoza- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000000D <![CDATA[Spinozadag 2021]]> imblog
Amsterdamse Spinozakring: Spinozadag 28 november 2021

Spinoza en het complot | Macht en onmacht van de verbeelding
Sprekers: Karianne Marx, Jamie van de Klaauw en Jelle van Buuren
Tijd: 11.00 – 13.00 uur
Locatie: Paradiso. Weteringschans 6-8, Amsterdam

Spinoza was een kritisch denker, die vastgeroeste ideeën en algemeen aanvaarde opvattingen ter discussie stelde. Hij verdedigde het recht om afwijkende meningen te verkondigen en stelde denkvrijheid voorop.  Toch meende hij ook dat de mens, wanneer hij in het nauw wordt gebracht, al snel geloof hecht aan de onzinnigste producten van de fantasie. Het bijgeloof blijft, zo redeneerde hij, altijd onder ons.

De afgelopen jaren en maanden hebben we gezien dat Spinoza hierin gelijk had. Ook na een aantal eeuwen Verlichting vinden allerlei complottheorieën, vooral in crisistijd, steeds weer aanhang.


                                    

Tekst en illustratie: https://www.amsterdamsespinozakring.nl/spinozadag
]]> Wed, 17 Nov 2021 09:28:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinozadag-2021 https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000000C <![CDATA[Lezing van Jonathan Israel over Spinoza en Koerbagh]]> imblog
18 November 2021 | 19:30-20:45
Koerbagh and Spinoza: cliff edge versus caution,
door Jonathan Israel

Taal: Engels
Plaats: Embassy of Freemind Amsterdam of online

Tickets
Grote Sael: € 12,50. Deur open: 18.15 uur.
Online: € 12,50 / $ 15

Meer informatie: https://www.spinozahuis.nl/koerbagh-lezingen-november-2021

                                                                   
]]> Sun, 14 Nov 2021 11:26:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?lezing-van-jonathan-israel-over-spinoza-en-koerbagh https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000000B <![CDATA[Spinoza op Klokhuis TV]]> imblog
Een speelse manier van kennismaken met filosoferen en Spinoza

Filosofe Sanne ten Wolde legt uit wat filosoferen is.
Spinoza, als bekendste Nederlandse filosoof, heeft een hoofdrol.

Naar de uitzending
]]> Tue, 09 Nov 2021 21:16:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-of-klokhuis-tv https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000019 <![CDATA[Aankondiging lezing. Spinoza: ons Nederlands Trots?]]> imblog
Aankondiging

Baruch Spinoza: Ons Nederlands Trots?
Datum  | dinsdag 16 november
Tijd | 20:00-22.00
Locatie | Perdu, Amsterdam

Wat maakt Spinoza’s filosofie zo belangrijk?
Zijn denken buigt zich over vele thema’s en is niet gemakkelijk te doorgronden. Zo treffen we in zijn hoofdwerk, de Ethica – dat aanvankelijk weinig van doen lijkt te hebben met ethiek – tal van complexe definities, axioma’s en proposities. In dit werk rekent Spinoza af met het idee van een ‘antropomorfe’ dan wel ‘transcendente’ God, die hij vervangt voor een ‘immanente’ God, ook wel aangeduid met ‘Natuur’. Een centraal kenmerk van deze God is dat die een door-en-door deterministische wereld tot stand zou brengen. Het feit dat Einstein ooit stelde dat de enige God waarin hij geloofde die van Spinoza was laat Spinoza’s rijkelijke invloed al wel zien.
Anderzijds wordt Spinoza ook bejubeld vanwege zijn liberale concepties van individuele vrijheid, democratie, mondigheid en tolerantie. Jonathan Israel beschrijft hem mede om die redenen als de centrale aanstichter van de Verlichting. Maar hoe moet die vrijheid nu begrepen worden? En hoe is die te verenigen met het eerdergenoemde determinisme? Sommigen herkennen in Spinoza zelfs allerlei Nietzscheaanse trekjes. Maar hoe kunnen er nou aspecten van de filosoof van de Antiverlichting gevonden worden in deze verwekker van de Verlichting?
Vragen alom. Daarbij komt ook nog kijken dat Spinoza bijvoorbeeld door ecoloog Arne Naess bestempeld is als een proto-ecoloog. En filosofisch chaos-theoreticus, Gilles Deleuze, noemde Spinoza ooit ‘de prins der filosofen’. Het laatste woord over Spinoza is klaarblijkelijk nog lang niet gesproken. Waar zijn wij Nederlanders nou precies trots op als we Spinoza een centrale positie toeschrijven en op welke wijze is zijn filosofie tegenwoordig nog relevant? Tijdens deze editie van Felix & Sofie zullen wij ons buigen over zulke vragen.

Sprekers
Han van Ruler
Victor Kal
Florian Vermeiren

Deze editie bijwonen
Wil je deze editie bijwonen? Koop dan van tevoren alvast een kaartje. Let wel op! Je krijgt alleen toegang met de corona check app of met een negatief testbewijs. Tickets zijn € 7,50 en voor mensen met een stadspas of studentenpas € 6,50.

Deze avond vindt plaats in onze oude vertrouwde locatie Perdu (Kloveniersburgwal 86, Amsterdam). Op de website en onze facebook kunt u vinden of het evenement is uitverkocht. U kunt ook aan de deur een kaartje kopen (pin/contant).

Tekst: website felix en sofie
https://www.felix-en-sofie.nl/
]]> Sun, 07 Nov 2021 20:14:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?aankondigingen-lezingen-felix-en-sofie https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000000A <![CDATA[Wat zou Spinoza vinden van actuele vragen?]]> imblog
Paneldiscussie op 31 oktober 2021 over Spinoza en de actualiteit

Het is een boeiend tijdverdrijf: mijmeren over “wat zou Spinoza hebben gevonden van de huidige vraagstukken?”. De stichting Spinoza Den Haag sloot er haar activiteitenmaand oktober 2021 mee af.

Een panel o.l.v. Eveline Groot en met leden Han van Ruler, Daan Roovers en Ronald van Raak boog zich over actuele onderwerpen. Vrijheid van meningsuiting, vaccineren of niet vaccineren, scherpe handhaving door de overheid, Amnesty International die een mensenrechtenschending ziet in de toeslagenaffaire, en nog aantal onderwerpen kwamen aan de orde.


Een impressie van de middag
Ronald van Raak legde uit dat vrijheid van meningsuiting bij Spinoza iets anders betekent dan wat er tegenwoordig veelal onder verstaan wordt. Het betekent bij Spinoza niet dat alles zomaar geroepen kan worden en dat belediging van anderen moet kunnen uit naam van de vrijheid. Vrijheid moet er zijn maar altijd gerelateerd aan de ander.
Spinoza schrijft in de Ethica:
“Wat bijdraagt tot een gemeenschappelijke associatie van mensen, of wat maakt dat mensen eendrachtig leven, is nuttig en omgekeerd is wat onenigheid brengt in een staat slecht.” (E4 st 40).
In dat licht kan je ook de discussie zien over vaccineren of niet vaccineren. Ronald constateerde dat waar mensen een oprechte individuele reden hebben om zich niet te laten vaccineren zij best kunnen rekenen op begrip o.a. vanuit mensen in de zorg. Maar zomaar iets roepen uit frustratie of wrok zal weinig waardering oproepen.
Han van Ruler schetste dat ons begrip van vrijheid ("alles moet kunnen") een individualistisch romantisch idee van vrijheid is, ontstaan in de 18e eeuw. In de tijd van Spinoza bestond dat nog niet. Het welbegrepen eigenbelang zoals naar voren gebracht door Spinoza moest dan ook ieders welbegrepen eigenbelang ten goede komen. Dus ook dat van de ander.
Daan Roovers bracht naar voren dat vrijheid van meningsuiting bij Spinoza vaak betrekking heeft op burgers in relatie tot de Staat. Burgers hebben macht overgedragen aan de politiek om het landsbestuur zo goed mogelijk te regelen en mogen volgens Spinoza van de overheid een gelijkwaardige behandeling van iedereen verwachten, ongeacht religie, ras etc. In dit kader werd ook de aanklacht van Amnesty International genoemd betreffende het etnisch profileren bij de toeslagenaffaire. Een staat mag dat nooit doen volgens Spinoza.
De vrijheid van burgers richting de staat bestaat erin dat zij de politieke leiding mogen afzetten als die niet voor hen opkomt. Daan Roovers haalde een citaat aan uit de TTP (hfdstk 20 paragraaf 15) waarin Spinoza Amsterdam prijst omdat de stad de mensen vrij laat qua afkomst, ras of religie. Het gaat er slechts om hoe de mensen elkaar behandelen en dan beschermt de overheid hen ook.
“Ieder staat onder het beschermend gezag der magistraten mits ze niemand schade berokkenen, een iedere het zijne geven en eerzaam leven”.
Aan het eind van de middag kwamen er ook nog wat persoonlijke ontboezemingen van de sprekers.
Ronald van Raak vond dat de Ethica een troostrijk boek is. We begrijpen er beter door hoe de wereld en de mens in elkaar zit en dat geeft rust. De tekst is bijna poëtisch. Het feit dat denkers van uiteenlopende richtingen , van socialisten (zoals Domela Nieuwenhuis) tot Stalinisten met Spinoza wegliepen vindt zijn oorsprong er zijn inziens in dat zij er troost in vonden. Maar om het nu een zelfhulpboek te noemen ging hem wel te ver.
Niet iedereen deelde die mening. Daan Roovers vond de taal verre van poëtisch en vond het in de eerste plaats een moeilijk boek afstotend kan werken in plaats van een troost bieden.
Han van Ruler vond Spinoza best wat tegenstrijdige elementen hebben. Enerzijds is hij een rationalist, anderzijds heeft zijn boodschap theologische elementen. Vanuit de ratio komt hij tot de conclusie dat er geen doelredenering kan bestaan maar in de laatste hoofdstukken van de Ethica geeft hij er blijk van eigenlijk toch wel een doel te zien namelijk het bereiken van geluk door kennis.
Hij haalde ook een citaat aan uit de Korte Verhandeling van Spinoza “… nauwer met Hem dan met mijn lichaam verenigd …” (ik hoop dat ik het goed citeer, ik kon het citaat zelf niet vinden - JM). Van Ruler noemde Spinoza gekscherend een naturalistische theoloog.
Naar zijn mening heeft Spinoza als vroege verlichtingsfilosoof de godsdienst gered. De wetenschappelijke rationalisten zoals Newton hadden God niet nodig. Van Ruler vroeg zich af waarom Spinoza God dan wel zo centraal stelt. Wellicht deed Spinoza juist een poging de religie redden door hem meer in harmonie te brengen met de rationele wetenschap.

Foto: Jan Mendrik
]]> Mon, 01 Nov 2021 13:32:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?wat-zou-spinoza-vinden-van-de-huidige-vraagstukken- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000009 <![CDATA[Aandacht voor Franciscus van den Ende]]> imblog
Erno Eskens belicht de relatie van Spinoza en Franciscus van den Enden (1602-1674)

In Trouw van 22 oktober stond een interview met filosoof Erno Eskens. Hij vestigt daarin de aandacht op Franciscus van den Enden (1602-1674), een filosofisch ingestelde kunsthandelaar die vanuit Antwerpen naar Amsterdam verhuisde en eigenaar was van de Latijnse school waar Spinoza les had.
Hij was een denker met meningen die veelal tegen de gevestigde orde ingingen. Zo was tegen de slavernij. Van den Ende was een idealist. Hij wilde bijvoorbeeld een kolonie stichten in Nieuw Amsterdam met gelijkheid en democratie voor iedereen. Dat liep stuk op gebrek aan financiering.
Eskens merkt op
“In Spinoza's werk keren van den Endes thema's terug: de wereld is gedetermineerd, de mens volledig door passies gedreven. Democratie is de enige juiste staatsvorm, God als persoon bestaat niet en de vrijheid van meningsuiting is een grondrecht.”
Veel van zijn publicaties zijn bewaard gebleven. Zie b.v. de Wikipedia pagina over van den Ende.
Helaas eindigde van den Ende eindigde in Parijs aan de galg, beschuldigd van samenzwering tegen Lodewijk XIV en spionage voor de lage landen.

Dat er van (wederzijdse?) beïnvloeding tussen van den Ende en Spinoza sprake was lijkt duidelijk. Maar wie beïnvloedde wie? Veel daarover blijft duister. Op de site van de Amsterdamse Spinozakring vermeldt Haije Bouwman:
“Ook de gewelddadige dood van Van den Enden, zijn vriend en leermeester, moet voor Spinoza een enorme klap zijn geweest, die hem zonodig nog voorzichtiger maakte.
Het is heel vreemd dat in de Opera Posthuma niets is terug te vinden, dat naar Van den Enden verwijst. Het kan niet anders of Spinoza heeft, of de Amsterdamse redacteurs van de OP hebben later, alle verwijzingen naar hem vernietigd, om elke associatie met 'veroordeelde misdadigers' te voorkomen.”
  
Het verhaal over van den Ende wordt in uitvoeriger vorm ook vermeld in hoofdstuk 9 van Jonathan Israels boek “Radical Verlichting”. En Frank Mertens van de universiteit van Gent wijdt zelfs een hele website aan hem.
De Amsterdamse Spinozakring vermeldt terecht:
“Franciscus van den Endens belangrijkste bijdragen zijn de revolutionaire oproepen om het gewone volk te 'verlichten' en zijn pleidooien voor democratie. Hij is een pionier van de moderne democratie en hij verdient rehabilitatie en een belangrijke plaats in de Europese eregalerij.”


]]> Sat, 23 Oct 2021 20:23:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?aandacht-voor-franciscus-van-de-ende https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000014 <![CDATA[Maxime de Rovere in Den Haag - een terugblik]]> imblog
Terugblik lezing van Maxime Rovere in Den Haag - 13 oktober 2021

De maand oktober 2021 is in Den Haag “Spinozamaand”. De Stichting Spinoza Den Haag organiseert de gehele maand activiteiten. Eén daarvan was een lezing door Maxime Rovere op 13 oktober. De Franse auteur Maxime Rovere heeft eerder werk over Spinoza geschreven. Hij vertaalde o.a. de brieven van Spinoza naar het Frans. Bij deze lezing stond zijn meest recente boek centraal: Le clan Spinoza, in het Nederlands vertaald met Spinozaland. Op deze site heeft Gonny Pasman het boek gerecenseerd.

De lezing van 13 oktober is terug te kijken op deze site.

In de lezing betoogde Rovere dat hij voor de keuze stond een nieuwe biografie van Spinoza schrijven òf het leven van Spinoza belichten op een andere manier namelijk door het geven van een tijdsbeeld van de wereld en de mensen om Spinoza heen. Hij gebruikte de analogie van de van een theater. Hij schetst als het ware het decor waarin Spinoza optrad. Hij koos voor de vorm van het theaterdecor omdat hij geloofde dat daardoor een nieuw beeld met ook nieuwe feiten naar voren zouden kunnen treden.
Als illustratie van die nieuwe ideeën schetste hij 3 mythes die door zijn benadering zouden zijn ontzenuwd:
1. Spinoza was een lenzenslijper
Spinoza was echter geen lenzenslijper van professie. Hij betoogde dat Spinoza in zijn leven nooit volledig in zijn levensonderhoud kon voorzien met lenzenslijpen. In plaats daarvan was hij koopman, gaf hij les op de school van van den Ende of werd hij onderhouden door vrienden, met name de familie van Simon de Vries.
2. Spinoza werd geexcomuniceerd vanwege zijn opvattingen
Spinoza werd niet uit de Joodse gemeente gezet vanwege zijn geloofsopvattingen maar voornamelijk door enerzijds zijn beroep op het Hollandse wet i.p.v. het Joodse Recht inzake de schuld in de erfenis van zijn vader (een bekend feit) maar hij is ook geslachtofferd in de ruzie tussen 3 rabbijnen in de Joodse gemeente (Levi Morteira, Ben Israel, Aboab da Fonseca). Door Spinoza’s cherem hoopte men eigenlijk diens vriend Monteira te treffen.
Best een sterk verhaal lijkt me dat ik nog niet eerder gehoord had. In deze lezing was hij ook stelliger over dit punt dan in zijn boek.
3. De teksten van Spinoza geven getrouw zijn gedachten weer
Na Spinoza’s dood zijn verschillende delen van de tekst ook beïnvloed door zijn vrienden.
Op zich is dit geen nieuwe informatie en door tijdnood heeft Rovere deze stelling in de lezing helaas niet uitgewerkt.
Maxime Rovere toonde zich zeer ingewerkt in Spinoza’s leven en zijn tijdgenoten. Het was wel opmerkelijk dat hij dit onderwerp had gekozen voor zijn lezing. Het klonk toch een beetje als een verdediging van zijn aanpak v.w.b. de literaire vorm van Spinozaland. Ik  vond het ook niet erg overtuigend want waarom hadden de genoemde feiten niet in de vorm van een biografie kunnen blijken? Biografieschrijvers doen tenslotte ook omgevingsonderzoek.
Met zijn “ontzenuwing” van de drie mythes, hoewel niet allemaal nieuw, roept hij wel op tot discussie.
En vooral fijn dat er met de Stichting Spinoza Den Haag weer een nieuwe Spinoza-activiteitenkern in ons land is.
                                                                          
Jan Mendrik 19 okt 2021
]]> Tue, 19 Oct 2021 11:39:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?maxime-de-rovere-in-den-haag https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000016 <![CDATA[Spinoza en de Ets Haim school]]> imblog
Inschrijvingslijst Ets Haim met vermelding Spinoza tentoongesteld in Amsterdams Museum

Peter de Wit kwam een inschrijvingslijst van de Ets Haim school. Bento en Isaac Espinoza, zoon van Michael Espinoza komen op de lijst voor. Bento’s naam is echter doorgestreept. Klik hier voor de link naar het document.
De inschrijvingslijst wordt ook tentoongesteld op de tentoonstelling "Vrijdenkers van Spinoza tot nu" die van 5 sept 2021 tot 27 feb 2022 te zien is in het Amsterdams museum.
Op de site van de Amsterdamse spinozakring staat vermeld:
“Bento en zijn oudere broer Isaäc bezoeken de joodse lagere school Ets Haim op de Houtgracht, waar zij Hebreeuws leren en de Torah (voor christenen het Oude Testament) bestuderen.
Hoe lang Bento daarop gezeten heeft is onbekend, maar het is onwaarschijnlijk dat hij voor rabbijn heeft geleerd, zoals men vroeger dacht. Als veertienjarige verlaat hij de school, waarschijnlijk ging hij in de zaak van zijn vader werken.”

De Ets Haim (Boom des Levens)-school werd door de eerste Portugees Joodse Gemeente in Amsterdam opgericht.
De conversos (tot het christendom bekeerde joden) die zich rond het jaar 1600 vanuit het Iberisch Schiereiland in Amsterdam vestigden, waren zich bewust van hun joodse afkomst. Hier in Amsterdam kregen zij de mogelijkheid lang vergeten Joodse tradities en gebruiken te leren en Joodse identiteit weer te ontdekken.


foto: https://archief.amsterdam/inventarissen/scans/334/7.1.1.1.2.1/start/0/limit/10/highlight/7
]]> Tue, 19 Oct 2021 11:19:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-en-de-ets-haim-school https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000015 <![CDATA[Oktobermaand Spinozamaand in Den Haag]]> imblog
Filosoof van Vrede en Vrijheid
activiteiten oktober 2021 Den Haag

Benedictus de Spinoza (1632-1677) woonde en werkte zeven jaar in Den Haag, totdat hij stierf op zijn zolderkamer aan de Paviljoensgracht en begraven werd in de Nieuwe Kerk. In Den Haag voltooide hij zijn levenswerk Ethica. Nu, in de 21ste eeuw is zijn gedachtegoed actueler dan ooit. Hij bepleit een democratische samenleving waarin alle burgers de vrijheid hebben om te geloven, te denken en te zeggen wat men wil

Er zijn tal van activiteiten op erfgoedlocaties in Den Haag én in Voorburg: exposities, lezingen, muziek, theater, film, foto, poëzie, debat & dialoog, wandelingen en vaartochten. Beleef het mee en ervaar inspirerende ontmoetingen en momenten.
Informatie op: SpinozaDenHaag.nl.

Het Huygens Museum in Voorburg wijdt een tentoonstelling aan de relatie tussen Spinoza en Huygens.



Tekst en illustratie: .spinozadenhaag.nl
]]> Thu, 16 Sep 2021 12:00:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-den-haag https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000017 <![CDATA[Eerherstel voor een dwarse denker: Adriaan Koerbagh]]> imblog
Adriaan Koerbagh, ‘Aan de welwillende, waarheidlievende, vredelievende en verstandige lezers.’

Leer zelf denken. Laat een ander niet voor jou denken, of beslissen wat jij moet denken of geloven. Dat was het motto van Adriaan Koerbagh, een radicaal verlichter, evenals zijn veel beroemdere tijd- en stadgenoot Spinoza. Hij pleitte voor het belang van de rede en schreef in de volkstaal om ook de ‘gewone’ mensen de ogen te openen. Het kostte hem zijn leven.
Van 17 september t/m 19 december 2021 richt de Embassy of the Free Mind alle aandacht op deze vrije geest, wiens boodschap vandaag de dag nog net zo actueel is als destijds.

Tekst en illustratie uit Persbericht Ambassy of the free Mind


]]> Sun, 05 Sep 2021 12:13:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?koerbagh-tentoonstelling-bij-de-embassy-of-the-free-mind https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000018 <![CDATA[Tentoonstelling Vrijdenkers van Spinoza tot nu]]> imblog
Vrijdenkers: van Spinoza tot nu
Tentoonstelling in het Amsterdams Museum
5 september 2021 t/m 27 februari 2022

De tentoonstelling geeft een overzicht van vier eeuwen vrije geesten, van Baruch Spinoza (1632 - 1677) tot nu. En hoe tolerant zijn we eigenlijk voor afwijkende denkers en doeners? In hoeverre geven we ruimte aan de mening van een ander? Mag je mensen ‘cancelen’ om hun mening en verdient iedereen een podium? Het zijn heel actuele vragen. De tentoonstelling daagt de bezoeker uit hierover zelf positie te bepalen.

tekst en illustratie website Amsterdams museum
]]> Thu, 02 Sep 2021 10:27:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?tentoonstelling-vrijdenkers https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000001B <![CDATA[Ronit Palache over Spinoza]]> imblog
Spinoza: ‘Hoe helderder u uzelf en uw emoties begrijpt, hoe meer u gaat houden van dat wat is’

"De Ethica, Spinoza’s beroemdste werk, heeft mij geholpen emoties, die ik net als iedereen in overvloed heb, te begrijpen. Daarmee bedoel ik overigens niet dat ik ze wegrationaliseer. Dat is niet hoe ik Spinoza lees."
"Ik denk dat Spinoza ten onrechte is voorgesteld als een robot zonder emoties. Hij schreef de Ethica juist om mensen gelukkiger te maken! Je zou het een van de eerste zelfhulpboeken ter wereld kunnen noemen."

Bericht uit de NRC van 16 aug 2021

Foto: Ronit Palache in NPO Op1
]]> Tue, 24 Aug 2021 10:35:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?ronald-palache https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000001C <![CDATA[Verdwijnt Spinoza uit de canon?]]> imblog
In Trouw van 4 aug 2021 verscheen een interview met Carlo Ierna die bezig is met de (internationale) filosofische canon.
Alarmerend, voor allen die Spinoza een warm hart toedragen, is dat hij overweegt om Spinoza te schrappen.

Hij licht in een lezing (beschikbaar op Youtube) de totstandkoming van de canon toe.

In de Volkskrant van 10 aug 2021 beteedde Elma Drayer er in haar column ook aandacht aan.
Zij concludeerde:
"Het gaat, kortom, niet langer zozeer om wat iemand bij elkaar heeft gedacht en geschreven. Wie het bij elkaar heeft bedacht en geschreven is vele malen gewichtiger. In het universum van de wakkere medemens zal dit stellig doorgaan voor verrijking. In het mijne heet het armoe. "

Discussie over de canon is niet nieuw. Ook toen de Nederlandse canon werd vastgesteld in 2006 was er veel discussie.
Henri Krop hield op 21 september 2008 een lezing "Spinoza in de canon, het belang van zijn filosofie toen en nu". Dat was naar aanleiding van de Nederlandse filosofiecanon uit 2006. De lezing is nog steeds te vinden op de site van de Amsterdamse Spinozakring.
In het lezenswaardige verhaal toont Henri Krop aan dat het belang van Spinoza in historisch, maatschappelijk en politiek opzicht. Het spinozisme heeft zich bovendien breed verspreid, nationaal en internationaal.

Maar Carlo Ierna ziet een ander probleem. Veel, bij nader inzien waardevolle denkers zijn in eerdere canons buiten de boot gevallen. Met name vrouwen en niet-Europese denkers waren ondervertegenwoordigd. En omdat de canon ook in onderwijsprogramma's wordt gebruikt moet het aantal niet teveel uitdeien. Anders wordt het onbruikbaar.
In het internet tijdschrift "Bij nader inzien" stelt hij op 8 nov 2021:
Voor mij als historicus zijn de feiten doorslaggevend. Niet ‘ideologie’ of ‘politiek’, maar beroepsethiek is bepalend: gegevens zonder goede reden weglaten is tenslotte frauduleus. Net als de beroemde bergbeklimmer George Mallory, heb ik niet meer redenen nodig dan ‘omdat het er is’: er zijn vrouwen en niet-Europese filosofen geweest, dus moet ik daar rekening mee houden bij het vormgeven van het curriculum.
Is invloed dan geen criterium? Invloed is een zeer beroerde maatstaf, omdat die ook afhangt van zaken die niets met inhoud en kwaliteit te maken hebben zoals macht, rijkdom, taalkeuze en connecties. Bovendien is er soms een aanmerkelijk verschil tussen eigentijdse en latere invloed. Filosofen die ooit onterecht zijn uitgesloten kunnen de gemiste kans op invloed niet zomaar inhalen, ongeacht inhoud en kwaliteit.

De discussie is nog niet afgelopen maar ik maak me wel wat zorgen als essentiele denkers die het denken gevormd hebben waarvan onze maatschappij een uitvloeisel is, uit de boot dreigen te vallen. Wellicht toch een kleine uitbreiding van de canon met een hoofdstuk "zo kan het ook" waarin ideeën van vergeten filosofen aan de orde komen?

Zie ook voor een update van het project: Trouw van 16 juli 2022.

Omslagfoto: Wanderherr
Jan Mendrik
]]> Tue, 10 Aug 2021 20:39:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?verdwijnt-spinoza-uit-de-canon- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000001D <![CDATA[Roman "Mijn nachten met Spinoza" van Els Moors]]> imblog
Roman "Mijn nachten met Spinoza" van Els Moors
De Arbeiderspers 1 juni 2021

In Mijn nachten met Spinoza brengt Els Moors gedurende exact 48 dagen aan de hand van de 48 door Spinoza gedefinieerde affecten (impulsen tot handelen, zoals begeerte, hoop, afgunst, medeleven, wellust) getrouw verslag uit van alle gebeurtenissen in haar eigen leven. (tekst van de uitgever)

Over dit boek verscheen in de Groene Amsterdammer een interview met Els Moors.
En eveneens in de Groene: een recensie van het boek: "Zielenpijn en dagdromen".
Citaat daaruit:
Moors excuseert zich bijna voor die meer beschouwende passages, terwijl ik die juist iets vaker had gewild en, ook door de opzet en de titel, had verwacht.
Nu zijn het eerder nachten met K., H., U. enzovoort dan met Spinoza.
De waarde van dit boek zit hem met name in het vermogen ons mee te trekken in een innerlijke ruimte,
waar we het gevoel hebben aan een intelligente en bewogen conversatie mee te doen met de auteur.
 
                
]]> Tue, 10 Aug 2021 15:46:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?roman--mijn-nachten-met-spinoza--van-els-moors https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000008 <![CDATA[Spinoza en de vaccinatieplicht]]> imblog Op de website van Joop staat een artikel van August Hans den Boef: "Ga over vaccinatieplicht ook te rade bij Stuart Mill en Spinoza".
Waar het gaat om religieuze bezwaren tegen vaccinatie moet het belang van de staat prevaleren boven dat van de religie.]]> Mon, 09 Aug 2021 13:43:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-en-de-vaccinatieplicht https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000005 <![CDATA[Speciaal nummer van "Philosophies" over de TTP]]> imblog Het gratis toegankelijke online tijdschrijft MDPI Philosophies heeft het jongste nummer gewijd aan de TTP van Spinoza. Onder redactie van Henri Krop en Pooyan Tamimi Arab.
Andere bijdragers zijn Joke Spaans, Michiel Leezenberg, Jo van Cauter, Daniel Schneider, Martijn Buijs, Yoram Stein, Viviane Magno, Sina Mirzaei en Jamie van der Klaauw.
]]> Mon, 09 Aug 2021 12:27:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?nieuw-artikel-van-henri-krop-over-de-ttp https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000003 <![CDATA[Dodenmasker Spinoza gevonden?]]> imblog
Trouw van 2 augustus 2021 maakte ons attent op een vondst in de bibliotheek van de universiteit van Columbia. In de nalatenschap van Adolpho S. Oko (1883-1944) bevond zich een dodenmasker dat van Spinoza zou zijn.
In het artikel komt ook Henri Krop aan het woord. Hij acht de kans gering dat dit dodenmasker echt van het gezicht van Spinoza is.

Adolpho S. Oko heeft veel betekend door zijn studies m.b.t. Spinoza. Stan Verdult heeft in zijn blog regelmatig over hem geschreven.



Foto: University of Columbia
]]> Mon, 09 Aug 2021 09:09:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?dodenmasker-spinoza-gevonden- https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000001 <![CDATA[Geslaagde Spinozaweek van Vereniging het Spinozahuis]]> imblog
Van 26 t/m 30 juli 2021 werd weer de Spinozaweek van Vereniging het Spinozahuis gehouden. In landgoedhotel Woodbrooke in Barchem werden interessante lezingen en discussies gehouden rond het Theologisch Politieke Traktaat van Spinoza. De deelname was vanwege de coronamaatregelen beperkt tot 30 personen. Er waren inleidingen over de TTP zelf (Henri Krop, Jo van Cauter, Rinse Reeling Brouwer, Angela Roothaan, Adrie Hoogendoorn) en enkele uitstapjes naar Hobbes, Lockes en Spinoza (Paul Juffermans), Spinoza en John Rawls aan de hand van het Rawl's boek Political Liberalism (Pooyan Tamimi Arab) en het Spinozisme van Carl Gebhardt (Henk Groen).
]]> Sun, 08 Aug 2021 13:08:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?geslaagde-spinozaweek-van-vereniging-het-spinozahuis https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000004 <![CDATA[Spinoza fietsroute door Amsterdam]]> imblog
Spinozaroute: fiets langs 11 banken met 3D-kunst, van Amsterdam Centrum naar Zuidoost
Vrijdenker Spinoza zag de mens als deel van de natuur. Maar hoe natuurlijk is de mens? Fiets door Amsterdam terwijl je de gratis podcast luistert waarin biologen van Artis en hedendaagse wetenschappers hun idee hierover geven. Of ga fietsend op onderzoek uit onder leiding van een filosoof.


Foto en tekst: Vrijheid van Amsterdam

]]> Sat, 31 Jul 2021 10:52:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?spinoza-fietsroute-door-amsterdam https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000001E <![CDATA[Stan Verdult overleden]]> imblog
Stan Verdult overleden

Vanuit de Spinozakring Limburg kregen we het bericht dat Stan Verdult is overleden en op 8 juni 2020 is gecremeerd.
Stan hield een webblog bij over Spinoza die een rijke bron van informatie was over zoals hij zelf omschreef "Spinoza, Spinozisme en Spinozana".
De webblog blijft toegankelijk op de site van Leon Kuunders: despinoza.nl.
Stan schreef ooit een boeiend inkijkje met herinneringen aan zijn verblijf aan het seminarie Beresteyn te Voorschoten (1955-58).

Andere blog sites van Stan Verdult die nog beschikbaar zijn:

]]> Thu, 10 Jun 2021 11:08:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?stan-verdult-overleden https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/00000001F <![CDATA[Steven Nadler - Think least of dead]]> imblog
In Trouw van vandaag:
Een interview met Steven Nadler over zijn nieuwe boek: Think Least of dead
]]> Tue, 20 Oct 2020 12:29:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?steven-nadler---think-least-of-dead https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000061 <![CDATA[Henri Krop benoemd tot hoogleraar]]> imblog
Henri Krop bijzonder hoogleraar Spinoza-studie

Met ingang van 1 september 2017 is dr. Henri Krop benoemd op de Spinozaleerstoel aan de Faculteit der Wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij volgt hiermee prof. dr. Piet Steenbakkers op die deze leerstoel de afgelopen twaalf jaar bekleedde.

Voor verdere informatie klik hier


]]> Sat, 02 Sep 2017 11:34:00 GMT https://www.spinozakringsoest.nl/blog/?henri-krop-benoemd-tot-hoogleraar https://www.spinozakringsoest.nl/blog/rss/000000020